Ibn Rushd (Averroes) — Middle Commentaries on the Rhetoric and Poetics · Compendium · Paraphrase of Plato's Republic
The Middle Commentaries on the Rhetoric and the Poetics in Arabic (OpenITI, CC BY-NC-SA 4.0), the Poetics beside its Latin paraphrase (Teubner 1889, public domain — the cleanest Latin OCR in the section), the Compendium necessarium (Venice 1552) and the paraphrase of Plato's Republic (Mantinus, Venice 1539).
Documented gap. The commentaries on De anima are not in OpenITI; the Latin De anima volume is in the Latin volume below.
Works in this volume — 4
Middle Commentary on Aristotle's Rhetoric (Talkhis al-khitaba)
- Part 1 — بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على محمد وآله تلخيص المقالة الأولى من…
- Part 2 — ومما يستعمل في التثبيت على السنن والأيمان والتمسك بها أن يقال: إنه قد…
- Part 3 — فإن هذا الاسم يطلق عندهم على أحوال ثلاثة في الألفاظ: أحدها وهو الأملك…
Part 1
بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على محمد وآله تلخيص المقالة الأولى من الخطابة قال: إن صناعة الخطابة تناسب صناعة الجدل، وذلك إن كليهما يؤمان غاية واحدة: وهي المخاطبة؛ إذ كانت هاتان الصناعتان ليس يستعملها الإنسان بينه وبين نفسه كالحال في صناعة البرهان، بل إنما يستعملها مع الغير؛ وتشتركان بنحو من الأنحاء في موضوع واحد، إذ كان كلاهما يتعاطى النظر في جميع الأشياء، ويوجد استعمالها مشتركا للجميع: أعني إن كل واحد من الناس يستعمل بالطبع الأقاويل الجدلية والأقاويل الخطبية. وإنما كان ذلك كذلك، لأنه ليست واحدة منهما علما من العلوم منفردا بذاته. وذلك إن العلوم لها موضوعات خاصة، ويستعملها أصناف من الناس خاصة. ولكن من جهة إن هذين ينظران في جميع الموجودات وجميع العلوم تنظر في جميع الموجودات، فقد توجد جميع العلوم مشاركة لهما بنحو ما. وإذا كانت هاتان الصناعتان مشتركتين، فقد يجب إن يكون النظر فيهما لصناعة واحدة: وهي صناعة المنطق. وكل واحد من الناس يوجد مستعملا لنحو ما من أنحاء البلاغة ومنتهيا منها إلى مقدار ما وذلك في صنفي الأقاويل اللذين أحدهما المناظرة، والثاني التعليم والإرشاد. وأكثر ذلك في الموضوعات الخاصة بهذه الصناعة، وهي مثل الشكاية والاعتذار وسائر الأقاويل التي في الأمور الجزئية. ويوجد كثير منهم يبلغون مقصودهم بهذا الفعل. فمن الناس من يفعل ذلك بالاتفاق؛ ومنهم من يفعله بالاعتياد وبملكة ثابتة.
ومعلوم إن الذي يفعل هذه الصناعة بملكة ثابتة أفضل من الذي يفعلها بالاتفاق. وإذا كان ذلك كذلك، فالذي يفعلها بملكة ثابتة وعلم بالسبب الذي به يفعل فعله أتم وأفضل. وهذا أمر يعرفه الجمهور فضلا عن الخواص. ولذلك كان واجبا إن تثبت أجزاء هذه الصناعة في كتاب، ولا يقتصر على ما يوجد من ذلك بالطبع فقط، و لا بالاعتياد، كالحال في كثير من الصنائع القياسية. قال: وكل من تكلم في هذه الصناعة ممن تقدمنا، فلم يتكلم في شيء يجرى من هذه الصناعة مجرى الجزء الضروري، والأمر الذي هو أحرى إن يكون صناعيا: وتلك هي الأمور التي توقع التصديق الخطبي، وبخاصة المقاييس التي تسمى في هذه الصناعة الضمائر، وهي عمود التصديق الكائن في هذه الصناعة، أعني الذي يكون عنها أولا و بالذات.وهؤلاء فلم يتكلموا في الأشياء التي توقع التصديق الخطبي بالجملة، و لا في الضمائر التي هي أحرى بذلك؛ وإنما تكلموا فأكثروا في أشياء خارجة عن التصديق، وإنما تجرى مجرى الأشياء المعينة في وقوع التصديق، مثل التكلم في الخوف والرحمة والغضب و ما أشبه ذلك من الانفعالات النفسانية التي ليست معدة نحو الأمر المقصود تبيينه أولا وبالذات، وإنما هي معدة نحو استمالة الحكام و المناظرين ولذلك كانت كأنها موطئة للتصديق، لا فاعلة له. قال: فلو كان إنما يوجد من أجزاء الخطابة الشيء الذي هو موجود الآن منها في بعض المدن، لما كان لما تكلم هؤلاء فيه من الخطابة جدوى ولا منفعة، وإن كان قد تكلموا فيها تكلما جيدا، وهي المدن التي لا تبيح السنة فيها التكلم بين يدي الحكام بالأشياء التي تميل الحكام وتستعطفهم إلى أحد المتكلمين، بل إنما تباح فيها الأمور التي توقع التصديق فقط.وذلك إن أهل المدن يلفون في هذا الوقت فريقين: فمنهم من يرى أنه ينبغي إن تثبت السنن التي يؤدب بها أهل المدينة في نفوس المدنيين بجميع الأمور التي لها تأثير في التصديق، كانت أشياء توقع التصديق أو أمور خارجة، ومنهم من يمنع إن يذكر شيء من الأمور التي من خارج، وبخاصة عند الحكام على ما كان عليه الأمر في موضع الحكومة في أثينيا وفي بلاد اليونانيين.
قال: ورأي من رأى إن استعمال جميع الأشياء التي لها تأثير في التصديق في تثبيت الأشياء التي يراد تثبيتها بطريق الخطابة هو الصواب. وخليق إن استعمل أحد هذا القانون إن يكون باستعماله يصير في هذه الصناعة لبيبا أديبا. وقد يدل على إن الأمور التي من خارج ليس لها كبير جدوى في هذه الصناعة إن الذي يروم إن يثبت شيئا بين يدي الحكام فهو إما إن يثبت إن الشيء موجود أو غير موجود فقط، أعني أنه كان أو لم يكن، وذلك إذا كان قد حدد صاحب الشريعة إن ذلك الشيء الذي فيه الشكوى عظيم أو يسير، وأنه عدل أو جور، وإما إن يثبت الأمرين، وذلك إذا لم تحدد الشريعة ذلك الشيء الذي فيه الكلام فأما استعمال الانفعالات في تثبيت إن الأمر عدل أو جور فغير ممكن، وذلك إن الانفعال بالرحمة أو البغضة إنما يكون لشيء جزئي، والعدل والجور أمور كلية.وأما استعمالها في إن الأمر كان أو لم يكن فله في ذلك تأثير لكنه ليس يوجب إن الأمر كان أو لم يكن بالذات، بل إنما يميل الحكام إلى إن يقولوا إنه صدق فيما ادعى أو لم يصدق، من غير إن يحدث للحاكم أو المناظر بذلك تصديق زائدا بالشيء الذي فيه الكلام. قال: وقد يجب إن تكون السنن هي التي تحدد إن الأمر جور أو عدل، وتفوض إن الأمر وجد من هذا الشخص أو لم يوجد إلى الحكام.وبالجملة: فتفوض إليهم الأمور اليسيرة.وذلك لسببين: أما أولا فإنه قل ما يوجد حاكم يقدر إن يميز الأمور على كنهها، فيضع إن هذا الأمر جور وهذا عدل في الأقل من الزمان.وأكثر الحكام الموجودين في المدن في أكثر الزمان ليس لهم هذه القدرة.
وأما ثانيا فلأن الوقوف على إن الشيء عدل أو جور يحتاج واضع السنن فيه إلى زمان طويل، وذلك لا يمكن في الزمان اليسير الذي يقع فيه التناظر في الشيء بين يدي الحكام. فلمكان هذين الأمرين يصعب إن يفوض إلى الحكام إن هذا الأمر عدل أو جور أو نافع أو ضار، بل إنما يفوض إليهم إن الأمر وقع من هذا الشخص أو لم يقع، وذلك لبيانه، ولأنه أمر لا يمكن إن يضعه صاحب السنة. قال: وإذا كان الأمر هكذا، فمعلوم إن هؤلاء الذين تكلموا في الأشياء التي من خارج، أني في صدور الخطب وفي الاقتصاص وفي الانفعالات وما يجري هذا المجرى، لم يتكلموا في شيء يجري من الخطابة مجرى الجزء، وإنما تكلموا في أشياء تجري مجرى اللواحق.فأما الأشياء التي تكون بها التصدبقات الصناعية - وهي أول ذلك الضمائر - فلم يتكلموا فيها بشيء. ومن أجل أنا نحن نرى إن الضمائر عمدة هذه الصناعة، نعتقد إن المخاطبة التي تكون على جهة التشاجر والتنازع بين يدي الحكام والمخاطبة التي تكون على جهة الإرشاد والتعليم هي لصناعة واحدة، وهي هذه الصناعة، و أما هؤلاء الذين تكلموا في هذا الجزء من الخطابة فقد يلزمهم ألا ينسبوا من الكلام في هذه الصناعة إلى هذه الصناعة إلا ما كان منه على جهة التنازع والتشاجر وليس في كل الأصناف التي يتشاجر فيها، بل في الصنف الخسيس منها، وهي الأمور السوقية التي يتشاجر فيها بين يدي الحكام.وأما التشاجر الذي يكون في وضع السنن فليس ينتفع فيه بالجزء الذي تكلم هؤلاء فيه من الخطابة.إذ كان هؤلاء لم يتكلموا في الضمائر بشيء.لكن لما تكلموا في الأشياء التي بها يخسس الشيء أو يفخم، ظنوا أنهم قد تكلموا في جميع الأشياء التي تستعمل فيها الأقاويل الخطبية.واستعمال الأشياء التي من خارج في الخطابة، دون استعمال الأشياء التي هي من نفس الأقاويل الخطبية، فعل خسيس.
وليس لقائل إن يقول: إن الأقاويل التي تكون في التشاجر قد يستغنى فيها بالأمور التي من خارج عن الشيء الذي هو من نفس الأمر، إذ كانت السنن في أكثر المدن هي التي ترسم ما هو جور وما هو عدل وعظيم أو صغير، فليس يحتاج في هذا النوع من الخطابة إلا لما يميل الحكام فقط، وذلك بخلاف الأمر في الأقاويل التي تستعمل في الأمور المشاورية.فإن الأقاويل المشيرة بما يفعل بذوي الجنايات مما هو نافع أو ضار أيسر على الخطيب من الأقاويل المشاجرية فيهم، أعني التي تثبت فيهم أنهم جاروا أو عدلوا.وليس هذا في ذوي الجنايات فقط.وهذه حال التكلم في الأشياء المشاورية مع التكلم في الأشياء المشاجرية.وذلك إن الحكام إنما يحكمون في الأشياء التي يشار بها بأمور معروفة عند الجمهور، وهو إن هذا الشيء الذي يشار به نافع أو ضار، فلا يخاف من الحكام إن يحيفوا فيه.وإذا كان الأمر على هذا، فليس يحتاج المتكلم بين أيديهم إن يثبت أكثر من إن الأمر نافع أو ضار، فيوافقه الحكام على ذلك، ولا يمكن إن يخالفوه لاستواء معرفة الجمهور مع الحاكم في النافع والضار.وأما المتكلم بين يدي الحاكم في الأمور المشاجرية فقد ينبغي له إن يتحفظ من الحكام في قضائهم إن هذا عدل أو هذا جور، لأن معرفة العدل والجور هو شيء غريب عند الجمهور، وإنما يعرفه القوام بالشريعة.فلذلك يمكن إن يسلم الحاكم للمتكلم الشيء الذي رام تثبيته، ولا يفضى له بما فيه من الجور أو العدل، فيحتاج المتكلم بين أيديهم إن يعرف الأشياء التي هي جور والتي هي عدل، والأشياء التي يثبت بها أنها عدل أو جور.
ولمكان هذا تمنع السنة في مدن كثيرة إن يتكلم بين يدي الحاكم في الأشياء التي تميلهم وتستعطفهم عن أحد المتنازعين.وإنما يباح لهم التكلم بين أيديهم بأشياء محدودة مما رسمها واضع السنة. وأما المتكلم في الأمور المشورية فليس يحتاج إلى مثل هذا التحرز.فإن الحكام يبالغون في التحفظ من إن يقولوا في الشيء النافع إنه ليس بنافع أو في الضار إنه ليس بضار، إذ كان ذلك مما يحط منزلتهم عند الجمهور لاستواء علمهم به وعلم الحكام.وإذا كان الأمر هكذا، فإذن ما يحتاج إليه الخطيب في الأمور المشاجرية من معرفة الأشياء التي توقع التصديق أكثر مما يحتاج إليه الخطيب في الأمور المشاورية. قال: ومن أجل أنه معلوم إن الأشياء المنسوبة إلى هذه الصناعة إنما يقصد بها التصديق والاعتراف من المخاطب بالشيء الذي فيه الدعوى، وذلك لا يكون إلا بتثبيت الشيء عنده المعترف به، وذلك أنا إنما نعترف بالشيء إذا رأينا أنه قد ثبت عندنا.والشيء الذي نثبت به الأشياء على طريق الخطابة هو الضمير، لأن هذا هو أصل التصديق وعموده في الأمور التي توقع هذا النحو من التصديق، أعني التصديق البلاغي. والضمير هو نوع من القياس.ومعرفة القياس هو جزء من صناعة المنطق.فقد يجب إن يكون صاحب المنطق هو الذي ينظر في هذه الصناعة: إما في كلها، وإما في أجزاء منها.وبين إن الذي يعرف القياس من كم شيء يلتئم ويكون، ومتى يكون، فهو أقدر على عمل الضمير ممن يعرف الضمير فقط دون إن يعرف القياس الذي هو جنسه.والذي يزيد على هذا فيعلم لماذا تعمل الضمائر والفصول التي بين الضمير وبين سائر المقاييس التي تستعمل في الصنائع الأخر فهو أقدر من ذينك.والمعرفة بهذا كله إنما هو لصناعة المنطق.فإن للقوة الواحدة بعينها، أعني للصناعة الواحدة بعينها، إن تعرف الشيء الذي هو حق والذي هو شبيه بالحق.والتصديقات الخطبية، وإن لم تكن حقا، فهي شبيهة بالحق.وأيضا فإن الناس متهيئون بطبيعتهم كل التهيئة نحو الوقوف على الحق نفسه، وهم أكثر ذلك يؤمونه ويفعلون عنه.والمحمودات وهي التي تكون منها الضمائر شبيهة بالحق من قبل أنها نائبة عند الجمهور مناب الحق، والشبيه بالحق قد يدخل في علم الحق الذي هو علم المنطق.وإذا كان الأمر هكذا، فقد استبان إن قصور هؤلاء فيما تكلموا فيه من أمر الخطابة إنما كان من أجل أنه لم يكن عندهم علم بالمنطق، وأن سائر من تكلم في الخطابة ومن يستعمل الأقاويل الخطبية فقط من غير إن يتقدموا فيعرفوا هذه الأشياء التي هي عمود البلاغة، إنهم إنما يتكلمون في أشياء تجري من البلاغة مجرى التزيين والتنميق الذي يكون في ظاهر الشيء وصفحته لا في الأشياء التي تتنزل منها منزلة ما به قوام الشيء ووجوده، وإن كان قد يظن بما فعلوا من ذلك أنهم قد بلغوا الغاية من الأقاويل الإقناعية وجروا في ذلك على طريق الصواب والعدل.
قال: وللخطابة منفعتان: إحداهما إن بها يحث المدنيين على الأعمال الفاضلة، وذلك إن الناس بالطبع يميلون إلى ضد الفضائل العادلة.فإذا لم يضبطوا بالأقاويل الخطبية، غلبت عليهم أضداد الأفعال العادلة، وذلك شيء مذموم يستحق فاعله التأنيب والتوبيخ، أعني الذي يميل إلى ضد الأفعال العادلة أو المدبر الذي لا يضبط المدنيين بالأقاويل الخطبية على الفضائل العادلة.وأعني بالفضائل العادلة التي هي فضائل بين الإنسان وبين غيره، أعني بينه وبين المشارك له في أي شيء كانت الشركة، لا بينه وبين نفسه. و المنفعة الثانية أنه ليس كل صنف من أصناف الناس ينبغي إن يستعمل معه البرهان في الأشياء النظرية التي يراد منهم اعتقادها، وذلك إما لأن الإنسان قد نشأ على مشهورات تخالف الحق، فإذا سلك به نحو الأشياء التي نشأ عليها سهل إقناعه، وإما لأن فطرته ليست معدة لقبول البرهان أصلا، وإما لأنه لا يمكن بيانه له في ذلك الزمان اليسير الذي يراد منه وقوع التصديق فيه.فلهذا قد نضطر إلى إن نجعل التصديق بالمقدمات المشتركة بيننا وبين المخاطب، أعني بالمحمودات.وهذه المنفعة تشارك هذه الصناعة فيها صناعة الجدل، كما ذكرنا ذلك في كتاب الجدل عند قولنا في الأشياء التي يمكننا بها إن نبين مطلوبات مختلفة. وهذه الصناعة يمكنها الإقناع في المتضادين جميعا، كما يمكن ذلك في القياس الجدلي.وذلك أنا قد نقنع في ذي الجاني أنه أساء وأنه لم يسيء، ولست أعني أنا نفعل الأمرين جميعا في وقت واحد، بل نفعل هذا في وقت، وهذا في وقت بحسب الأنفع، وذلك أنه كثيرا ما يكون الشيء نافعا في وقت، وضده نافعا في وقت آخر.وأيضا فإنه إذا كانت الأشياء التي تثبت الشيء وضده عندنا عتيدة، وسمعنا متكلما قد أقنع في الضد الذي ليس بعدل، أمكننا بهذه القوة إن ننقض عليه قوله.فهاتان المنفعتان موجودتان في القدرة التي في هذه الصناعة على الإقناع في الشيء وضده.وليس توجد هذه القوة في شيء من الصنائع القياسية إلا في هاتين الصناعتين، أعني صناعة الخطابة وصناعة الجدل.وكلا هاتين الصناعتين هما مهيئتان بالطبع وعلى السواء للإقناع في كلا المتقابلين، أعني أ،ه ليس واحدة منهما توجد أشد استعدادا للإقناع في أحد المتقابلين منها في الآخر، بل الاستعداد الموجود فيها على الإقناع في المتقابلين هو على السواء.فأمما الأشياء الموضوعة لهاتين الصناعتين، أعني الأشياء التي فيها تقنع وبها تقنع، فليس استعدادها لقبول الإقناع على السواء، ولا جدوى الإقناع فيها على السواء.لكن إذا كانت الأمور التي تقنع فيها صادقة، كانت الأقاويل الخطبية والجدلية التي تستعمل فيها أفضل وأبلغ.
قال: وليس واجبا إن نرى أنه قبيح بالإنسان إن يعجز عن إن يضر بيديه، ولا نرى أنه قبيح إن يعجز عن إن يضر بلسانه الذي المضرة به مضرة خاصة بالإنسان، أعني إن يعجز عن إن يضر بلسانه الضرر العظيم، لا الضرر الذي هو عدل فقط، بل و الضرر الذي هو جور.فإنه يظن إن هذا شيء يوجد عاما في جميع الفضائل التي هذه الصناعة واحدة منها، ما عدى الفضيلة النظرية و الخلقية، ولا سيما في الأمور العظام النافعة مثل الجلد والصحة واليسار والسلطان وما أشبه هذه الأشياء من الأمور النافعة، أعني إن كل واحد من هذه الخيرات هي معدة لأن ينفع بها المقتنى لها غيره منفعة عظيمة إذا استعمل العدل، ويضر بها ضررا عظيما وذلك إذا استعمل الجور.فإن الصحة والجلد والسلطان قد يستعملها المرء في الضرر والنفع، وكذلك الحال في الخطابة.فقد استبان من هذا إن هذه الصناعة ليس تنظر في أحد المتقابلين، ولكنها تنظر فيهما على السواء، كالحال في الجدل، وأنها نافعة لهذا جدا. وليس عمل هذه الصناعة إن تقنع ولا بد، أعني أنه ليس يتبع فعلها الإقناع ضرورة، كما يتبع فعل النجار وجود الكرسي ضرورة، إذا لم يكن هنالك عائق من خارج، بل عملها هو إن تعرف جميع المقنعات في الشيء وتأتى بها في ذلك الشيء، وإن لم يقع إقناع.والحال فيها في هذا المعنى كالحال في صناعات كثيرة مثل صناعة الطب، فإنه ليس فعلها الإبراء ولا بد، بل إنما فعلها إن تبلغ من ذلك غاية الشيء الممكن فعله في ذلك الشيء المقصود بالإبراء.ولذلك قد يشارك في أفعال هذه الصنائع من ليس من أهلها، مثل إن يبرئ من ليس بطبيب، ويقنع من ليس بخطيب.لكن الفعل الحقيقي إنما هو لصاحب الصناعة، وذلك إن الغاية تتبع فعل هذا على الأكثر، وذلك على الأقل.
وكما إن في الجدل ما هو قياس وما يظن به أنه قياس، وليس بقياس، وهو القياس السوفسطائي، كذلك في الأقاويل المقنعة المستعملة في هذه الصناعة ما هو مقنع بالحقيقة، وما يظن به أنه مقنع من غير إن يكون كذلك.لكن لما كان السوفسطائي ليس إنما يكون سوفسطائيا من قبل القوة والملكة التي بها يفعل الأقاويل السوفسطائية، بل إنما هو سوفسطائي من قبل ما يقصد بتلك الأقاويل من الكرامة والخيرات الخارجة، وذلك لإيهامه أنه حكيم، وكان الجدلي إنما هو جدلي بالملكة الحاصلة له عن الصناعة، فبالواجب لم تكن الأقاويل السوفسطائية جزءا من صناعة الجدل، أعني التي يظن بها أنها مقاييس جدلية من غير إن تكون جدلية، إذا استعملت نحو هذه الغاية، وأما إذا استعملت على طريق الامتحان فهي جزء منها.وأما الخطيب فلما كان قد يكون خطيبا من أجل الأمور التي من خارج مثل الكرامة وغير ذلك من سائر الخيرات، وقد يكون خطيبا من قبل ملكة هذه الصناعة، كانت الأقاويل التي يظن بها أنها مقنعة وليست بمقنعة جزءا من هذه الصناعة، لأن المقصود بهذه الأقاويل في هذه الصناعة قد يكون بعينه مقصود السوفسطائي.وإنما كان ذلك كذلك لأن المقصود بهذه الصناعة من الذي يراد إقناعه إنما هو الفعل أو الانفعال.فإذا حصل ذلك منه، فلا فرق بين إن يكون حصوله عن أقاويل هي مقنعة في الحقيقة أو عن أقاويل يظن بها أنها مقنعة، وليست بمقنعة.فإن كان ذلك الفعل المقصود من المخاطب أو الانفعال خيرا ما له، لا للخطيب، كانت الأقاويل التي يظن بها أنها مقنعة وليست بمقنعة داخله في هذه الصناعة بالجهة التي دخلت في صناعة الجدل الأقاويل التي يظن بها أنها جدلية وليست بجدلية، إذا لم يقصد بها مقصد السفسطة.وإن كان مقصود الخطيب خيرا يناله من الخيرات التي يقصدها السوفسطائي، كان يقول الذي يظن به أنه مقنع وليس بمقنع من جهة ما هو سوفسطائي جزءا من هذه الصناعة، إذ قد يشارك الخطيب السوفسطائي في غايته، فلذلك قد تدخل الأقاويل السوفسطائية في هذه الصناعة ولا تدخل في صناعة الجدل.
قال: فهذه الصناعة التي ذكرنا منافعها وأن كل من تكلم فيها لم يتكلم فيها بما هو كاف في أمرها التي قصدنا للكلام فيها من أول الأمر، وذلك بأن نخبر من أي شيء تأتلف هذه الصناعة، وكيف تأتلف وما تكلمنا فيه قبل هذا فكأنه لم يكن لنا مقصودا أولا، ولذلك قد ينبغي إن نستأنف هاهنا القول فيها ونعود إلى مقصودنا كأنا مبتدئون من هذا الموضع، فنبتدئئ أولا ونحد هذه هذه الصناعة فنخبر ما هي ونحو ماذا، وذلك بأن نعرف جنسها القريب وفصلها الخاص بها، ثم نتطرق من ذلك إلى إحصاء أجزائها على جهة تحليل الحد. قال: والخطابة هي قوة تتكلف الإقناع الممكن في كل واحد من الأشياء المفردة.ويعني بالقوة: الاصناعة التي تفعل في المتقابلين وليس يتبع غايتها فعلها ضرورة.ويعني بتتكلف: إن تبذل مجهودها في اسقصاء فعل الإقناع الممكن.ويعني بالممكن: الإقناع الممكن في ذلك الشيء الذي فيه القول، وذلك يكون بغاية ما يمكن فيه.ويعني بقوله في كل واحد من الأشياء المفردة، أي في كل واحد من الأشخاص الموجودة في مقولة مقولة من المقولات العشر. وهذا هو الفصل الذي به تنفصل هذه الصناعة عن سائر الصنائع التي يظن بها أنها قد تقنع في الأمور التي قد تنظر فيها.وذلك إن كل صناعة إنما هي معلمة، أي مبرهنة، ومقنعة، في الجنس الذي تنظر فيه، لا في جميع الأجناس.مثال ذلك: إن الطب إنما يعلم على طريق البرهان ويقنع في الصحة والمرض وفي أنواعهما، وكذلك الهندسة إنما تعلم على طريق البرهان وعلى طريق الإقناع في الأعظام، والأشكال التي توجد في الأجسام.
وأما الخطابة فهي تتكلف الإقناع في جميع الأشياء: في أي مقولة كانت وأي جنس كان.ولذلك ليس تنسب إلى جنس خاص. فأما الأشياء التي تفعل التصديقات في هذه الصناعة: فمنها ما هي صناعية وتلك هي التي وجودها إلى اختيارنا ورويتنا ونحن الفاعلون لها، ومنها ما هي غير صناعية وهي التي ليس وجودها لاختيارنا ورويتنا، مثل الشهود والتعذيب والعقود وما أشبه ذلك مما سيذكر بعد. والأشياء الصناعية التي نحن الفاعلون لها: منها أشياء قد تقدم غيرنا فصنعها، مثل الاحتجاج بالأمثال السائرة التي قد وضعت واشتهرت، ومنها ما نخترعها نحن عند القول في الشيء الذي فيه الإقناع ونستنبطها. فأما التصديقات التي نفعلها نحن ونخترعها فهي ثلاثة أنواع: أحدها إثبات المتكلم فضيلة نفسه التي يكون بها أهلا إن يصدق، كما قال تعالى حاكيا عن هود: " وأنا لكم ناصحا أمين " ، وأن يكون عند التكلم بهيئة في وجهه وأعضائه شأنها إن توقع التصديق بالشيء المتكلم فيه، مثل التؤدة والوقار وغير ذلك.والفضيلة التي شأنها هذا هي التي يعني أرسطو بالكيفية والهيئة التي شأنها هذا هو الذي يعني بالسمت.وقد يدل على إن الفضيلة لها تأثير في التصديق إن الصالحين الفاضلين يصدقون سريعا دون قول يتكلفونه في الشيء.وإنما يكون ذلك في الأمور الظاهرة للحس التي يزعمون أنهم أحسوها، مثل أنه شرب أو قتل.فأما إخبارهم عن الأمور الخفية عند الحس وهي التي يظن أنه خفى عنهم ما أحسوا من ذلك أو وهموا فيه، إذا كان ذلك الشيء ممكنا إن يهم فيه الحس، فليس يصدقون في الأشياء التي يدعونها في أمثال هذه الأشياء دون إن يستعملوا، في تثبيت ذلك الشيء، القول.
قال: وليس كما ظن الذين ذكرنا أنهم تكلموا في الخطابة إن الفضيلة والأناة أنما هي نافعة في باب الإنفعال فقط. وأما الصنف الثاني من التصديقات فهو الصنف الذي يكون بأن يكسب السامع بالقول إنفعالا ما يوجب له التصديق بالشيء الذي فيه القول، فإنه ليس تصديقنا بالشيء وإقرارنا به ونحن في حال الفرح أو الحزن تصديقا واحدا، وكذلك إذا كنا في حالة السخط على الشيء أو في حال الرضا عنه.وهذه هي الأشياء التي تكلم فيها أؤلئك الذين ذكرنا أنهم تكلموا في هذه الصناعة. وأما الصنف الثالث من هذه التصديقات فهو تثبيت الشيء بالكلام المقنع، أو ما يظن به أنه مقنع، وذلك في الأمور الجزئية التي تقنع فيها هذه الصناعة.وإذا كانت التصديقات إنما تكون في هذه الصناعة بهذه الوجوه، فهو بين إن الذي يقدر إن يقنع الإقناع الممكن في كل واحد من الأشياء إنما هو الذي يكون عالما بثلاثة أشياء، أولها: معرفة الأقاويل المقنعة، وثانيها: معرفة الأخلاق والفضائل، وثالثها: معرفة الانفعالات، وذلك بأن يعرف كل واحد من الانفعالات: ما هو، ومن أي شيء يكون، ومتى يكون، وكيف يكون.وإذا كان ذلك كذلك، فهذه الصناعة كأنها مركبة من صناعة الكلام والصناعة الخلقية، أعني المدنية.وإنما لم يوجد لمن تقدم قول مستوفي في أجزائها إما من قبل جهلهم، وإما من قبل أنهم ضنوا على غيرهم وبخلوا عليهم بما وقفوا عليه من ذلك لمكان الخيرات التي من خارج.
فهذه الصناعة هي جزء من صناعة المنطق، وهي شبيهة بالجدل في أ،ها تنظر في كلا المتقابلين، وفي أنهما ليسا ينظران في شيء محدود نظرا يبلغان به اليقين، لكن إنما يبلغان من النظر ما دون اليقين.وقد تكلم في ذلك فيما كافيا. وينبغي إن نبتدئ بتعريف الأقاويل المقنعة وما يرى أنه مقنع، فنقول: إن الأقاويل التي يكون بها الإثبات والإبطال كما أنها في صناعة الجدل صنفان: أحدهما الاستقراء، وما يظن به أنه استقراء، والصنف الثاني القياس، وما يظن به أنه قياس، كذلك الأقاويل المثبتة في هذه الصناعة والمبطلة صنفان: أحدهما شبيه بالاستقراء وهو المثال، والآخر شبيه بالقياس وهو الضمير.والضمير الذي يظن به أنه ضمير وليس بضمير يشبه القياس الذي يظن به هنالك أنه قياس وليس بقياس.وكذلك المثال الذي يظن به أنه مثال وليس بمثال يشبه الاستقراء الذي يظن به أنه استقراء وليس باستقراء.فالضمير هو القياس الخطبي، والمثال هو الاستقراء الخطبي.والخطباء إذا تؤمل أمرهم ظهر أنهم إنما يفعلون جميع التصديقات التي تكون بالقول بهذين الصنفين، أعني إما بالمثال، وإما بالضمير، وذلك أنهم يؤمون بفعلهم هذا إن يتشبهوا بالاستقراء والقياس.والذي يفعلون من ذلك إنما يفعلونه بما هو مثال في الحقيقة وضمير في الحقيقة أو بما يظن به أنه كذلك، وليس كذلك.وقد تبين في كتاب القياس إن كل تصديق فإنه يكون بالقياس،وإن الاستقراء والمثال إنما يفيدان التصديق بما فيهما من قوة القياس.فأما ما هو القياس، وما الفصل بينه وبين البرهان، فإنه قد قيل في كتاب الجدل.وقد تبين هنالك أيضا الفرق بين القياس والاستقراء.
والاستقراء والمثال يشتركان في إن كليهما يثبتان إن هذا الشيء موجود كذا، أو غير موجود كذا من أجل وجود ذلك الشيء أو لا وجوده في شبيهه. والضمير والقياس يشتركان في إن كليهما قول يوضع فيه شيء فيلزم عنه شيء آخر. وإذا كان الأمر هكذا، فهو بين إن في كل واحد من هذين الجنسين من القول نوعا خطبيا ونوعا جدليا ونوعا برهانيا ونوعا سوفسطائيا.فإنه كما يوجد الاستقراء والقياس في هذه الصنائع، كذلك يوجد في الخطابة المثال والضمير.وإنما تختلف في هذه الصنائع بجهة الاستعمال، أعني في صناعة البرهان وصناعة الجدل.والقياس في الجدل أوثق من الاستقراء.والمثال في الخطابة أقنع من الضمير؛ لأن الضمير يتطرق إليه العناد أكثر من تطرقه إلى المثال.وسبب هذا سنخبر به فيما بعد، وكذلك كيف نستعمل هذه الأشياء. فأما الآن فينبغي إن نحدد هذين الطريقين من الإقناع: أعني الضمير والمثال، فنقول: المثال إن القول المقنع إما إن يكون مقنعا لواحد من الناس، أو لجماعة من الناس أو لأكثر الناس.وأيضا منه ما يكون إقناعه في أمر كلي، ومنه ما يكون في أمر جزئي.وكلا هذين منه ما يكون إقناعه بينا بنفسه، ومنه ما يكون إقناعه بغيره في الجزئيات ضربان أحدهما إن يقول القائل: إن كذا إنما هو كذا لموضع كذا، مثل قول القائل: إن شراب السكنجبين ينفع فلانا لأنه محموم.وهذا هو الذي يسمى الضمير.والضرب الثاني إن يقول إن كذا إنما كان كذا لأنه مثل كذا، مثل إن يقول: إن فلانا ينتفع بشراب السكنجبين، لأن فلانا انتفع به.وهذا هو الذي يسمى المثال.
والمقنعات التي هي مقنعة عند واحد من الناس فليس تستعملها هذه الصناعة، لأن ذلك غير متناه وغير معلوم عند المستعمل لها. ولذلك ليست تستعمل هذه الصناعة من المقدمات المحمودة، أعني المقبولة، ما كان مقبولا عند واحد من الناس، وتلك هي الآراء الحادثة للناس عند الشروق والهوى، بل إنما تستعمل المحمود عند الأكثر أو الجميع على مثل ما تستعمله صناعة الجدل.وإذا كان الأمر هكذا، فالذي يفترق به القياس المستعمل في صناعة الجدل وفي صناعة البرهان من الضمير المستعمل في هذه الصناعة إن القياس يرتب الترتيب الذي يكون به القول منتجا بالضرورة.وأما الضمير فإنه ترتب مقدماته الترتيب الذي هو معتاد عند الجمهور إن يقبل، وذلك هو بخلاف الترتيب الصناعي.فإن الناس يستريبون باللازم عن القول الصناعي، ويرون إن ذلك إنما لزم من جهة الصناعة لا من جهة الأمر في نفسه.وأيضا فإن الترتيب الصناعي يقتضي إن يصرح فيه بجميع المقدمات الضرورية في بيان ذلك المطلوب، والجمهور لا يستطيعون إن يفهموا لزوم النتيجة التي تلزم عن مقدمات كثيرة.وأيضا فإنهم لا يباعدون بين النتيجة والشيء الذي تلزم عنه النتيجة، أعني أنهم لا يصرحون في المقاييس بالمقدمتين جميعا مع النتيجة، بل إنما يأتون بمقدمة واحدة ثم يردفونها بالنتيجة، مثل أنهم يقولون: هذا يدور بالليل فهو لص، ولا يقولون: وكل من يدور بالليل فهو لص، وهي المقدمة الكبرى.وأيضا فإن الضمائر لما كانت تصنع في الأكثر في الأمور الممكنة، وذلك بين في الأمور المشاورية، فإنه ليس يشير أحد على أحد بأمر ضروري الوجود ولا ممتنع الوجود، وكانت المقدمة الكبرى في أمثال هذه المواد كاذبة بالجزء، لم يصرحوا بها في المقاييس التي يستعملونها في هذه الصناعة لئلا يفطن لكذبها.وأيضا فلما كانت المقاييس الجيدة الصنعة في هذه الصناعة إنما هي أحد صنفين: إما المقاييس التي تؤلف من المقدمات البينة إقناعها بنفسه، وإما من مقدمات تتبين مقدماتها بمقدمات أخر تخلط بها، وإلا لم يتبين حمدها،فقد يلحق ضرورة في هذا الصنف الثاني إن يعسر تأليف المقدمات وترتيبها الترتيب الصناعي لمكان كثرة المقدمات وطول الزمان الذي يصرح فيه بجميعها وترتب ترتيبا صناعيا.وذلك شيء لا يساعد عليه الحكام بل يحملون المتكلم بين أيديهم إن يكون كلامه بسيطا غير متكلف فيه صنعة على عادة الجمهور.فإنه متى كان الكلام ليس على هذه الصفة، كان غير مقنع، وذلك في الأمرين اللذين يكون فيهما الإقناع، أعني في إن الشيء موجود أو غير موجود وفي أنه، إذا وجد، محمود أو غير محمود.وكذلك إذا استعمل التصديق بطريق أخذ الأشباه، فاستقصى فجعلها على طريق الاستقراء، عرض العير الذي وصفناه من الطول والكثرة.وإذا كان هذا هكذا، فإذن القياس الخطبي وهو الضمير والمثال إنما يكونان في الأشياء التي يكون فيها القياس والاستقراء بإطلاق.وتلك الأشياء مأخوذة بحال غير الحال التي أخذت بها في القياس و الإستقراء.فإذا استعمل تلك الأشياء بالحال التي بين في كتاب القياس، عاد المثال استقراء، والضمير قياسا.وإذا أخذت بهذه الحال التي ذكرنا، عاد الاستقراء مثالا والقياس ضميرا.وتلك الحال هي أخذ القياس والاعتبار بمقدمات قليلة وجيزة.فإن الإقناع إنما يكون أكثر من ذلك بالمقدمات القليلة الوجيزة، أو بالمقدمات التي هي في غاية الظهور وحذف ما خفي منها.وأيضا فإن المحمود في هذه الصناعة إن يحذف اللازم عنه، ويؤتى بالشيء الذي الذي يلزم، لأنه إذا أخبر باللازم والملزوم فكأنه قد ذكر الشيء مرتين، فيكون هزرا في بادئ الرأي.وعلى هذا فلا يصرح بالحد الأوسط في القياس إلا مرة واحدة، ولا في الاعتبار إلا بشبيه واحد، فيكون القياس ضرورة ضميرا أي محذوفا إحدى مقدمتيه، وبهذا سمي ضميرا، إذ كانت إحداهما مضمرة، ويكون الإستقراء ضرورة تمثيلا.
قال: ومقدمات القياسات الخطبية قد تكون ضرورية وذلك في الأقل، وتكون ممكنة وذلك في الأكثر.لأن أكثر الفحص الجمهوري إنما هو فيما يمكن إن يكون بحال، ويمكن ألا يكون بتلك الحال.وذلك بين في الأشياء التي يشار بها، وذلك أنها كلها أمور مفعولة للإنسان.وليس يمكن إن تكون الأشياء المفعولة للإنسان لا ضرورية الوجود ولا ممتنعة الوجود.والنتائج الضرورية فإنها تكون بالذات عن مقدمات ضرورية، والممكنة عن مقدمات ممكنة. والضمائر منها ما يكون عن مقدمات محمودة، ومنها ما يكون من الدلائل.وأعني بالمقدمات المحمودة التي ليست دلائل، مثل أنه ينبغي إن يشكر المنعم وأن يساء إلى المسيء.وأعني بالدلائل الأشياء التي تدل على وجود شيء لشيء.وهذان الصنفان من المقدمات توجدفي المواد الضرورية والممكنة، أعني المحمودات والدلائل، وليس توجد في الممكنة على الأكثر فقط، بل وفي الممكنة على التساوي وهي التي نسبتها إلى المقدمات الممكنة على الأكثر نسبة التي على الأكثر إلى الضروري، وهي نسبة الكل من البعض.وذلك إن الصدق في الضرورية أعم من الصدق في الممكنة على الأكثر، إذ كانت الضرورية توجد لكل الموضوع، والممكنة على الأكثر لا توجد لكله.وكذلك نسبة الممكنة على التساوي إلى الممكنة على الأكثر هي هذه النسبة، أعني إن الممكنة على الأكثر تصدق في موضوعاتها على اكثر مما تصدق الممكنة على التساوي. والدلائل المأخوذة حدا أوسط: منها ما هو أعم من الطرف الأصغر وأخص من الأكبر، ومنها ما هو أعم من الطرفين، ومنها ما هو أخص منهما.
أما الذي هو أعم من الطرف الأصغر وأخص من الأكبر فإنه يأتلف ضرورة في الشكل الأول.وإذا كان في المادة الممكنة على الأكثر فهو الذي يعرفه القدماء بالأشبه.ومثاله في المادة الضرورية: هذه المرأة لها لبن فهي قد ولدت.وفي الممكنة على الأكثر: فلان يعد السلاح ويجمع الرجال وليس قربه عدو، فهو يريد إن يعصى الملك.ومثال الممكنة على التساوي: فلان قد تعب، والمتعوب محموم، ففلان محموم.وهذا هو الذي يعرف بالمشبه. وأما ما هو أعم من الطرفين فإنه يأتلف في الشكل الثاني إلا أنه غير منتج إلا في بادئ الرأي.مثال ذلك في المادة الممكنة على الأكثر قول القائل: سقراط يتنفس متواترا، والمحموم يتنفس متواترا، فسقراط محموم.فهاتان المقدمتان صادقتان، والنتيجة قد تكون كاذبة، إذ قد يمكن إن يتنفس سقراط متواترا لموضع إحضاره.ولما كان ذلك خافيا على كثير من الناس، إذا رأوا في أمثال هذه المقدمات الصادقة أنها تنتج كذبا، ظنوا لذلك أنه قد انطوى فيها كذب، فيرومون إن يعاندوا المقدمات، فيعسر ذلك عليهم لمكان صدقها، فيتحيرون لذلك. وأما التي هي أخص من الطرفين فتنتج في الشكل الثالث جزئيا لا كليا، لكن تؤخذ نتيجته في هذه الصناعة كلية.مثال ذلك في المادة الضرورية قول القائل: الأشياء كلها في كرة العالم، والأشياء كلها في الزمان، فالزمان كرة العالم.وفي الممكنة قول القائل: الحكماء عدول، لأن سقراط حكيم وعدل. والدلائل التي تكون في الشكل الثالث والثاني تخص باسم العلامة، وما كان منها في الشكل الأول يخص باسم الدليل.والذي في الشكل الثاني هو أخص باسم العلامة من الثالث.كما أنه ما كان من ذلك في الممكنة الأكثرية يخص الأشبه، وإن كان في الممكنة على التساوي خص باسم الضمير المشتبه.
فقد تبين من هذا القول ما هي المحمودات والدلائل والعلامات، وما الفرق بينهما.لكن الذي تبين من الأقاويل القياسية على الحقيقة إنما هو في كتاب القياس، وتبين في جنس جنس منها ما هو قياس وما ليس بقياس. وأما المثال فقد بينا في ما تقدم أنه استقراء ما، لكن يباين الاستقراء بأنه ليس يصار فيه لا من الجزئي إلى بيان الأمر الكلي كما يصار في بعض أنواع الاستقراء، ولا من الكلي إلى الجزئي كما قد يصار في بعض أنواع الاستقراء، وذلك إذا بينا بالكلي الذي أثبتناه بالاستقراء جزئيا آخر غير الجزئيات التي أثبتنا الكلي باستقرائها؛ ويوافقه في أنه يصير من جزئي إلى جزئي لاجتماعها في أمر كلي، وذلك إذا جمعنا في الاستقراء الأمرين جميعا،أعني إن نصير فيه من الجزئي إلى الكلي، ثم من الكلي إلى جزئي آخر، فإنا في هذا الفعل قد صرنا من جزئي إلى جزئي بتوسط الكلي، كالحال في المثال.فإن المثال إنما نصير فيه من جزئي إلى جزئي لاشتراكهما في أمر كلي،إذا كان الحكم المنقول من أحدهما إلى الآخر موجودا للجزئي الأعرف من أجل ذلك الكلي أو يظن به أنه يوجد له من جهته، وإلا لم تصح النقلة من جزئي إلى جزئي، أعني إن لم يكن هنالك كلي، وكان وجود ذلك الحكم من أجله للجزئي الأعرف.ومثال ما يعرض من هذا في الاستقراء، أعني إذا كانت النقلة من جزئي إلى جزئي بتوسط النقلة إلى الكلي، قول من قال: أيها الملك، إن فلانا طلب إن يكون في جملة العسس، وقد كان في جملة عدوك، فلا تبح له ذلك، فإنه يريد إن يفتك بالملك، لأن فلانا طلب ذلك من فلان الملك، وفلانا من فلان الملك، لأقوام يعددهم، ففتكوا بملوكهم.فإن قائل هذا القول قد جعل النقلة فيه من جزئي إلى جزئي بتوسط الكلي الذي هو إن كل من طلب إن يدخل في الحرس ممن كان في جملة عدو الملك فهو يريد إن يفتك به.إلا إن هذا الكلي الذي ارتسم في النفس بالقوة، وإن لم يصرح به، يستعمل النقلة من جزئي إلى جزئي، إذا كانت النقلة إليه في الذهن من أكثر الجزئيات، كان استقراء، وإن كان من واحد منها، أو من الأقل، كان تمثيلا.
قال: فأما القول في هذه الأشياء التي يقال لها مثالات، فقد يكتفي هاهنا بهذا المقدار المعطى منها. وأما القول في فصول الضمائر من جهة الأشياء التي منها تعمل، فإن القول فيها غامض وخفي وهو عظيم الغناء فيما نقصده هاهنا.وسبب غموضه إن الضمائر تكون في جميع المقولات العشر كما تكون القياسات الجدلية.لكن من الضمائر ما يكون في المواد التي في الصنائع مثل الضمائر التي تستعمل في الأمور الكلية والجزئية في صناعة الطب وغيرها من الصنائع.وهذه فينبغي إن تستعمل في هذه الصنائع على نحو استعمال البراهين في تلك الصناعة، لا على نحو ما يستعملها الخطيب في المادة التي تخص الخطابة، مثل إن يأتي بها جزءا من خطبة وسائر الأشياء التي تكون بها الأقاويل الخطبية أتم فعلا وأنفذ مما يذكر بعد.ومن الضمائر ما يكون في الأمور التي تخص هذه الصناعة بحسب ما تبين من منفعتها وهي الأمور الإرادية،وهذه هي التي ينبغي إن تستعمل على جهة ما يستعمل الخطباء الأقاويل الخطبية.ومن هذه الأشياء ينبغي إن تعدد في هذه الصناعة الأشياء التي هي فصول الضمائر لا من تلك المواد التي تحتوي عليها صناعة صناعة. قال: وكلما كان القول أكثر عموما، كان أكثر مؤاتاه وتأتيا لأن يستعمل في أشياء كثيرة.وكلما كان أقل عموما، كان أحرى إن يكون جزءامن صناعة مخصوصة.ولذلك كانت المواضع أعم من القياسات الخطبية والقياسات الجدلية.وذلك إن المواضع توجد تعم الأمور المنطقية والطبيعية والسياسية، أعني الإرادية، وذلك مثل مواضع الأقل والأكثر التي عددت في الثانية من كتاب الجدل.وذلك إن هذه المواضع ليس تعمل منها المقاييس في صناعة واحدة من هذه الثلاث التي ذكرنا، بل في جميعها، إذ كانت لا تستعمل نفسها وإنما تستعمل قوتها.
وأما الأنواع فهي المقدمات الخاصة بصناعة صناعة من الصنائع الجزئية، مثل المقدمات التي تعمل منها المقاييس في الأمور الطبيعية، فإنها لا تعمل منها المقاييس في الأمور الخلقية، ولا التي في الخلقية تعمل منها المقاييس في الأمور الطبيعية. وإذا كان الأمر هكذا، فإذن المواضع لا يؤلف منها قياس في صناعة مخصوصة، إذ ما يتصور منها هو عام لأكثر من صناعة واحدة.وأما الأنواع فهي التي تؤلف منها المقاييس التي تلتئم منها الصناعة التي تلك الأنواع مخصوصة بها.لكن الأنواع التي نحن عازمون في هذا الكتاب على ذكرها ليست هي مقدمات يقينية، لأنه لو كان ذلك كذلك لكانت المقاييس الخطبية مقاييس يقينية ولم تكن مقاييس جدلية فضلا عن خطبية.والضمائر المعمولة في هذه الصناعة أكثر ذلك إنما تؤلف من هذه الأنواع ماكان منها خاصا بجنس جنس من أجناس الخطابة الثلاثة وماكان منها عاما للأجناس الثلاثة التي تحدد بعد. قال: وقد يجب إن يفعل هاهنا في هذه الأشياء مثل ما فعل في كتاب الجدل.فكما إن ما ذكر هنالك من مواد الأمور الجدلية قسمت إلى مواضع وأنواع، كذلك يجب إن تقسم هاهنا الأمور التي تعمل منها الضمائر إلى مواضع وأنواع.والأنواع: هي المقدمات الكلية التي تستعمل في صناعة صناعة. والمواضع: هي المقدمات الكلية التي تستعمل جزئياتها في صناعة صناعة.فيجب إن يقال أولا في الأنواع، ثم من بعد ذلك في المواضع.وذلك بأن نبدأ أولا فنحد أجناس الأشياء الخاصة بهذه الصناعة، أعني أجناس موضوعات هذه الصناعةالخاصة بها.فإذا حددناها، أخذنا حينئذ في تعديد اسطقساتها ومقدماتها على حدة.
وقد توجد أجناس الأشياء التي تنظر فيها الخطابة من الأمور الإرادية ثلاثة، كما يوجد عدد أصناف السامعين للقول الخطبي ثلاثة.وذلك إن الكلام مركب من ثلاثة: من قائل وهو الخطيب؛ ومن مقول فيه وهو الذي يعمل فيه القول؛ ومن الذين يوجه إليهم القول وهم السامعون.والغاية بالقول إنما هي متوجهة نحو هؤلاء السامعين.والسامعون لا محالة: إما مناظر، وإما حاكم، وإما المقصود إقناعه.والحاكم: أما إن يكون حاكما في الأمور المستقبلة، وهي النافعة والضارة، وإما في الأمور التي قد كانت.والأمور التي قد كانت: منها ما توجد في الإنسان باختياره، وتلك هي الفضائل والرذائل، ومنها ما توجد في الإنسان بغير اختياره، بل من إنسان آخر، وهو الجور والعدل.والحاكم في الأمور المستقبلة هو الرئيس، والحاكم في الأمور الكائنة هو الذي ينصبه الرئيس، مثل القاضي في مدننا هذه، وهي مدن الإسلام.وأما المناظر فإنما يناظر بقوة الملكة الخطبية.فإذن أجناس القول للخطبي ثلاثة: مشوري ومشاجري وتثبيتي.فأما الضمير المشوري: فمنه إذن، ومنه منع؛ وذلك إن كل من يشير إما على واحد من أهل المدينة بما يخصه، أو على جميع أهل المدينة بما يعمهم، فإنما يشير أبدا بقول هو إذن أو منع.وأما القول المشاجري فهو أيضا صنفان: شكاية وتنصل من الشكاية.وأما القول التثبيتي فهو أيضا صنفان: إما مدح، وإما ذم.والزمان الخاص بالأشياء التي يشار بها هو الزمان المستقبل، لأنه إنما يشير إنسان على إنسان بأشياء معدومة.والزمان الخاص بالأشياء المشاجرية هو الزمان الماضي، لأنه إنما يتشكى من الأشياء التي قد وقعت.وإن تشكى من أمور تتوقع من المشتكى به، فإنما تلك شكاية على طريق الإشارة بالنافع في ذلك.وكذلك قد يعرض إن تكون المشورة في الأشياء التي قد كانت، لكن من جهة ما يتوقع منها.فمتى كانت الشكوى في شىء واحد، لا من أجل غيره، فإنما تكون أبدا في الشيء الذي قد وقع.وأما الأشياء التثبيتية: فإن أولى الأزمنة بها هو الزمان الحاضر، أعني القريب من الآن.فإن الناس إنما يمدحون ويذمون بالأشياء الموجودة في حين المدح وحين الذم في الممدوح والمذموم.وربما مدح بعضهم على طريق الحيلة في استكثار فضائل الممدوح أو مذامه بالأشياء التي يتوقع حدوثها منه، أو يرجى حدوثها منه، فيخلطون مع المدح الإشارة على الممدوح بفعل تلك الأشياء.
وأما الغايات من هذه الأقاويل فهي ثلاث غايات لهذه الثلاثة الأقاويل.أما القول المشير فغايته النافع والضار.فإن الذي يشير، فإنما يأذن في النافع أو في الذي هو أنفع، ويمنع من الضار أو من الذي هو أضر.وأما القول المشاجري فغايته العدل والجور.وأما القول المثبت فغايته الفضيلة والرذيلة.وإن استعمل واحد من هذه غاية صاحبه، فليس على القصد الأول، بل من أجل الغاية الخاصة به.مثال ذلك إن المشير قد يقنع إن هذا عدل أو جور، ليشير بالإذن فيما يكون عن العدل من المنفعة، وبالمنع عما يكون على طريق الجور لما في الجور من المضرة التي تتوقع.وكذلك قد تستعمل الفضيلة والرذيلة، أعني من جهة ما يلحقها من النافع والضار. وإذا كانت هذه الغايات الثلاث تخص كل منها واحدا من هذه الأقاويل، أعني من جهة ما هي غايات على القصد الأول، فالحدود المميزة لكل واحد من هذه الأقاويل الثلاثة إنما تكون الفصول المعطاة فيها من قبل هذه الغايات.وقد يدل على إن هذه الغايات هي خاصة بواحد واحد من هذه الأجناس الثلاثة من الأقاويل أنه إذا أقنع كل واحد منها في غاية الجنس الآخر، ربما لم يكن للمناظر في ذلك معاسرة ومشاكسة، بل كثيرا ء ما يسلم له ذلك، ولكن لا يسلم له غاية ذلك القول التي تخصه.مثال ذلك إن المدعي إذا ادعى إن فلانا أخذ المال من فلان، وذلك لا شك ضرر به، فربما يسلم له الخصم إن ذلك كان، ولكن لا يسلم له إن أخذه المال منه كان على جهة الجور.وكذلك المشير قد يسلم إن الفعل الممكن جور، ولا يسلم أنه ضار.ولمكان تداخل هذه الغايات يعرض للمشيرين كثيرا إن يشيروا بأشياء ضارة على جهة المغالطة من قبل أنها عدل أو أنها ليست بجور، ولكن لا يقرون بأنها ضارة، بل ربما أحتالوا في دعوى وجود النفع فيها.مثال ذلك أنهم قد يشيرون بالصبر على الموت في الحرب، وألا يفروا، لكون الفرار جورا في الشريعة.وكذلك متى قهر قوما واستولوا عليهم، ربما أشار المشير عليهم ألا يمتعضوا لذلك القهر لأنه لم يكن جورا، وربما أوهم فيه أنه غير ضار لهم.وكذلك المادح قد يسلم إن الشيء ضار، ولكن يدعى أنه فضيلة، مثل من يخلص إنسانا من الموت ويعلم أنه يموت بتخليصه ذلك الإنسان.فالموت يسلم الخصم أنه ضار، ولكن يرى أنه فضيلة.كذلك ربما مدح بالرذيلة على جهة المغالطة من جهة أنها نافعة، لكن لا يقر أنها رذيلة.بل يدعي فيها أنها فضيلة ما لمكان النفع الذي فيها.فإذن كل واحدة من هذه المخاطبات قد تستعمل غاية صاحبتها بالعرض ولذلك لا يشاكس فيها، ويشاكس و لا بد في غايتها.وإذا استعملت الواحدة غاية صاحبتها فعلى جهة المغالطة.
قال: ولما كانت هذه الصناعة قياسية، فمعلوم أنه يجب إن تكون فيها مقدمات، ومقدماتها هي الثلاث التي وصفنا: المحمودات والدلائل والعلامات.وذلك إن القياس المطلق يكون من المقدمات المطلقة.والقياس الخاص بصناعة صناعة يكون من مقدمات خاصة.ولذلك كان الضمير قياسا يأتلف من هذه المقدمات التي ذكرنا.ولأن الأمر الذي يشير به يحتاج إن يعرف من أمره أولا أنه ممكن، لأن الأمور الغير ممكنة لا يستطاع إن تفعل لا في الحاضر ولا في المستقبل.وكذلك يحتاج في الجنسين الباقيين من أجناس هذه الصناعة، أعني إن نبين أولا إن الأمر قد كان وقع، أعني الجنس التثبيتي والجنس المشاجري.فإذن لا بد لصاحب هذه الصناعة إن تكون عنده مقدمات يقنع بها في إن الأمر ممكن أو غير ممكن، وفي أنه قد كان أو لم يكن، سوى المقدمات التي يبين بها تلك الغايات الثلاث.ثم أيضا لما كان الخطباء ليس يقتصرون على المدح والذم والإذن والمنع والشكاية والإعتذار، بل يتكلفون مع هذا إن يثبتوا إن الأمر - الذي هو خير أو شر - عظيم أو صغير، شريف أو خسيس، ولائق أو غير لائق، وذلك إما على الإطلاق وإما بالمقايسة، أعني أنه أعظم وأشرف، أو بالضد، فمعللوم أنه ينبغي إن تكون عند الخطباء مقدمات يثبتون بها إن الخير أو الشر عظيم أو صغير، و خسيس أو شريف، ولائق بالمنسوب إليه أو غير لائق.فهذه هي جميع أنواع المقدمات التي تستعملها هذه الصناعة.
وإذ قد تبين ذلك فينبغي إن نبتدئ بتعديد المقدمات التي تخص غرضا غرضا من الأغراض الثلاثة ونجعل الكلام أولا في تعديد المقدمات المشورية، ثم ثانيا في التثبيتية، ثم ثالثا في المشاجرية. فأول ما يجب إن ننظر فيه من أمر الأشياء التي يشار بها ما هو الخير الذي يشار به.فإنه ليس تكون المشورة في كل خير، لكن في الخيرات التني تستطيع إن تكون أو إن لا تكون.فأما الخيرات التي كونها أو لا كونها من الاضطرار، فليس تكون فيها مشورة.ولا أيضا المشورة تكون في جميع الخيرات الممكنة، فإن هاهنا خيرات ممكنة وجودها عن الطبيعة، بل في الخيرات الممكنة التي إلينا إن تكون أو إن لا تكون، وهي الأشياء التي التي بدء كونها من قبل الاختيار والإرادة.ومن هذه فيما كان وجوده أو لا وجوده تابعا لرويتنا وأفعالنا على الأكثر.وأما ما كان منها يعرض عن الروية بالاتفاق وأقل ذلك، فليست هي في الأكثر مما يشار بها، إلا حيث لا يمكن إن يوجد الجنس الآخر.وقد يدل على إن االإشارة إنما تكون بهذه الأشياء إن الإنسان إنما ينظر أولا هل الأمر الذي يريد إن يفعله ممكن أو غير ممكن، ثم إن كان ممكنا، بأي شيء يمكن وكيف يمكن.فإذا تبين له ذلك، شرع في السعي فيه.وإن تبين له أنه غير ممكن، خلا عنه.والأشياء التي بها نشير هي التي فيها نروى.فقد تبين من هذا القول ما هو الخير الذي نشبر به وفي أي الأشياء يكون، وهي الأمور الإرادية التي مبدأ وجودها منا، لا الأمر الاضطراراية التي ليس إلينا وجودها.وإعطاء الفرق التام بين الأشياء الإرادية وغير الإرادية وتصحيح عدد أنواعها ومعرفة ماهية كل واحد منها على أقصى ما في طباعها إن تعلم فليس من شأن هذه الصناعة إن تبلغه من معرفة الأشياء الإرادية، ولكن ذلك من شأن صناعة الفلسفة التي لها الفضل على هذه في التصور والتصديق، والمقدمات المستعملة فيها أصدق وأصح من هذه.وذلك إن هنا لسنا نتكلف من معرفة هذه الأشياء الأحوال الذاتية المناسبة لها، بل الأمور المشهورة.وإذا كان الأمر في هذه الأشياء كما وصفنا، فقد تبين أيضا من هذا القول إن جميع ما قلناه في أجزاء هذه الصناعة هو حق، أعني أنها مركبة من علم المنطق ومن علم السياسة الخلقية وأن فيها أشياء جدلية أو شبيهة بالأشياء الجدلية وأيضا سوفسطائية أو شبيهة بالسوفسطائية.والأشياء التي في صنائع كثيرة إنما تكون أجزاء أجزاء لصناعة واحدة متى أخذ جميعها بالجهة والحال التي تكون بها تلك الأشياء الكثيرة متعاونة ونافعة في غرض تلك الصناعة الواحدة، وطرح منها الأحوال التي بها تختلف، أعني الأشياء التي ليست تكون بها مغنية في غرض تلك الصناعة الواحدة.وإذا كان ذلك كذلك، فالأشياء الخلقية إنما صارت جزءا من هذه الصناعة من حيث هي معدة نحو الكلام والمخاطبة، وهي من صناعة السياسة من حيث هي أحد الموجودات التي نقصد معرفتها وعلمها.والأشياء الجدلية والسوفسطائية إنما صارت جزءا من هذه الصناعة من حيث إن الذي تستعمل منها هذه الصناعة هو سابق المعرفة الأولى للإنسان، لا ما هو بعيد عن معرفة الجمهور، مثلأنها إنما تستعمل من القياس القياس المعروف عند الجمهور وهو التمثيل والضمير.وكذلك الحال في الأمور السوفسطائية إنما تستعمل منها ما جرت العادة باستعماله عند الجمهور، مثل مواضع الإطلاق والتقييد وغير ذلك مما يستعمله بطباعهم الجمهور.فهي إنما تخالف هذه بمقدار النظر.وقد تخالف أيضا بمقدار النظر هذه الصناعة في الأمور الإرادية النظر الذي للعلم السياسي فيها، أعني أنها إنما تنظر في الأمور الإرادية النظر الذي هو في سابق المعرفة للإنسان وتدع تقصي النظر في ذلك للعلم السياسي.
والأمور التي يشير بها الخطيب منها ما يشير به على أهل مدينة بأسرهم، ومنها ما يشير به على واحد من أهل تلك المدينة أو جماعة.فأما الأشياء التي تكون فيها المشورة في الأمور العظام من أمور المدن فهي قريبة من إن تكون خمسة: أحدها الإشارة بالعدة المدخرة من الأموال بللمدينة.والثاني: الإشارة بالحرب أو السلم.والثالث الإشارة بحفظ الثغر مما يرد عليه من خارج.والرابع الإشارة بما يدخل في البلد ويخرج عنه.والخامس الإشارة بالتزام السنن. فالذي يشير بالعدة يحتاج إن يعرف ثلاثة أمور: احدها إن يعرف غلات المدينة ما هي، أعني هل هي نبات أو حيوان أو معدن أو جميع هذا أو اثنان، كيما إن نقص من الفاضل منها للعدة شيء أشار بالزيادة.والثاني إن يعرف مع ذلك نفقات أهل المدينة كلها.والثالث إن يعرف أصناف الناس الذين في المدينة.فإن كان فيها إنسان بطال وهو الذي لا فضيلة عنده، أو عاطل وهو الذي لا صناعة له، أشار بتنحيته من البلد.وإن كان هنالك عظيم النفقات في غير الجميل أو غير الضروري أشار بأخذ ذلك الفضل من المال منه.فإنه ليس يكون الغنى بالزيادة في المال، بل وبالنقصان من النفقة.ولذلك قيل: قلة العيال أحد اليسارين. قال: ومن الضرورة الداعية إلى هذه الأشياء ومقدار الحاجة إليها يقف الخطيب على ما يحتاج إن يشير به في واحد واحد من هذه الأشياء.وليس يحتاج عند الإشارة بالزيادة في النبات إن يكون فلاحا، ولا في الحيوان إن يكون راعيا، لكن يكفيه في ذلك معرفته بمقدار الحاجة إليها.لكن يحتاج مع هذا إن يكون عالما بالسير المتقدمة في هذه الأشياء وما عند الناس فيها.
وأما المشير بالحرب أو السلم فإنه يحتاج إن يعرف قوة من يحارب ومقدار الأمر الذي ينال بالمحاربة هل هو يسير أو عظيم، وحال المدينة في وثاقتها وحصانتها، وضعف أهلها وقوتهم، وفي صغر المدينة وعظمها، أعني هل مقدارهم مقدار من يستطيع المحاربة أم ليس مقدارهم ذلك المقدار، وهل هم بصفة من تمكنهم المحاربة أم ليس هم، وأن يعرف مع ذلك شيئا من الحروب المتقدمة ليصف لهم كيف يحاربون إن أشار عليهم بالحرب ويهون عليهم أمر الحرب، أو يعرفهم بما في الحرب من مكروه إن أشار عليهم بترك الحرب.وقد يحتاج إن يعرف ليس حال أهل مدينته فقط، بل وحال من في تخومه وثغره، أعني كيف حالهم في هذه الأشياء وحالهم مع عدوهم في الظفر به أو العجز عنه.فإنه يأخذ من هاهنا مقدمات نافعة في الإشارة عليهم بالحرب أو السلم.ويحتاج مع هذا إن يعلم الحروب الجميلة من الحروب الجائرة وأن يعلم حال الأجناد هل هم متشابهون في القوة والشجاعة والرأى وإجادة ما فوض إلى صنف صنف منهم من القيام بجزء جزء من أجزاء الحرب، أعني إن يكونوا في ذلك متشابهين، فإنه ربما كثروا وتناسلوا حتى يكون فيهم من لا يصلح للحرب أو للجزء من الحرب الذي فوض إليه القيام به.وقد ينبغي مع هذا إن يكون ناظرا ليس فيما أفضت إليه محاربتهم بل وفيما أفضت إليه حروب سائر الناس من المتقدمين المشابهين لهم، فإن الشبيه يحكم منه على الشبيه، أعني أنه إن كان أفضت الحروب الشبيهة بحربهم إلى مكروه إن يشير بالسلم، وإن كانت أفضت إلى الظفر إن يشير بالحرب.
وأما حفظ البلاد فإنه يحتاج المشير بالحفظ، إن يعرف، كيف تحفظ البلاد، ومامقدار الحفظ المحتاج إليه في طارئ، وكم أنواع الحفظ ويعرف مع هذا المواضع التي يكون حفظها بالرجال وهي التي تسمى المسالح.فإن كان الحفظة لتلك المواضع قليلا، زاد فيهم.وإن كان فيهم من لا يصلح للحفظ، نحاه، ممن ليس يقصد قصد المحاماة عن المدينة، بل يقصد قصد نفسه.وينبغي له إن يحفظ أكثر ذلك المواضع الخفية، أعني التي المنفعة بحفظها أكثر.فمن عرف هذا فقد يمكنه إن يشير بالحفظ وأن يكون خبيرا بالبلاد التي يشير بحفظها. وأما الإشارة بالقوت وسائر الأشياء الضرورية التي تحتاجها المدينة فإنه يحتاج المشير فيه إن يعرف مقدارها، وكم يكفي المدينة منها، وكم الحاضر الموجود في المدينة من ذلك وهل أدخل الكافي من ذلك في المدينة وأحرز أم لم يدخل، وما الأشياء التي ينبغي إن تخرج من المدينة وهو الفاضل عن أهل المدينة.وما الأشياء التي ينبغي إن تدخل وهو ما قصر عن الضروري، لتكون مشورته وما يعهد به على حسب ذلك.فإنه قد يحتاج المرء إن يحفظ أهل مدينته لأمرين: أحدهما لمكان ذوي الفضائل، والثاني لمكان ذوي المال اللذين هم من أجل ذوي الفضائل.والحافظ للمدن يحتاج بالجملة إلى إن يكون عارفا بجميع هذه الأنواع الخمسة عند حفظه لها. قال: وأما النظر في وضع السنن والإشارة بها فليس بيسير في أمر المدن.فإن المدن إنما تسلم ويلتئم وجودها بالسنن.ولذلك قد ينبغي لواضع السنن إن يعرف كم أصناف السياسات وأي سنة تنفع في سياسة وأي سنة لا تنفع وأي ناس تصلح بهم سنة سنة وسياسة سياسة وأي ناس لا تصلح بهم، وأن يكون يعرف الأشياء التي يخاف إن يدخل منها الفساد على المدينة وذلك إما من الأضداد من خارج، وإما من أهل المدينة.فإن سائر المدن، ما عدا المدينة الفاضلة، قد تفسد من قبل السنن الموضوعة فيها، وذلك إذا كانت السنة مفرطة الضغف واللين أو مفرطة الشدة وسواء كانت في رأي أو في خلق أو في فعل.وذلك إن السياسة التي تسمى الحرية قد يظهر من أمرها أنها تنتقل كثيرا من قبل هذا المعنى إى رياسة الخسة، أعني رياسة الشهوات أو رياسة المال.والذي قاله ظاهر عندنا من أمر السياسات التي وصلتنا أخبارهم.
قال: وليس يؤول الأمر في هذه السياسة، أعني سياسة الحرية، إلى سياسة الأخساء من قبل استرخاء السنن ولينها، وإن كان ذلك هو الأكثر، بل ومن قبل الإفراط.فإن كثيرا من الأشياء إذا أفرطت بطل وجودها، كما يبطل وجودها من قبل الضعف والتقصير.ومثال ذلك: إن الفطس إذا أفرط وتفاقم، كان قريبا من إن يظن أنه ليس هنالك أنف.وإذا كان غير مفرط، قرب من الاعتدال. قال: ويحتاج مع ذلك إن يعرف السنن التي وضعها كثير من الناس فانتفعوا بها في سياسة سياسة من السياسات المشهورة وفي أمة أمة ليستعمل منها النافع الذي يخصه والأمة التي تخصه.ولذلك يتبين إن معرفة واضع السنن بأمزجة الناس وأخلاقهم وعاداتهم مما ينتفع به في وضع السنن.فإن من هاهنا يمكن إن يضع السنن النافعة لجميع الأمم المختلفة الطبائع.وأما الفساد الداخل على المدن من خارج، أعني من الأعداء، فأمر ظاهر بنفسه، وقد كتب الناس في الأوجه التي يتوقع منها غلبة الأعداء، والأوجه التي يتحرز بها منهم.ومن هذه الأشياء يأخذ المقدمات التي يشير بها على أهل مدينته بالتحفظ من الأعداء.وما قلنا في وضع السنن وما يحتاج إليه واضعها هو من علم السياسة، لا من علم الخطابة.وإنما يذكر منها هاهنا ما يكفي في هذه الصناعة. قال: فهذه هي الأمور العظمى التي بها يشير المشيرون على أهل المدن، وفيها دلالة على الأشياء التي منها يشار على واحد واحد من الناس.ونحن قائلون الآن في الأشياء التي منها يكون الإذن والمنع لواحد واحد من الناس، ومبتدؤن أولا بالإخبار عن الأشياء التي من أجلها يشير المشيرون فيأذنون فيها أو يمنعون من أضدادها.ويشبه إن يكون لكل واحد من الناس انفعال ما وتشوق بالطبع للخير الذي يتشوقه الكل لنفسه ويشير به على غيره من غير إن يعرف واحد منهم ما هو ذلك الخير فيختارونه ويأثرونه على غيره، أو إذا سئل عنه أجاب فيه بجواب منبئ عن طبيعته، بل إنما عند كل واحد منهم وجوده فقط.وإذا سئل واحد واحد منهم عما يدل عليه اسمه، أجاب فيه بجواب غير الجواب الذي يجيب فيه الآخر.وإنما يؤثره الجميع لمكان هذا الانفعال الموجود له بالطبع عند الجميع.وهذا الخير في الجملة هو صلاح الحال وأجزاء صلاح الحال.ولذلك فقد ينبغي إن نفضل أولا ما هو صلاح الحال بقول عام، ثم نفصل أجزاءه ونخبر عن أضدادها وعن الأشياء التي يكون فيها الإذن والمنع وهي النافعة في صلاح الحال أو الأنفع فيه، أو الضارة فيه أو الأضر فيه.فإن بهذا يتم لنا القول في الأشياء التي منها تلتئم الأقاويل المشورية المستعملة مع جميع الناس.
قال: والذين تكلموا في هذه الصناعة فلم يتكلموا من هذه الأشياء إلا فيما يجري مجرى الأمور الكلية، مثل أنهم قالوا ينبغي للخطيب إن يعظم الشيء الصغير إذا أراد تفخيمه، ويصغر الشيء الكبير إذا أراد تهوينه، وينبغي له إن لا يأذن في الأشياء التي تفسد صلاح الحال ولا في الأشياء التي تعوق عن صلاح الحال أو تتجاوز صلاح الحال إلى ضده، ولم يقولوا ما هي الأشياء التي بها يعظم الشيء أو يصغر، ولا ما هي الأشياء التي توجب اختلال صلاح الحال أو تعوقه أو تتجاوزه إلى ضده. قال: فأما صلاح الحال هو حسن الفعل مع فضيلة وطول من العمر وحياة لذيذة مع السلامة والسعة في المال وحسن الحال عند الناس مع تحصيل الأشياء الحافظة لهذه الأشياء والفاعلة لها.وقد يشهد إن هذا هو رسم صلاح الحال المشهور إن جميع الناس يرون إن صلاح الحال هو هذا أو شيء قريب من هذا.وإذا كان صلاح الحال هو هذا، فأجزاؤه هي كرم الحسب وكثرة الإخوان والأولاد واليسار وحسن الفعل والشيخوخة الصالحة، وفضائل الجسد، مثل الصحة والجمال والجلد والجزالة والبطش والمجد والجلالة والسعادة والفضيلة، وأجزاؤها مثل العقل والشجاعة والعفاف والعدالة والبر. فإنه هكذا أحرى إن يكون الإنسان موفورا مكفيا، أعني إذا كانت له الخيرات الموجودة من خارج والخيرات الموجودة فيه النفسانية والجسدانية.والتي من خارج هي الحسب والإخوان والمال والكرامة.وقد يظن أنه يعد مع هذه نفوذ الأمر والنهي والاتفاقات الجميلة وهي المسماة عند الناس سعادة.فإن بهذه الأشياء تكون حياة المرء في سيرته حياة من لا ينقصه شيء من خارج ولا يشوب خيره شيء مضاد.وإذا كان هذا هكذا، فيجب إن ننظر في كل واحد من هذه ما هو بحسب النظر المقصود هنا وهو النظر المشهور.فأما الحسب فهو إن يكون القوم اللذين هو منهم هم أول من نزل المدينة أو يكونوا قدماء النزول فيها، ويكونوا مع هذا حكاما أو رؤساء ذوي ذكر جميل وكثرة عدد، وأن يكونوا مع هذا أحرارا لم يجز عليهم سباء، أو يكونوا ممن نال الأمور الجميلة المغبوطة عند الناس، وإن لم يكونوا حكاما ولا رؤساء.فأما النظر في الحسب هل هو من الرجال فقط أو من النساء، فالظاهر من ذلك والمتفق عليه عند الجميع أنه يكون أتم إذا كان من كليهما.وينبغي إن يستعمل الخطيب من ذلك المشهور في أمة أمة.ومن شروط الحسب إن يكون الرؤساء والأحرار من أولئك القوم اللذين شهروا بالفضيلة واليسار وغير ذلك من المكرمات لم ينقطع وجودهم في القوم الذين هو منهم إلى وجوده هو، بل يوجد في ذلك الجنس أبدا أشياخ بهذه الصفة يخلفهم غلمان في تلك الخصال.فإنه إن انقطع الشرف في ذلك الجنس الذي هو منهم لم يكن حسيبا.وإن لم ينقطع منهم فهو حسيب، وإن انقطع فيمن ولد منهم.
وأما حسن الحال بالأولاد وكثرتهم فهو مما لا خفاء به.وحسنالحال بالأولاد المشترك للجميع هو كثرة الغلمان وصلاحهم في فضائل الجسد وفضائل النفس.أما في فضائل الجسد فبأربع: إحداها الجزالة وهي إن تكون خلقهم خلقا طبيعية يفوقون فيها كثيرا من الناس.والثانية الجمال، والثالثة الشدة، والرابعة البطش.فبهذه الأربع يكون الغلمان صالحين في فضائل أجسامهم.وأما فضائل النفس فيكونون صالحين باثنتين: بالعفاف والشجاعة.وأما ما قد يكون به صلاح حال بعض الناس فكثرة الأولاد من الذكور والإناث.وصلاح الحال بالإناث أيضا يكون بفضيلتين في الجسد والنفس.أما في الجسد فاثنتان: العبالة وهو عظم الأعضاء العظم الطبيعي وكثرة اللحم الطبيعي لا اللون، والجمال.وأما في النفس فثلاث: العفاف وحب الألفة وحب الكد.فإن بهذه الفضائل يكمل المنزل.وهذه الفضائل التي قلنا سبيلها إن توجد في النساء كلهن اللاتي من نسب ذلك الرجل على العموم، وفي الرجال كلهم على العموم، وفي أولاده الذكور خاصة إذ كان الولد به ألصق. وقد ينبغي للخطيب إن ينظر هل الفضائل في الأمة التي هو منها هي هذه الفضائل عندهم، أعني في أولادهم، أم ليس هي هذه.فإن كثيرا من الأمم يربون أولادهم الذكور والإناث بالزينة والسمن.وهؤلاء يقول فيهم أرسطو إنه قد فاتهم النصف من صلاح الحال بالأبناء. فأما أجزاء اليسار بكثرة الدنانير والأرضين والعقار والأثاث والأمتعة والمواشي وجميع الأشياء المختلفة في النوع والجنس، وكل ذلك إذا كانت هذه الأشياء في حفظ ومع حرية، وأن يكون فيها متمتعا، أي ملتذا، لا حافظا لها فقط أو منميا.
قال: ومن الأمور النافعة في اليسار والفاعلة له الأشجار المثمرة والغلات من كل شيء، واللذيذ من هذه هو ما يجنى بغير تعب ولا نفقة.وحد الحفظ والإحراز للمال هو إن يكون في الموضع الذي لا يتعذر منه عليه، وأن يكون بالحال التي يمكن إن ينتفع بها، مثل إن كانت أرضا ألا تكون سبخة، وإن كان فرسا ألا يكون جموحا. وحد الحرية في المال إن يكون إليه التصرف في المال بالإعطاء والبيع والشراء.وأما التنعم بالمال فهو استعماله على طريق التلذذ به، وإنما اشترط في الغناء هذا الشرط لأنه إن يكون الغنى في استعمال المال أحرى منه إن يكون في اقتنائه.لأن الاقتناء هو فاعل الغنى.وأما الاستعمال فهو الغنى بعينه. وأما حسن الفعل على الرأي والصواب فهو الذي يظنه الكل فاضلا، وهو الذي يغتني الشيء الذي يتشوقه الأكثر لا محالة أو الأخبار من الناس وذوو الكيس والفطنة. قال: وأما الكرامة فإنها في زماننا هذا للمعتني بحسن الفعل.و إكرام الناس اللذين لهم العناية الحسنة بهم هي مكافأة على طريق العدل والحق، إذ كانت هذه الأفعال ليس تكافئها الدنانير والدراهم.وليس يكرم اللذين لهم العناية الحسنة بالناس فقط، بل واللذين يستطيعون إن تكون لهم العناية الحسنة، أعني اللذين لهم قوة على ذلك وإن لم يفعلوا ذلك في حال الإكرام.والعناية بالناس التي تستوجب الكرامة هي العناية بتخليصهم من الشرور التي ليس التخلص منها بهين، أو إفادتهم الخيرات التي ليس إفادتها بالسهل.وهذه الأفعال الجميلة هي التي تكون عن الغنى أو السلطان أو ما أشبه ذلك مما يكون للإنسان به القدرة على أمثال هذه الأفعال.وقد يكرم كثير من الناس على خيرات يسيرة لكنها تكون كثيرة بالإضافة إلى ذلك الزمان وإلى تلك الحال.فكأن الكرامة على الأشياء اليسيرة هي بالعرض، أي من جهة ما عرض لتلك الأشياء إن تكون كثيرة بالإضافة إلى ذلك الوقت أو الحال.
وأما الأشياء التي تكون بها الكرامة فمنها مشتركة لجميع الأمم ومنها خاصة.فالجاصة مثل الذبائح والقرابين التي كانت قد جرت عادة اليونانيين إن يكرموا الأموات، ومنها عامة وهي المراتب في المجالس والمسارعة إلى أقواله وترك مخالفته والهداية التي توجب المحبة والقرب.فإن الهدية جمعت أمرين: بذل المال والكرامة، ولذلك كانت مستحبة لجميع الناس، وكل إنسان يجد فيها ما يتشوقه.وذلك إن الناس ثلاثة أصناف: إما صنف يحب الكرامة، وإما صنف يحب المال، وإما صنف جمع الأمرين.والهدية قد جمعت متشوق هذه الأصناف الثلاثة. قال: وأما فضيلة الجسد فالصحة وذلك إن يكونوا عريين من الأسقام ألبتة وأن يستعملوا أبدانهم، لأن من لا يستعمل صحته فليس تغبط نفسه بالصحة، أي ليس هو حسن الحال بها وهو بعيد من جميع الأفعال الإنسانية أو من أكثرها. قال: وأما الحسن فإنه مختلف باختلاف أصناف الأسنان.فحسن الغلمان وجمالهم هو إن تكون أبدانهم وخلقهم بهيئة يعسر بها قبولهم الآلام والانفعال أي لا يكونون غير محتملين للأذى وأن يكونوا بحيث يستلذ إن ينظر إليهم عند الجري أو الغلبة. قال: ولذلك ما يرى الناس الغلمان الذين هم مهيئون نحو الخمس المزاولات واللعبات حسانا جدا.ونعني بالخمس المزاولات واللعبات الأشياء التي كان اليونانيون يروضون بها صبيانهم، وهي العدو والركوب والمثاقفة والصراع والملاكزة. قال: وإنما كان الناس يرون فيمن كان مهيئا نحو هذه الأفعال الخمسة أنه جميل لأنه مهيأ بها نحو الخفة والغلبة.وإذا شب هؤلاء الغلمان كانوا لذيذي المنظر عند العمل في الحرب، وذلك بحسب الهيئة التي كانوا معدين بها نحو الحرب.وأما الشيوخ فجمالهم هو أستلذاذ أفعالهم في الأعمال التي هي جد، وهي التي من أجلها يراض الصبيان على هذه اللعبات الخمس، وهي الحروب، وأن يكونوا مع ذلك يرون غير ذوي أحزان ولا غم، وذلك إن الحزن والغم إذا ظهر بالشيخ ظن به إن ذلك الطارئ الذي طرأ عليه مما يضر في شيخوخته، مثل الفقر أو الهوان أو غير ذلك.
قال: وأما البطش فإنه قوة يحرك المرء بها غيره كيف شاء.فإنه إذا جذب غيره أو دفعه أو أشاله أو أخرجه أو ضغطه، وكان هذا الفعل منه بكل من يتصدى له أو بأكثرهم، فهو ذو بطش. قال: وأما فضيلة الضخامة فهو إن يفوت كثيرا من الناس ويجاوزهم في الطول والعرض والعمق، وتكون مع ضخامته حركاته غير متكلفة لجودة هذه الفضيلة.وتكون ضخامته ليس سببها سمنا ولا أمرا مكتسبا. قال: وأما الهيئة التي تسمى الجهادية فإنها مركبة من الضخامة والجلد والخفة.وذلك أنه إذا اقترنت الخفة مع القوة أمكن إن يبلغ بالسرعة أمدا بعيدا؛ لأنه إن كان خفيفا دون جلد لم يبلغ بالسرعة أمدا بعيدا.وذلك إن الذي جمع الضخامة والقوة هو مصارع.والذي جمع الضخامة والقوة والخفة هو مجاهد.وأما الذي جمع الصراع والخفة معا فيسمى عندهم باسم مشتق من الحذق باستعمال القوة والخفة.وأما الذي جمع هذه الخصال كلها فهو الذي يسمى عندهم ذا الخمس اللعب. قال: وأما الشيخوخة الصالحة فإنها دوام الكبر مع البراءة من الحزن، لأنه إن عجلت وفاة الإنسان قبل إن يبلغ منتهى الشيخوخة لم يكن ذا شيخوخة صالحة، وإن كان بريئا من الأحزان؛ ولا إن أمهل إلى منتهى الشيخوخة وكان في كرب وحزن كان ذا شيخوخة صالحة.وإنما يكون بريئا من الأحزان إذا كان ذا حظ من الجد وفضائل البدن، أعني إن يكون صحيحا ولم تعتره مصائب تكدر شيخوخته.وذلك أنه إذا كان ممارضا، أو كان الجد غير مساعد له بأن يكون قد اعترته مصائب، فإنه ليس بصالح الشيخوخة، وإن كان معمرا، وكذلك إن كان ممارضا.وقد يشك كيف يكون طول العمر مع الأمراض، لكن يشبه إن تكون قوة طول العمر غير قوة الصحة.فإنا نرى قوما كثيرين تطول أعمارهم مع أنهم مسقامون.وتصحيح هذا هو للعلم الطبيعي، وليس في تصحيحه في هذا العلم منفعة.والخطيب إنما يكتفي من ذلك بالشيء الظاهر.
قال: وأما كثرة الخلة وصلاح حال الإنسان بالإخوان فذلك أيضا غير خفي، إذا حد ماهو الخليل والصاحب وهو إن يكون كل واحد منهما يفعل الخير الذي يظن أنه ينفع به الآخر، لا الخير الذي ينتفع به في نفسه فقط.وإذا كانت الخلة والصحبة هي هذه، فبين إن المرء يكون صالح الحال بالإخوان الكثيرة. قال: وأما صلاح الجد فهو إن يكون الاتفاق لإنسان ما علة لوجود الخير له وذلك إما من الخيرات الموجودة في ذاته، وإما من الخيرات الموجودة له من خارج.وعلة الاتفاق قد تكون الصناعة، وقد تكون الطبيعة وهو الأكثر.فمثال ما يكون عن الاتفاقالطبيعي إن يولد الإنسان ذا قوة وهيئة يعسر بها قبوله الأمور الواردة عليه من خارج.فأما إن يكون الإنسان صحيحا، فقد يكون سببه الاتفاق الطبيعي مثل إن يولد صحيحا، وقد يكون الاتفاق الصناعي مثل إن يسقى سما فيبرأ به من مرض كان به.وأما الجمال والضخامة فعلتهما الاتفاق الصناعي والطبيعي.وجملة الأمر إن الخيرات التي سببها الجد الذي هو حسن الاتفاق هي الخيرات التي يكون المرء مغبوطا بها محسودا عليها.ويكون الجد علة لخيرات ليست هي خيرات بالحقيقة وإنما ترى خيرات بالإضافة والمقايسة إلى الغير، كما قد يكون القبح في حق إنسان خيرا ما إذا رئى غيره أقبح منه.ومثل إن يكون إنسانان وقفا من الحرب في موضع واحد فأصاب أحدهما السهم ولم يصب الثاني.فإن الذي لم يصبه السهم يرى أنه قد ناله بالإضافة إلى صاحبه خير كثير، وبخاصة إن كان ذلك الذي لم يصبه السهم من عادته إن يشهد الحروب كثيرا، والآخر لم يشهد قط إلا تلك الحرب.
وكذلك إذا وجد الكنز واحد ممن طلبه، قد يرى أنه خير بالإضافة إلى من لم يصبه، وإن كان الكنز يسيرا.فمن هذا ونحوه وينظر الخطيب في سعادة الجد. وأما تعريف الفضيلة فأولى المواضع بذكرها هو عند القول في الأشياء التي يمدح بها، لأن الفضيلة خاصة بالمادح.ولذلك وجب إن يكون المادح هو الذي يعرف باستقصاء الفضيلة.والفضائل وإن كان منها مستقبل وحاضر، فالمادح إنما ينظر فيها من جهة ما هي حاضرة، والمشير من جهة أنها مستقبلة، أي نافعة. فهذه هي الغايات التي من أجلها يشير المشير.وبين من هذه أضدادها التي من أجلها يمنع المشير وهي التي تؤلف منها أقاويل المنع، إذ كان عددها هو ذلك العدد بعينه، ووضعها من الأقاويل المشورية هو ذلك الوضع بعينه.ومن أجل إن المشير إنما غرضه المقدم في فكره هو إن يشير بالشيء النافع الذي تلزم عنه واحدة واحدة من هذه الغايات، وذلك إن هذه الغايات هي أول الفكرة وآخر العمل، والأشياء النافعة هي آخر الفكرة وأول العمل، وأعني بأول الفكر النتيجة، وبآخر الفكر المقدمات. فقد يجب إن يكون للخطيب أصول وقوانين يعرف بها الأشياء النافعة في الغايات، وهي العواقب إذ كانت هي أول العمل.والنافعات وإن لم تكن خيرا مطلقا فهي خير لأنها طريق إلى الخير بإطلاق.فالخير المطلق هو الذي يختار من أجل نفسه، ويختار غيره من أجله، وهو الذي يتشوق إليه الكل، وأعني هاهنا بالكل ذوي الفهم الحسن من الناس والذكاء.وذلك قد يكون خيرا في الحقيقة، وقد يكون خيرا في الظن، وذلك بحسب اعتقاد إنسان إنسان في هذا الخير.ولذلك إذا كان الشيء الذي يعتقد فيه الإنسان هذا الاعتقاد موجودا له فقد اكتفى به ونال حاجته ولم يبق له تشوق إلى شيء أصلا.والأشياء النافعة في هذا الخير هي بالجملة أربعة أجناس: الأشياء الفاعلة، والأشياء الحافظة له، وما يلزم الحافظة، وما يلزم الفاعلة.وذلك إن لازم الشيء يعد مع الشيء.وكذلك أيضا يعد لازم المفسد مع المفسد، ولازم ضد الفاعل مع ضد الفاعل في الأشياء التي ينهى عنها.ولزوم الغاية للفاعل ربما كان معا مثل ما يلزم المدح اقتناء الأشياء الممدوحة، وربما كان متأخرا مثل العلم الذي يتبع التعلم بأخرة.
والأشياء الفاعلة ثلاثة أصناف: إما بالذات، وإما بالعرض.والذي بالذات اثنان، إما قريب مثل فعل الغذاء الصحة، وأما بعيد مثل الطبيب.والذي بالعرض مثل فعل التعب في الرياضة للصحة.وإذا كان واجبا إن تكون أصناف الأشياء الفاعلة للخير هي هذه الأصناف الثلاثة، فباضطرار إن تكون الأمور النافعة في الخير بعضها خير في ذاته مثل نفع الغذاء في الصحة وبعضها شر في ذاته وخير ما بحسب نفعه في الخير مثل شرب الدواء للصحة.والشرور التي تنفع في الخير هي نافعة على وجهين: أحدهما إن يستفاد بها خير هو أعظم من الشر اللاحق من استعمالها مثل استفادة الصحة عن شرب الدواء، ومثل المشقة اليسيرة في استفادة المال الكثير.ومنها ما تنال به السلامة من شر هو أعظم من الشر الذي ينال منها، مثل ما ينال ركاب البحر من السلامة إذا طرحوا أمتعتهم.فإن طرح أمتعتهم شر، لكن تستفاد منه السلامة من شر هو أعظم وهو العطب.والخيرات التي تستفاد من الخيرات يسميها أرسطو فوائد بإطلاق، وأما تلك فيسميها انتقالا.ويعني بذلك أنها انتقال من شر إلى ما هو أخف شرا منه أو انتقال من شر إلى ما هو خير. قال: والفضائل وإن كانت غايات فهي أيضا خيرات في أنفسها ونافعة في الخير.فإن المقتنين لها هم بها حسنو الأحوال.وهي مع هذا فاعلة للخير ومستعملة فيه. قال: وقد ينبغي إن نخبر عن كل واحد من هذه وكيف هي خير في نفسها وكيف هي فاعلة للخير ونفصل الأمر في ذلك.واللذات أيضا هي خير بنفسها لأن جميع الحيوان يشتاق إليها.والأمور اللذيذة إنما تكون خيرا إذا كان بها الملتذ حسن الحال.وقد يستبين من التصفح أنها خير وأنها أيضا قد تكون نافعة في الخير.وأجزاء صلاح الحال بالجملة منها ما هي غايات فقط، ومنها ما قد تعد غايات وهي نافعة أيضا في الغايات؛
وذلك إن لبعضها ترتيبا عند بعض، أعني إن بعضها علة لوجود بعض ومتقدم عليه.ومثال ذلك إن الشجاعة والحكمة والعفاف وكبر النفس والنبل وما أشبهها من فضائل النفس قد تختار أشياء كثيرة من أجزاء صلاح الحال من أجلها.وكذلك الصحة والجمال من فضائل الجسد قد تختار أشياء من أجلها هي من صلاح الحال وهي فاعلاتها.وكذلك تختار فاعلات أشياء أخر من صلاح الحال مثل فاعلات اللذة وفاعلات السيرة الحسنة.ولذلك ما يظن باليسار أنه خير، إذ كان سببا لهذين الأمرين الشريفين: أحدهما اللذة، والآخر حسن السيرة.وصلاح الحال بكثرة الإخوان قد يوجد فاعلا لأشياء كثيرة من الخيرات.وذلك إذا كانت الصداقة التي بينهما من أجل المحبة نفسها، لا إن تكون المحبة بينهما من أجل شيء آخر.فإن الإخوان اللذين بهذه الصفة هم يفعلون الكرامة والتمجيد بغير ذلك مما يجري مجراهما من الخيرات.وذلك يكون منهم بالقول والفعل.فإن الأقوال والأفعال التي تفعل بها الكرامة والتمجيد وغير ذلك مما يجري مجراهما هي خير ونافع. قال: ومن النافعات بذاتها الملكات الطبيعية التي يكون الإنسان بها مستعدا لأشياء حسنة مثل الذكاء والحفظ والتعلم وخفة الحركات، وكذلك الكمالات مثل العلوم والصنائع، وكذلك السير المحمودة.وهذه كلها مع أنه نافعة في غيرها هي خير في نفسها وإن لم يتصل بها خير آخر، فهي خيرات منفردة بأنفسها مختارة لذاتها.والبر أيضا خير نافع. قال: فهذه هي الخيرات التي يعترف بها ويجتمع على أنها خيرات ونافعات.ومتى بين في شيء منها أنه خير فذلك بيان لا على طريق المراء والمغالطة المستعملة في هذه الصناعة.وأما إذا بين في شيء من أضداد هذه أنها خير، وفيها أنها شر فذلك يكون في هذه الصناعة على طريق المراء، أعني بيانا سوفسطائيا.وذلك إن الشر إنما ينفع بالعرض، مثل إن يبين خطيب لأهل مدينة ما إن الجبن لهم خير لأنهم إن شجعوا، خرجوا عن المدينة، فنال منهم العدو.ولكن الجبن ليس لهم خيرا على الإطلاق وإنما كان خيرا بالإضافة إلى أهل المدينة الذين عرض لهم ذلك.وأما النافع في الأكثر وبالذات للإنسان فهو الخير، كما إن الشر المضاد للخير هو نافع للأعداء.وذلك إن الجبن، لما كان شرا لأهل المدينة بالذات، كان نافعا للأعداء.والشجاعة لما كانت بالذات خيرا لهم كانت ضارة بالأعداء.إلا أنه قد يلحق ما هو شر ما للإنسان إن يكون ضارا لعدوه، وما هو خير ما له إن يكون نافعا لعدوه، مثل الجبن لأهل المدينة اللذين إذا خرجوا عن المدينة لم يكن لهم قوة يقاومون بها عدوهم.فينبغي للخطيب إن يتحرى في كل وقت النافع من هذه الأشياء.وهذه القضية أيضا ليست كلية، أعني القائلة إن كل ما يضر العدو ويكرهه نافع، وكل ما ينفع العدو ويسره ضار.
فإن كثيرا ما يكون الأمر الواحد ضارا للإنسان وعدوه ونافعا للإنسان وعدوه.فمثال ما هو نافع لكليهما ويسر به كل واحد منهما مفارقة العدو عدوه إذا كانت بعد مقاتلة شديدة بينهما ومقاومة أشفى كل واحد منهما على العطب منها من غير إن يظفر أحدهما بصاحبه.فإنهما إذا افترقا في أثر هذه الحال سر كل واحد منهما بالافتراق.ولذلك قد يكون النافع نافعا للأعداء أيضا.وأما ماهو ضار لكليهما فكثيرا ما يوجب صداقة العدو، وذلك إذا كانا متساويين في نزول الشر الوارد بهما من غير إن يفضل أحدهما في ذلك صاحبه.وكثير من الأمم المختلفة كان اتفاقهم بهذا السبب.ولذلك قيل إن الشر قد يجمع الناس.فهذا أيضا أحد ما يكون به الشر نافعا، أعني إن يكون الضر النازل بالإنسان نازلا بعدوه، فإن ذلك يوجب صداقة العدو.وحينئذ يهوى العدو الوارد ضد ما يهواه كل واحد من المتعاديين الذين ورد عليهما العدو من خارج.وذلك إن كل واحد من المتعاديين يهوى صداقة صاحبه لمكان تعاونهما على العدو الوارد عليهما من خارج.والعدو الوارد يهوى بقاء عداوتهما على حالها أو تأكدها.وأرسطو يقول: ولذلك كثيرا ما تنفق النفقات العظيمة وتفعل الأفعال الكثيرة في مثل هذا الخير الذي يدفع به الشر العظيم.وإنما تطيب النفس بالنفقات في مثل هذه الأشياء لظهور ما يلزم عنها من الغاية المطلوبة وقربها حتى كأنها إذا وجدت هذه الأشياء وجدت الغاية.وقد يكون الشر المفرط النازل بالعدو أيضا سببا للاعتراف بالخير اليسير الذي ناله من عدوه، ولولاه لم يعترف به العدو.مثل ما حكي أرسطو أنه عرض لبعض الملوك الذين كانوا أعداء لليونانيين أنه اشتدت محاربتهم له وحصرهم إياه سنين كثيرة وقتلوا في ذلك الحصار ابنه فسألهم إن يعطوه جثته ليحرقها على عادتهم في موتاهم ففعلوا ذلك فشكرهم على ذلك وأظهر شكرهم عند جميع قومه وأهل مدينته.فلولا ما نزل به من الشر العظيم، لما شكرهم على هذا الشيء اليسيرالذي سمحوا له به، كما قال ذلك أوميروش الشاعر.
قال: ومن الاصطناعات النافعة والأفعال التي يعظم قدرها عند المصطنع إليهم فيصير به المصطنع إلى خير عظيم من المصطنع إليهم إن يختار الإنسان إنسانا عظيم القدر من جنس ما من الناس له أيضا عدو عظيم القدر في جنس آخر من الناس فيفعل بعدو ذلك الإنسان الشر وبأصدقائه الخير، مثل ما عرض لأوميروش مع اليونانيين وأعدائهم، فإنه قصد إلى عظيم من عظماء اليونانيين في القديم فخصه بالمدح وأصدقاءه من اليونانيين، وخص عدوا له عظيما بالهجو هو وقومه المعادين لليونانيين في حروب وقعت بينهما، فكان رب النعمة العظيمة بذلك عند اليونانيين وعظموه كل التعظيم حتى اعتقدوا فيه أنه كان رجلا إلاهيا وأنه كان المعلم الأول لجميع اليونانيين.وبالجملة: ففعل الشر بالأعداء والخير بالأصدقاء من الأمور النافعة، ومن شرط هذا الفعل الذي يعظم موقعه إن موقعه إن يكون ما فعل منه يرى أنه لم يمكن الفاعل ولا تيسر له غيره، وسواء كان الفعل كثيرا في نفسه أو يسيرا، وأن يظن إن فعله له لم يكن لمكان خوف ولا شيء يرجوه، بل لأن شوقه وهواه قاده إلى ذلك.فإن بهذا يكون الفعل مداوما عليه من الفاعل وهو السهل عليه.لأن الأفعال التي تكون من أجل خوف إنما تكون غير شاقة زمانا يسيرا.وإذا طال بها الزمان كانت شاقة فانقطعت.وإذا انقطعت كان من ذلك عداوة من المصطنع إليه للمصطنع.فلذلك يشترط في هذا الفعل إن يكون سهلا على الفاعل.فهذه هي شروط الابتداء بالصنائع التي يعظم موقعها ويوجد نفعها.
وأما المكافأة التي لا يعظم موقعها فهي المكافأة التي لا تكون بحسب ما ما يهوى المكافئ بالطبع من أكثر الناس، وهو إن تكون ناقصة عن الصنيعة التي أسديت إليه: إما في الكمية، وإما في المنفعة، وإما لأنها قد فضلت عند المكافئ وليس يحتاج إليها.وهي المكافأة التي يغالط فيها.وإنما كان المكافئ بالطبع الذي يشتهي إن تكون مكافأته بأحد هذه الثلاثة الأحوال، لأن المكافئ كأنه مقصور على الإعطاء، فهو إنما يشتهي: إما ألا يلحقه نقص من الخير الذي وصل إليه، وإما إن يكون النقص أقل من الخير الذي وصل إليه.فإذا لم تكن المكافأة بهذه الصفة، بل كانت مقارنة للصنيعة: إما في الجنس مثل أن تكون المكافأة على الدنانير بدراهم، وإما في القوة مثل أن تكون المكافأة على المال بكرامة يقتنى بها مثل ذلك المال، فهي المكافأة العادلة لكنها سوقية. فإذا لم تكن المكافأة لا سوقية ولا فيها غبن، بل كان المكافئ يعتقد فيه أنه ليس اختياره في المكافأة لما هو أنقص أكثر من اختياره لما هو أزيد، وسواء وقعت مكافئته بما هو أنقص أو بما هو مساو أو بما هو شبيه، فهي المكافأة الجميلة. لأن مكافأته بالأنقص لم تكن منه باختيار لذلك، بل لأنه لم يتسير له غير ذلك. فإذا اتفق أن يكون مع هذا ذلك الفضل مما يسر به الأصدقاء، أعني أصدقاء المكافئ بالفعل، ويسوء أعداءه، ويكون مع هذا متعجبا منه عند الجمهور، وذلك بالإضافة إلى من صدر عنه، كان عظيما موقعه من المصطنع إليه، وبخاصة إذا كانت الصنيعة مما توافق شهوة المصطنع إليه، مثل أن يكافئ أو يبدأ محب الكرامة بالكرامة ومحب المال بالمال، ومحب الغلبة بالغلبة.
فإن هذه الصنيعة ليست هي لذيذة فقط عند الذي تصطنع إليه أو يكافئ بها، بل هي عنده فاضلة. وكذلك الأمر في سائر أصناف الخيرات. وإنما تكون أفعال الصنائع والمكافأة على المبتدئ و المكافئ أفعالا سهلة يمكن أن يداوموا عليها متى كانوا باستعدادهم الطبيعي مهيئين لتلك الأفعال، وكانت قد حصلت لهم الملكة التي بها تصدر عنهم تلك الأفعال. ومن الصنائع اليسيرة التي يظن بها أنها ليس تنقص المصطنع شيئا بالتأديب والموعظة. قال: فمن هذه الوجوه يأخذ الخطيب المقدمات التي منها يقنع أن الشيء نافع أو غير نافع. ومن أجل أن الخطيب قد يعترف أحيانا بأن الأمر نافع، ولكن يدعى أن هاهنا شيئا هو أنفع، فقد يحتاج أن يكون عنده مواضع يقدر أن يبين بها أن الأمر أنفع وأفضل. فمنها أن ما كان نافعا في كل الأشياء، فهو أنفع مما هو نافع في بعض الأشياء. والذي هو أدوم نفعا، هو أنفع من الذي أقصر نفعا. والذي هو أكبر، هو أنفع من الأصغر. والذي هو أكثر، هو أنفع من الأقل. والذي جمع من صفات الخير أكثر، أو جمع صفاته كلها، فهو أنفع. وصفات الخير التام هو أن يكون الشيء مختارا من أجل نفسه، لا من أجل غيره، وأن يكون متشوقا عند الكل، وأن يكون ذوو الفضل واللب يختارونه. والذي جمع هذه الصفات كلها أو أكثرها فهو الخير والنافع الذي في الغاية وهو الغاية لسائر الأشياء التي توصف بالخير.
والأشياء المتصفة بالخير المتعلقة بهذا الخير الذي جمع هذه الصفات إنما يقال فيها إنها أنفع إذا وجد في واحد منها صفة واحدة من هذه الصفات أو أكثر من صفة واحدة. وكل ما كان من هذه الأشياء توجد فيه صفات أكثر من صفات الخير فهو أنفع، ما لم تكن الصفة الواحدة أنفع من اثنتين أو من ثلاث. وأيضا فما كان العظيم فيه أفضل من العظيم في جنس آخر، فالجنس الذي فيه العظيم الأفضل هو أفضل من الجنس الآخر. وما كان الجنس منه أفضل من الجنس الأفضل، فالعظيم من الجنس الأفضل أفضل من العظيم من الجنس الآخر. وهذا عكس الأول. ومثال ذلك أنه إن كان الذكران أفضل من الإناث، فالرجل أفضل من المرأة، وإن كان الرجل أفضل من المرأة، فالذكران أفضل من الإناث. وإنما كان ذلك كذلك لأن نسبة العظيم إلى جنسه هي كنسبة العظيم الآخر إلى جنسه. فتكون نسبة الجنس إلى الجنس هي نسبة العظيم إلى العظيم. ثم إذا كان الشيء لازما لشيء ما، والآخر غير لازم له،فإن الذي يلزم عنه الشيء آثر من الذي لا يلزم عنه الشيء. مثال ذلك السلطان والثروة. فإن الثروة تلزم السلطان، وليس يلزم السلطان الثروة؛ فلذلك السلطان أفضل من الثروة. وكذلك الحال في المضار. فإن الفقر يلزم عنه البخل، وليس يلزم عن البخل الفقر؛ فالفقر أكثر شرا من البخل.
واللازم يوجد على ثلاثة أقسام: إما أن يوجد معا، أعني اللازم والملزوم، مثل وجود الأبيض والبياض معا، ومثل لزوم الإنسان والحيوان. وإما أن يوجد اللازم تابعا بأخرة مثل لزوم العلم عن التعلم. وإما أن يكون تلازمهما في القوة، أي يكون أحدهما يفعل فعل الآخر ولا ينعكس، أعني ألا يفعل الآخر فعل الأول، مثال ذلك الفقر والبخل. فإن الفقر يلزم عنه أن يفعل الإنسان فعل البخل، وليس يلزم عن البخل فعل الفقر. فإن الفقر يعوق عن أشياء أكثر من عدم استعمال المال الذي هو البخل. وأيضا الذي يفعل الخير الأنفع هو أنفع من النافع. مثال ذلك الجلد والجمال. فإن كليهما نافع وخير. والجلد يفعل به خير أعظم مما يفعل بالجمال، فهو أعظم نفعا. كذلك الصحة أيضا أعظم نفعا من اللذة، لأن الصحة يفعل بها خيرات أكثر مما يفعل باللذات. وأيضا فإن الذي يختار مفردا أفضل نفعا من الذي لا يختار إلا مع ذلك المختار مفردا. ومثال ذلك أن الجمال لا يختار إلا مع الصحة، والصحة تختار دون الجمال؛ فالصحة أفضل نفعا من الجمال. وأيضا إذا كان شيئان أحدهما كمال، والآخر طريق إلى الكمال فالذي هو كمال أفضل، مثل الصحة واللذة. فإن الصحة كمال، واللذة كون، والكون طريق إلى الكمال. وإذا كان شيئان أحدهما يختار لذاته، والآخر يختار من أجل غيره، فالذي يختار من من أجل نفسه أفضل من الذي يختار من أجل غيره، مثال ذلك الحكمة واليسار.
فإن الحكمة تختار لذاتها، واليسار يختار لغيره. وأيضا فإن الذي يجعل المرء إذا اقتناه أقل حاجة إلى أصدقائه أو إلى الإنسان فهو أفضل من الذي يجعله أكثر حاجة. فإن من هو أكثر كفاية واستغناء عن الناس هو الذي يحتاج إلى أشياء قليلة العدد سهل وجودها. وأيضا إذا كان شيئان أحدهما يحوج اقتناؤه إلى الثاني، والثاني لا يحوج اقتناؤه إلى الآخر، فإن الذي لا يحوج اقتناؤه إلى الآخر هو آثر، مثال ذلك اليسار والبنون. فإن البنين يحوجون إلى اقتناء المال، واليسار ليس يحوج إلى اقتناء البنين؛ فاليسار أفضل نفعا. قال: ويستبين أن الشيء الذي هو مبدأ ليس يلزم أن يكون أعظم من الشيء الذي هو له مبدأ، وذلك أن الإرادة مبدأ الخير،و وفعل الخير أعظم من إرادة الخير. وكذلك التعلم والعلم. وإن كان ليس يمكن أن يكون الشيء النافع دون مبدأ. وإذا كان شيئان مبدأين لشيئين، وأحد المبدأين أعظم من الثاني، فإن الذي يكون عن المبدأ الأعظم أعظم. وعكس هذا أيضا: وهو إذا كان شيئان مبدأين لشيئين على أنهما فاعل، وأحدهما أعظم من الثاني، فإن الذي هو مبدأ للأعظم أعظم. وكذلك إذا كان مبدأين على أنهما غاية، وإذا قيس المبدأ الفاعل إلى الغاية، أمكن أن يتوهم أن الفاعل أعظم من الغاية وذلك أن الفاعل هو الذي يفعل الغاية، ولولا هو لم توجد الغاية.
وأمكن أن يتوهم أيضا أن الغاية أعظم من المبدأ، وذلك أنه لولا الغاية لكان الفاعل فضلا. فمثال ما تجعل الغاية فيه أعظم من الفاعل قول من يقول في الذم: إن فلانا أولى بأن ينسب إلى الجور في فعله كذا من فلان الذي أشار عليه بذلك، لأنه لو لم يرد، لم يكن منه ذلك الفعل. إذ لو لم يفعل هو ذلك الفعل، لم يقع ذلك الضرر. ومثال ما يجعل الفاعل فيه أعظم من الغاية قول القائل: فلان أحق بالشكر على هذا الفعل من فلان، لأن فلانا هو الذي أشار عليه بذلك الفعل، ولولا إشارته لم يكن ليفعل ذلك الفعل المحمود. وفي كلا الموضعين ما قبل الغاية إنما يفعل لمكان الغاية. وأيضا فإن الذي وجوده أقل فهو أفضل، مثل الذهب والحديد. غير أنه إن كان الذهب أقل وجودا من الحديد فليس هو أنفع. وأيضا مقابل هذا: وهو أن ما كثر وجوده فهو أفضل مما قل وجوده لكثرة منافعه. ومن هنا يقال: إن الماء خير، لكثرة وجوده وعموم منافعه. وأيضا فإن ما هو أعسر وجودا فهو أفضل، لأن ما عسر وجوده قل وجوده، وما قل وجوده، فهو غريب ومتنافس فيه. ومقابل هذا: وهو أن ما سهل وجوده فهو أفضل، لأضنه يوجد في كل حين يتشوق إليه. وأيضا الشيء الذي ضده أعظم، فهو أفضل.
وأيضا الذي عدمه أشد ضررا فهو أنفع. وليس ينبغي أن يفهم هاهنا من الأعظم والأقل عظم المقايسة في الخير فقط، بل وفي الشر، وفيما هو لا خير ولا شر. وأيضا فإن الغايات والأشياء التي من أجلها تفعل الأفعال، إذا كانت الغايات بعضها أزيد خيرا من بعض، أو أزيد شرا من بعض، فإن الأمور المتقدمة لتلك الغايات الأزيد هي أزيد. وأيضا فإن ما كان من الملكات والفضائل، وبالجملة: الأشياء الفاعلة أعظم، فإن أفعالها الصادرة عنها تكون أعظم، لأن نسبة الأفعال إلى مبادئها هي نسبة المبادئ بعضها إلى بعض. فإنه إذا كان البضر آثر من الشم، فإن الإبصار آثر من الشم. وهكذا يوجد الأمر في جميع الأفعال مع أسبابها الفاعلة ليس فس الذاتية فقط، بل وفيما يعرض عن الشيء بالاتفاق. فإن العظيم يكون الاتفاق الذي يعرض له عظيما. وفي الأعراض الموجودة في الشيء، أعني أن الشيء الأعظم، العرض الموجود فيه أعظم. وأيضا أن يحب الإنسان صاحب المال أفضل من أن يحب المال، لأن حب الإنسان أفضل من حب المال. وأيضا فإن الفضائل أفضل من ذوي الفضائل. والأشياء التي شهوتها فاضلة أفضل من التي شهوتها غير فاضلة. مثال ذلك أن شهوة العلوم فاضلة وشهوة الأكل والشرب غير فاضلة، فالعلوم أفضل من الأكل والشرب. وأيضا عكس هذا: وهو أن ما هو أفضل، فشهوته أفضل، مثل أن الحكمة أفضل من النكاح، فشهوتها أفضل من شهوة النكاح.
وأيضا فإن العلوم التي هي أحسن وأفضل، فأفعالها خير وأفضل. مثال ذلك أنه لما كانت العلوم العلمية أفضل من العملية، كان فعلها الذي هو الصدق أفضل من التي فعلها العمل. وعكس هذا: وهو أن التي فعلها أفضل من العلوم، فهي أفضل؛ وذلك أن الوقوف على الحق لما كان أفضل من العمل، كانت الصنائع العلمية أفضل من العملية. وإنما كان هذان الموضوعان متلازمين، لأن نسبة الصناعة إلى الصناعة هي نسبة فعلها إلى فعلها. قال: والذي يحكم به الكل من الجمهور أو الأكثر أو ذوو الألباب والأخيار الصالحون أنه خير وأفضل، فهو أفضل بإطلاق وفي نفسه، إذا كان حكمهم في الأشياء بحسب فطرهم وكانوا ذوي لب، لا بحسب ما استفادوه من الآراء من خارج. فإن ذوي الألباب من الناس قد يقولون بفطرهم في الفضائل والخيرات ما هي، وكم هي، وعند أي شيء هي، وإن كان ما يقفون عليه بفطرهم دون ما يوقف عليه من ذلك في العلوم. وما قيل في حد الخير من أنه الذي يتشوقه الكل، إنما يراد بذلك الخير الذي يتشوقه الكل بحسب فطرهم الطبيعة، أعني اللبيبة. فإن ما تتشوقه الفطر اللبيبة، بما هي فطر لبيبة، هو خير مطلق، أو خير أفضل من خير، مثل علمهم أن الشجاعة والأدب والجلد خيرات وتشوقهم إياها. وأما الذي هو خير بالإضافة إلى إنسان ما، مثل من يرى من الناس الفاضلين أنه أن يجار عليه أفضل من أن يجور هو، فإن هذا الخير لا يدركه الناس بحسب طباعهم، وإنما يرى هذا الرأي الذي هو من الناس في غاية العدل والفضل.
وأيضا ما كان من الخيرات معه لذة، فهو آثر مما ليس معه لذة. وما كان من الخيرات أكثر لذة، فهو آثر. وإنما كان ذلك كذلك لأن الكل من الجمهور يبتدرون إلى اللذة ويطلبونها. وطلبهم اللذة هو من أجل اللذة نفسها، لا من أجل شيء آخر غيرها. وما كان بهذه الصفة، أعني متشوقا للكل، فقد قيل أنه الخير والغاية. فاللذة إذن خير. والأزيد لذة هي الملذات التي هي أبرأ من الأذى والحزن وأدوم بقاء. واللذة الجميلة ألذ من اللذة القبيحة، لأن الجميل مما قد يختار بذاته وإن لم يكن لذيذا، وهو من الأشياء التي يختار المرء أن يكون علة لكونه إما لنفسه وإما لصديقه. وبالجملة فكل ما كان من الأشياء الملذة أفضل فهو ألذ مما هو أخس. وكل ما هو منها أطول مدة، فهو ألذ من التي هي منها أقصر مدة. وكل ما كان من الخيرات أثبت فينا، فهو ألذ مما هو أقل ثباتا. وذلك أن الصحة لما كانت أرسخ فينا من الجمال، كان وجود الصحة لنا ألذ من وجود الجمال. والأشياء اللذيذة أو الأكثر لذة إنما السبب في وجودها لنا بهذه الصفة أحد أمرين: إما طول اعتياد الشيء حتى يصير لنا الإلتذاذ به من قبل العادة كالحال في اللذة الحاصلة عن العلم، وإما من قبل أنها لذيذة جدا عندنا بالطبع والهوى.
فالأشياء إذن إنما تصير أكثر لذة إما من قبل طول الزمان، وإما من قبل الهوى والموافقة التي بالطبع. وجميع الأشياء التي تلائم هوانا ملاءمة أكثر، فإن منفعتها لنا إنما تكون في رسوخها وثبوتها. وقد تؤخذ مقدمات الأنفع والأفضل من مواضع النظائر والتصاريف، وذلك أنه إن كانت الشجاعة آثر من العفاف، فالرجل الشجاع آثر من الرجل العفيف. قال: وما اختاره أيضا كثير من الناس آثر مما يختاره القليل من الناس. فإن الخير كما قيل هو الذي يشتاق إليه الكل. وما اختاره أيضا الحكام الأول، أعني اللذين لا يأخذون الأحكام من غيرهم، وهم الشراع، أفضل مما لم يختاروه. وما اختاره أيضا الذين يتلقون الأحكام من هؤلاء أفضل مما ليس يختاروه هؤلاء. واللذين يتلقون الأحكام من الحكام الأول، وهم الذين تؤخذ عنهم أصول الأحكام، صنفان: إما سامع فقط مبلغ، وإما سامع عالم،أي قادر على أن يستنبط من تلك الأصول أحكام ما لم يصرح به الحكام الأول. وهؤلاء صنفان: إما مسلطون من قبل الحكام الأول وهم القضاة وما أشبههم، وإما غير مسلطين وهم الفقهاء. ومن هذه الأشياء ما لجميع أصناف المتلقين من الحكام الأول أن يقولوا فيها وهو ما سمعوه أو ما شاهدوه من الحاكم الأول، ومنها ما يختص بذوي العلم منهم وهو القول في الأشياء التي تستنبط عن الأحكام الأول التي صرح بها الحاكم الأول.
وليس للسامعين دون علم أن يقولوا في هذه الأشياء. وأما الذي يخص الحكام الأول القول فيه فهي الأصول التي تتنزل منزلة المبادئ لسائر ما يحكم به السامعون ذوو العلم، أعني المسلطين والفقهاء وهي التي يسميها أرسطو الأمور العظمى. والفضلاء الأبرار الذين جرت العادة أن يأخذ عنهم الجميع أو الأكثر فحكمهم أفضل. فإن عدم الأخذ قد يخيل هوانا ونقصا في المرءالفاضل البر وقلة قبول لقوله. وقد يخيل الأمر بعكس هذا، وذلك أنه ربما كان هؤلاء الأبرار الفاضلون مقبولي القول مع أنه لم يأخذ أحد من الجمهور عنهم أصلا شيئا، أو إنما أخذ عنهم قليل، وذلك أن أقاويل هؤلاء قد يظن بها أنها مقبولة بجهة أخرى، وذلك أنه قد يكون المرضى عند الجمهور من ليس مرضيا في نفسه. والأقل من الجمهور هم ذوو التمييز. وأيضا فإن الفاضلين الذين كتموا فضائلهم عن الجمهور هم ممدوحون أكثر وهم أقل وجودا وأعز، لأنهم إنما كتموا فضائلهم عن الجمهور لما خافوا أن يلحقهم من الكرامات والرياسات التي يخاف إذا لحقت المرء أن تكون سببا لأن تكون هذه الأشياء اللاحقة للفضائل هي المقصودة عنده بالفضائل. فمن هاهنا صارت أقوال هذا الصنف مقبولة، كما صارت أقوال الصنف الأول المضاد لهذا مقبولة، وهم الذين أخذ عنهم الجمهور. قال: ومن الصنف المقبول القول من الناس جدا جدا الصنف الذين كراماتهم أعظم، لأن الكرامة لما كانت مكافأة الفضيلة كان المرء كلما عظمت كرامته ظن به أنه قد عظمت فضيلته.
والصنف من الناس الذين نالتهم المضرة العظيمة والشقاء الكثير لمكان الفضائل هم أيضا مقبولو الأقوال جدا جدا بمنزلة سقراط وغيره. والصنف من الناس الذين يرى فيه هذان الصنفان من الناس - أعني الذين كرامتهم أعظم والذين نالهم الضرر الكبير من قبل الفضائل - أنهم فاضلون ويعترفون لهم بالفضل، هم أيضا أفضل وأعظم. فهؤلاء هم أصناف الناس الذين إذا اختاروا شيئا، واختار غيرهم سواه، كان ما يختاره هؤلاء أفضل و آثر. قال: وقسمة الشيء إلى جزئياته تخيل في الشيء أنه أعظم. ولذلك لما أراد أوميروش الشاعر أن يعظم الشر الذي لحق المدينة أخذ بدله جزئياته، فذكر قتل الأولاد والنوح عليهم وحرق المدينة بالنار وغير ذلك من أصناف الشرور اللاحقة لها. قال: وكذلك التركيب قد يخيل في الشيء أنه أعظم، وهو عكس هذا، أعني أن يؤخذ بدل الجزئيات الكلي الذي يعمها. والسبب في الإقناع في هذين الصنفين هو التغيير والإبدال. قال: ولما كانت الأشياء الأعسر وجودا في نفسها والأقل وجودا يظن بها أنها أفضل، كانت الأشياء الكثيرة الوجود في نفسها والسهلة الوجود قد ترى عظيمة، إذا وجدت في المواضع التي يقل فيها وجودها، أو في الأزمنة التي يقل وجودها فيها أيضا، أو في الأسنان من الناس التي يقل وجودها فيها، مثل وجود الإنسان خطيبا في سن الصبا، أو في المدد التي ليس من شأنها أن يوجد فيها، مثل من يفعل ما شأنه أن يفعل في زمان طويل في زمان قصير، أو تكون صادرة عن القوى التي يقل صدورها عنها، مثل أن يفعل الضعيف فعل القوى والمريض فعل الصحيح.
وكل هذه وأشباهها مما يصير الأمر الذي ليس بعظيم عظيما ومستغربا. وأيضا فإن الجزء العظيم من الشيء هو من الأشياء التي هي أعظم مثل القلب من الحيوان والدماغ، أو الربيع من السنة والشباب من المدينة. وأيضا فإن النافع فيما الحاجة إليه أشد هو أعظم نفعا والضار فيه أكثر ضررا، مثل الصحة في الشيخوخة والمرض فيها، فإن الصحة فيها آثر من الصحة في الصبا والمرض فيها أضر. و أيضا ما كان من الأمرين أقرب إلى الغاية فهو أفضل. وأيضا ما كان في آخر العمر فهو أفضل. فإن الأشياء التي سبيلها أن تكون للناس في آخر أعمارهم هي أفضل، مثل الحكمة والحلم وغير ذلك من الفضائل التي تكمل مع طول العمر. وأيضا الأشياء التي إذا فعلت أو قبلت كان فعلها حقيقتها أعظم من التي إذا فعلت لم يكن فعلها حقيقة تمامها. و أرسطو يسمى التي إذا فعلت، كان فعلها حقيقتها: " التي يتعمد بها الحقيقة " ، ويسمى الأخر: " التي يتعمد بها المدح " ، أعني التي ليس فعلها حقيقتها. قال: وحد الأشياء التي يعتمد بها المدح: أنها التي إذا فعلت بجهل أو بغلط لم تمدح أصلا؛ والتي يتعمد بها الحقيقة: هي الأشياء التي كيف ما فعلت فقد حصلت على التمام. قال: ولذلك كان حسن قبول الشيء الجميل آثر من فعل الشيء الجميل؛
لأن فعل الجميل، إذا فعل عن غلط أو جهل لم يقبل ولا مدح فاعله. وأما حسن الانفعال والقبول فكيف ما حصل فقد استفاد الخير منه القابل له. وأيضا ما أوثر فعله لنفسه، وإن لم يعلم به أحد، آثر مما لا يختار إلا من جهة ما يعلم، كالحال في الصحة والجمال. فإن الصحة مؤثرة بذاتها، والجمال مؤثر للغير وأيضا فإن النافعة في أشياء كثيرة فهي أنفع، كالنافعة في طول العمر وفي حسن العيش، أعني العيش الرغد، وفي اللذات، وفي اصطناع الخيرات. ولذلك ما يظن بالصحة واليسار أنهما عظيمان، لأنهما يجمعان الخلو من الحزن والفعل بلذة، أعني أن الصحة هي سبب الفعل بلذة، واليسار سبب الخلو من الأحزان. وكل واحد من هذين على الانفراد فاضل ومختار بنفسه، أعني الخلو من الأحزان والأفعال اللذيذة. فإذا اجتمعا لامرئ جعلاه أعظم من كل شيء، سواء علم ذلك من علمه أو جهله من جهله. لأن هذه خيرات مستفادة بالحقيقة، لا من الخيرات التي يتعمد بها المدح. ولكون اليسار سببا لدفع الأحزان ظن به أنه السعادة قوم، وآخرون رأوا أن السعادة هي أن يقترن به شيء آخر.وذلك واجب من قبل أنه أحرى أن تكون السعادة ثابتة و مأمونة الزوال. فإنه ليس الضرر اللاحق لمن له عينان ففقد إحداهما كمن له عين واحدة ففقدها، لأن الذي له عين واحدة سلب أحب مما سلب من له عينان.
وكذلك إن كانت السعادة في المال وفي شيء آخر، لم يكن الضرر اللاحق عن سلب المال كالضرر اللاحق عن سلبه إن كان هو السعادة وحده. قال: والكلام في هذه الأشياء كلها هاهنا ليس هو على جهة التصحيح، وإنما الكلام فيها بالقدر الذي يحتاج إليه الخطيب من ذلك. ويجب للخطيب أبدا متى أتى بالنتائج من أمثال هذه المقدمات أن يرفدها بالمثالات المأخوذة من الناس الذين فعلوا تلك الأفاعيل، فلحقهم النفع أو الضرر. فلذلك ما يجب للخطيب أن يكون حافظا للقصص والأخبار. قال: فهذه هي الأشياء التي يثبت بها أن الشيء أنفع أو أضر. وأما الأشياء التي يكون بها الإذن والمنع، فقد قيل فيها قبل هذا بما فيه كفاية. لكن أهم وأعظم ما فيها هو القول في الأشياء التي بها يقدر على جودة الإقناع في السنن والإشارة بالسنن التي لا يوجد أنفع منها. ولذلك قد يجب أن نستقصي القول فيها هاهنا، فنقول: إن الإشارة بالسنن النافعة والإقناع التام فيها يتأتى بمعرفة أصناف السياسات والأخلاق والسنن التي تخص سياسة سياسة. وذلك أن في كل واحدة من السياسات سننا نافعة فيها، وهي السنن التي بها يكون خلاص تلك المدينة وقوامها. والسنن النفيسة الخطيرة هي السنن العادلة، أعني الموضوعة في العدل التي رسمها الرئيس الأول في تلك المدينة أو المسلط عليها من قبل الرئيس الأول.
و هذه السنن النفيسة، أعني السنن العادلة، تختلف في السياسات بحسب اختلاف غايتها، وعددها على عدد السياسات. مثال ذلك أن العدل في سياسة تغلب أنه لا شيء على الرئيس إذا لطم المرؤوس. وفي سياسة الحرية، العدل في ذلك أن يلطم الرئيس مثل اللطمة التي لطمها. والسياسات بالجملة أربع: السياسات الجماعية، وسياسة الخسة، وسياسة جودة التسلط، وسياسة الوحدانية وهي الكرامية. وهذه السياسات كلها المقصود بالسنن الموضوعة فيها إنما هو المدينة والكل لا الشخص. د فأما المدينة الجماعية فهي التي تكون الرياسة فيها بالاتفاق والبخت لا عن استئهال، إذ كان ليس في هذه المدينة لأحد على أحد فضل. وأما خسة الرياسة فهي التي يتسلط بها المتسلطون على المدنيين بأداء الإتاوة والتغريم، لا على جهة أن تكون نفقة للحماة والحفظة ولا عدة للمدينة، على ما عليه الأمر في السياسات الأخر، بل على جهة أن تحصل الثروة للرئيس الأول. فإن جعل لهم حظا من الثروة كانت رياسة الثروة. وإن لم يجعل لهم حظا من الثروة كانت رياسة التغلب، وكانوا بمنزلة العبيد للرئيس الأول، وكانت محاماته عنهم بمنزلة محاماة الإنسان عن عبيده. وأما جودة التسلط فهو التسلط الذي يكون على طريق الأدب والاقتداء بما توجبه السنة، فإن الذين يشيرون بما توجبه السنة لهم هم متسلطون بجودة التسلط. وهذا هو التسلط الذي يحصل به صلاح حال أهل المدينة والسعادة الإنسانية.ولذلك كان هؤلاء أهل فضائل واقتدار على الأفعال التي تصلح المدينة، وأهل حزم وتحرز مما شأنه أن يفسد المدينة من خارج أو من داخل.
ولذلك سميت هذه المدينة بهذا الاسم. وهذا التسلط الذي ذكره صنفان: رياسة الملك وهي المدينة التي تكون آراؤها وأفعالها بحسب ما توجبه العلوم النظرية. والثانية: رياسة الأخيار وهي التي تكون أفعالها فاضلة فقط. وهذه تعرف بالإمامية، ويقال إنها كانت موجودة في الفرس الأول فيما حكاه أبو نصر. قال: وأما وحدانية التسلط فهي الرياسة التي يحب الملك أن يتوحد فيها بالكرامة الرياسية وألا ينقصه منها شيء بأن يشاركه فيها غيره، وذلك بضد مدينة الأخيار. وهذه المدن ربما كانت السنن الموضوعة فيها محدودة غير متبدلة واحدة في الدهور، على ما عليه الأمر في سنتنا الإسلامية، وربما كانت غير ذات سنن محدودة، بل يفوض الأمر فيها إلى المتسلطين عليها بحسب الأنفع في وقت وقت، على ما عليه الأمر في كثير من سنن الروم اليوم. قال: وليس ينبغي أن يخفى علينا من هذا الذي رسمنا به هذه السياسات غاية كل واحدة منها، لأنا إذا عرفنا الغاية علمنا الأشياء المختارة من أجل الغاية. فغاية السياسة الجماعية الحرية، وغاية خسة الرياسة الثروة، وغاية جودة التسلط الفضيلة والتمسك بالسنة، وغاية الوحدانية الكرامة. والسياسات التي ليس يوضع فيها سنن غير متبدلة فغاية واضعها هو التحفظ والاحتراس من الخلل الواقع في السنن بتبدل الأزمنة والأمكنة. وينبغي أن تعلم أن هذه السياسات التي ذكرها أرسطو ليس تلفى بسيطة، وإنما نلفى أكثر ذلك مركبة، كالحال في السياسة الموجودة الآن، فإنها إذا تؤملت توجد مركبة من فضيلة وكرامة وحرية وتغلب.
قال: وإذا كانت أصناف السياسات معلومة عندنا، فهو بين أنا نستطيع أن نعرف الأخلاق والسنن التي تؤدي إلى غاية كل واحدة من هذه السياسات، أعني النافعة فيها، وأن نعتمد في أنفسنا التخلق بتلك الأخلاق والتمسك بالصنف من السنن التي نروم الإقناع فيها. فإنه إنما تكون الأقاويل التي يحث بها على السنن مقنعة، إذا كان المشيرون بها ذوي صلاح وحسن فعل، حتى تكون هذه الأشياء المذكورة هاهنا معلومة لنا وموجودة فينا. فإنه إذا وجد فينا الخلق الذي نحث عليه، كان قولنا في الحث عليه أشد إقناعا. ولذلك ينبغي ألا نشير إلا بما هو موجود لنا أو نحن عازمون على أن يوجد لنا. ومعلوم أن الوقوف على السنن النافعة في الغاية أنه إنما تستنبط على جهة التحليل من النظر إلى الغاية. فقد تبين من هذا القول من أين تؤخذ المقنعات في النافع من السنن في سياسة سياسة، وكم أنحاء السياسات والسنن التي تحتذي فيها وذلك بحسب الكافي في هذه الصناعة. وأما القول في هذه الأشياء على التحقيق ففي الأقاويل المدنية. القول في المدح والذم قال: وأما بعد هذا فنحن قائلون في الفضيلة والنقيصة والجميل والقبيح، لأن هذه هي التي يمدح بها ويذم. ويلحق من تعريفنا هذه الأشياء أن نعرف الأمور التي بها يثبت المرء فضيلة نفسه، إذ كان ذلك هو الطريق الثاني من الطرق الثلاثة التي يقع بها الإقناع كما تقدم من قولنا، وذلك أنه نوع من المدح، أعني أن يكون بالأشياء التي نقدر بها على مدح غيرنا نقدر بها أنفسها على مدح أنفسنا.
وإن لم يكن ذلك يتفق لجميع الأشياء التي يمدح بها الغير، بل إنما يكون ذلك بالفضيلة فقط وهي الأمور الراجعة إلى الاختيار. قال: ومن أجل أنه يعرض كثيرا أن يمدح الناس الروحانيون بالفضيلة وبأشياء غير الفضيلة، وليس يعرض هذا في مدح هؤلاء فقط، بل وفي مدح الأشياء المتنفسة وغير المتنفسة، أعني أنها تمدح بأشياء خارجة عن الفضيلة، فقد ينبغي أن نقول هاهنا في الأشياء التي تؤخذ منها المقدمات في المدح وبغير الفضائل ليكون القول في ذلك عاما. فنقول: إن الجميل هو الذي يختار من أجل نفسه، وهو ممدوح وخير ولذيذ من جهة أنه خير. وإذا كان الجميل هو هذا فبين أن الفضيلة جميلة لا محالة لأنها خير وهي ممدوحة. والفضيلة: هي ملكة مقدرة بكل فعل هو خير من جهة ذلك التقدير، أو يظن به أنه خير، أعني الحافظة لهذا التقدير والفاعلة له، ولذلك كانت موجودة لكل فعل يقصد به نحو غاية ما، جليل القدر، عظيم الشأن في حصول تلك الغاية عنه. فأما أجزاء الفضيلة: فالبر أي العدل العام والشجاعة والمروءة والعفة وكبر الهمة والحلم والسخاء واللب والحكمة. وهذه الفضائل منها ما هي فضائل في ذات فقط، ومنها ما هي فضائل من جهة أنها تفعل في أناس آخرين. وهذه التي تفعل في أناس آخرين تكون أعظم عند قوم منها عند آخرين، وفي حال دون حال.
مثال ذلك أن فضيلة الشجاعة آثر في وقت الحرب منها في وقت السلم. وأما فضيلة العدل فمؤثرة في السلم والحرب جميعا. وفضيلة السخاء والمروءة عند المحاويج آثر منها عند غير المحاويج. وإنما تنفصل فضيلة المروءة من السخاء بالأقل والأكثر،لأن فعل كلتيهما هو في المال، لكن المروءة هي فعل أكثر من فعل السخاء. فأما البر فهو فضيلة عادلة يعطى الفاضل بها لكل امرئ من الناس ما يستحق وذلك بقدر ما تأمر به السنة. والجور هو الخلق الذي يأخذ به المرء الأشياء الغريبة التي ليس له أن يأخذها في السنة. وأما الشجاعة ففضيلة يكون المرء بها فعالا للأفعال الصالحة النافعة في الجهاد على حسب ما تأمر به السنة حتى يكون بفعله ذلك خادما للسنة، وأما الجبن فضد هذا. وأما العفة ففضيلة يكون بها المرء في شهوات البدن على مقدار ما تأمر به السنة، والفجور ضد هذا. وأما السخاء ففضيلة تفعل الجميل المشهور في المال، والدناءة ضد هذا. وأما كبر الهمة ففضيلة يكون بها حسن الأفعال العظيمة. وصغر النفس والنذالة ضدها. وأما اللب ففضيلة العقل الذي يكون به حسن المشورة والروية مع وجود الفضائل الخلقية له التي هي من صلاح الحال. فهذا هو القول في الفضيلة وأجزائها بقدر ما يحتاج إليه في هذه الصناعة. وأما سائر الأشياء التي يمدح بها مما عدا الفضيلة فليس يعسر الوقوف عليها.
وذلك أنه معلوم أن فاعلات الفضائل مثل التأدب والارتياض بالأشياء التي بها تحصل الفضائل هي أمور حسان وممدوح بها. وأما الأشياء التي توجد في الفضائل أنفسها، أعني الأعراض التي توجد فيها والأشياء التي توجد تابعة للفضائل فهي التي يقال فيها الآن وهي علامات الفضائل. وأعراضها اللاحقة لها وأفعالها إنما يمدح بها إذا كانت حسنة محمودة، فإن كثيرا من أفعال الفضائل قد لا يمدح بها، وكذلك كثير من الأعراض. فمثال الأفعال والأعراض التي هي محمودة أفعال الشجعان في الحرب أو من فعل في الحرب فعلهم، وإن لم تكن لهم ملكة الشجاعة.وكذلك الأعراض التي تلحق الشجعان مما يمدح بها. ومثال الأفعال التي لا يمدح بها في وقت ما بذل المال، فإنه فعل من أفعال السخاء. لكن ربما كان ذلك الفعل على جهة التبذير. ومثال الأعراض التي لا يمدح بها انفعال المرء عن العدل وقبوله إياه، وذلك أن فعل العل ممدوح، وأما الانفعال عنه فليس بممدوح، لأنه يظن به أنه مهانة وضيم. وبالجملة فأفعال الفضائل إنما تكون ممدوحة إذا كانت مقدرة تقدير العدل. ومما يمدح بها الأفعال العظيمة الشاقة التي جزاؤها الكرامة فقط. فإن الأفعال التي يكون جزاؤها الكرامة خير من الأفعال التي جزاؤها المال. ولذلك إذا كان فعل يجازي عليه بالأمرين جميعا، ففعله فاعل من أجل الكرامة فقط، مدح به وكل مايفعله المرء من الفضائل لا من أجل نفسه مدح به.
وفعل الأشياء التي هي خيرات بإطلاق كذلك مما يمدح به. ولأشياء التي في طبيعتها خيرات، وإن كانت ضارة للفاعل، يمدح بها أيضا، مثل فعل العدل. فإن العادل كثيرا ما يستضر به. والأفعال التي تختص بإكرام الأموات ممدوحة لأن الأفعال التي تكون للأحياء إنما يقصد منها المرء أكثر ذلك منفعة نفسه. وبالجملة فكل فعل كان المقصود به الغير ولم يكن ينتفع به الفاعل له أو كان يلحقه منه ضرر فهو ممدوح به. والفعل الذي يكون إلى المحسنين إلى الناس ممدوح به أيضا، لأن هذا هو عدل، إذ كان ليس ينتفع به الفاعل له. ومما يدل على أن الإنسان ذو فضيلة أن لا يفعل الأفعال التي يفتضح بها أهل الفواحش وأن يؤدبهم بالقول والفعل. وكذلك نصرة ذوي الفضائل ومحمدتهم مما يمدح به. والخجل عند ذكر القبائح مما قد يدل على الفضيلة، لأنه يظن به أن الحياء يمنعه عن إتيان تلك الرذيلة. وقد يكون أيضا عدم الحياء عند ذكر الفواحش علامة يمدح بها، وذلك أنه قد يظن أن الإنسان إنما يستحي عند ذكر القبائح إذا كان قد فعلها أو نالها أو هو مزمع أن يفعلها. مثل ما حكى أرسطو أنه عرض لامرأة مشهورة بالحكمة عندهم، وذلك أن إنسانا مشهورا عرض لها بالقبيح، بأن قال لها: إني أريد أن أقول قولا يمنعني عنه الحياء، فحلمت عنه ولم تجبه بقول قبيح ولم يدركها من ذلك تألم ولا انفعال، لأنها كانت ترى لمكان فضيلتها أن أحدا لا يعرض لها لا بمثال ولا بقول كلي، وهما صنفا التعريض، لكنها في تلك الحال جعلت تنص الفضائل وتمدح أهلها وتتعصب لهم وتحامي عنهم.
وكان أيضا من معها لم يأنفوا أيضا لقول ذلك ولا لتعريضه لعلمهم أن مثلها لا يتهم بمثل هذا. قال: ولذلك كان التعصب للأشياء التي تكسب المجد والمحاماة عنها قد تجعل المتعصب لها والمحامي عنها من أهل الفضائل التي لا تحصل للإنسان إلا بمجاهدة كبيرة للطبيعة مثل العفاف والشجاعة وغيرها وذلك إذا صارت له ملكة بترداد فعلها والتعصب لها والمحاماة عنها كما عرض لهذه المرأة التي اقتصصنا ذكرها مع ذلك الرجل. وذلك أن أمثال هذه الأفعال قد يصير بها الإنسان من أهل الفضائل التي لا تحصل للإنسان إلا بمجاهدة كبيرة. قال: والإنعام على الغير إذا لم يستفد المنعم منه شيئا هو مما يمدح به. ولذلك ما كان العدل والبر قد يمدح بهما الإنسان من جهة أنهما نافعان كما يمدح بهما من جهة ما هما جميلان. والانتقام أيضا من الأعداء ولا يرضى عنهم في حال مما يمدح به. فإن الانتقام منهم هو جزاء، والجزاء عدل، والعدل جميل. ومحبة الغلبة أيضا ومحبة الكرامة مما يمدح بهما لأنهما علامتان تدلان على إثار الفضائل لا لمكان اكتساب مال بهما. أما محبة الغلبة فتدل على إيثار الشجاعة. وأما محبة الكرامة فعلى إيثار جميع الفضائل. ولذلك كانت الفضائل الأثيرة المختارة هي التي ليس يقصد بها مقتنيها إلى اكتساب مال لأن ذلك يدل على شرف الفضيلة. ومن الأفعال التي يمدح بها التي شأنها أن يبقى ذكرها محفوظا أبدا عند الناس.
ومن الأشياء التي يمدح بها الهيئات المحمودة عند قوم التي يجعلونها علامة لذوي الشرف مثل توفير الشعور عند اليونانيين، فإنه يدل على الشرف، إذ كان ليس كل أحد يسهل عليه توفير شعره، لأن الموفورى الشعور لا يعملون عمل من ليس بموفور الشعر ولا يمتهنون بأي مهنة اتفقت. والأزياء التي كانت تتخذ عندنا هي من هذا النوع الذي ذكره أرسطو. قال: ومن الشرف ألا يحتاج الإنسان إلى آخرين، بل يكون مكتفيا بنفسه. قال: وقد ينبغي أن نأخذ في المدح والذم الأمور القريبة من الفضائل والنقائص، وهي النقائص التي قد توجد عنها أفعال الفضيلة، أو الفضائل التي قد توجد عنها أفعال النقائص: فيمدح بالنقائص التي توجد عنها أفعال الفضيلة بأن يوهم أنها فضائل من أجل أن تلك الأفعال هي من أفعال الفضائل. وكذلك يوهم في الفضائل أنها نقائص من أجل أنه عرض أن وجد عنها أفعال النقائص. فمثال النقائص التي توجد عنها أفعال الفضائل فتوهم أنها فضائل: العى الذي قد يكون عنه أفعال الحليم، فيوهم به أنه حليم، والبله الذي قد توجد عنه أفعال ذوي السمت فيوهم بذلك أنه ذو سمت. وكذلك العديم الحس قد يوهم فيه أنه عفيف إذ كان قد يوجد له فعل العفيف بالعرض. وكذلك المتهور قد يوهم فيه أنه شجاع، والسفيه أنه كريم. ومثال ما يوهم به أنه نقيصة، وليس بنقيصة، ما يعرض للكبير الهمة من أن يتجافى عن الأمور اليسيرة فيظن به أنه يغلط وينخدع.
والكبير الهمة إنما يصنع ذلك في الأمور اليسيرة التي ليس يلحقه منها خوف كبير ولا ضرر شديد. وذلك أيضا في الموضع الذي يحسن فيه أن يتغافل عنها. وقد يوهم أيضا هذا الموضوع عكس هذا، وهو أن يقال في المنخدع إنه كبير الهمة. ومما يمدح به أن يكون المرء يعطي أصدقاءه وغير أصدقائه ومن يعرف ومن لا يعرف، لأنه يظن أن شرف فضيلة السخاء هو بذل المال للكل. قال: وقد ينبغي أن يكون المدح بحضرة الذين يحبون الممدوح، كما قال سقراط: إنه يسهل مدح أهل أثينية بأثينية. وينبغي أن يمدح كل إنسان بالذي هو ممدوح عند قومه وأهل مدينته، إذ كان ذلك يختلف. قال: ومن المدح بالأشياء التي من خارج مدح الآباء وذكر مآثرهم المتقدمة، ومدح المرء بما تسمو إليه همته من المراتب وإنه ليس يقتصر على ما حصل له منها. والرجل الكبير الهمة الذي لا يقتصرب بهمته على ما نال من المراتب يمدح بهذين الأمرين من خارج، أعني بفضائل آباؤه وبما يؤمل أن يسمو نحوه، كما يقال: من أي مآثر ابتدأ من قبل آبائه، وإلى أي مآثر ينتهي من قبل همته. وأما الذي لا يسمو بهمته إلى نيل أكثر مما حصل له من المرتبة، فإنما يمدح من الأمرين الذين من خارج بأبآئه فقط. وكأنه يرى هاهنا أن المدح بمناقب الآباء ليس ينبغي أن يقتصر عليه دون أن يمدح بفضيلة ذاته، كما قال الشاعر: لسنا وإن كرمت أوائلنا ...
يوما على الأحساب نتكل نبني كما كانت أوائلنا ... تبني ونفعل مثل ما فعلوا وإنه قد يقتصر بالمدح على الفضيلة دون ذكر الآباء كما قال: نفس عصام سودت عصاما قال: وإنما يكون المدح على الحقيقة بالأفعال التي تكون عن المشيئة والاختيار، فإن الفعل الذي يكون بالمشيئة والاختيار هو الفعل الفاضل. والذي يمدح بالأشياء التي تكون بالاتفاق أو بالعرض من أجل أن لها إذا اقترنت بالفضائل تزيينا لها وتفخيما بمنزلة الحسب المقترن إلى الفضيلة وجودة البخت المقترن بأفعال الفضائل. وإنما يدخل في المدح الأفعال التي تكون باتفاق والأعراض التي تقترن بالعرض مع الأفعال التي تكون بالمشيئة متى تكررت مرارا كثيرة على صفة واحدة حتى أوهمت أنها بالذات، وذلك أنه إذا عرض لها ذلك ظن بها أنها علامة للفضيلة، مثل أن يخجل الإنسان مرارا كثيرة بالاتفاق في مواضع يمدح الخجل فيها. وإنما دخلت هذه الأشياء في المديح لأن المديح هو قول يصف عظم الفضيلة، وهذه الأشياء هي مما تعظم بها الفضيلة. وإذا استعملت هذه الأشياء في المديح، فينبغي أن تستعمل على أنها حدثت عن الروية. والأشياء التي بالاتفاق: منها أشياء ليس الإنسان سببها لا بالذات ولا بالعرض، مثل الحسب والمنشأ الفاضل، ومنها أشياء تعرض عن الأفعال التي تكون عن الروية. فأما الاتفاقات المتقدمة على الإنسان فتؤخذ في تقرير الفضيلة وتثبيتها، مثل ما يقال في المدح: إن الخيار يولد في الخيار، وفي الذم: إن الحية تلد الحية.
والأفعال بالجملة هي التي عليها يحمد الفاعل. وأما آثار الأفعال فهي دلائل على الفعل. وإنما يمدح بها إذا أثبتنا منها الفعل. قال: وجودة البخت التي قيل فيما تقدم إنها السعادة على ما يراه الجمهور هي وسائر الأشياء الاتفاقية التي يمدح بها واحدة في الجنس، وليست هي والفضائل واحدة بالجنس. بل كما أن صلاح الحال جنس للفضيلة، أعني محيطا بها، كذلك ما يحدث بالاتفاق جنس يحيط بالسعادة. وهذان الجنسان، أعني الفضائل وما بالاتفاق، يدخلان جميعا في باب المدح وفي باب المشورة، لكن من جهتين مختلفتين. وإنما كان الأمر كذلك، لأنا إذا عرفنا الأشياء التي يجب أن تفعل، فقد عرفنا الأشياء التي إذا فعلت مدح بها الإنسان. ولذلك إذا ذكرت هذه الأشياء ذكرا مطلقا، أمكن أن تدخل في المشورة وفي المدح، وذلك بزيادة الجهة التي بها تدخل في المشورة أو الجهة التي بها تدخل في المدح. وذلك مثل ما يقول القائل: إنه ليس ينبغي أن يوجب العظم والفضل للأشياء التي تكون للإنسان بالعرض، بل للأشياء التي تكون عن رويته واختياره. فإذا زيد إلى هذا: فلذلك ليس ينبغي أن يمدح الذين سعادتهم بالبخت، وإنما ينبغي أن يمدح الذين سعادتهم عن روية واختيار كفلان، كان داخلا في باب المدح. وإذا زيد إلى هذا: فلذلك لا ينبغي أن تطلب الأشياء التي تكون عن الاتفاق بل الأشياء التي تكون عن الروية، دخل في المشورة.
والأشياء الاتفاقية قد يمكن أن تستعمل في المديح تارة وفي الذم أخرى، فإن ظنون الناس فيها مختلفة. فإن قوما يرون أن الخيرات التي تكون بالاتفاق ليس ينبغي أن يمدح بها، إذ كانت شيئا غير محصل ولا مكتسب للإنسان؛ وقوم يرون أنه يجب أن يمدح بها وأنها تدل على عناية إلاهية بالذي تعرض له. وأما الأشياء التي عن الاختيار، فالممدوح منها يمدح به أبدا، والمذموم منها يذم به أبدا. قال: وينبغي أن يستعمل في المدح الأشياء التي يكون بها تعظيم الشيء وتنميته، وهو أن يخيل في الشيء أنه بالقوة أشياء كثيرة، وذلك إذا قيل إنه أول من فعل هذا، كما قيل في قصة هابيل وقابيل، أو إنه وحده فعل هذا، أو إنه فعل في زمان يسير ما شأنه أن يفعل في زمان كثير، أو إنه فعل فعلا كبيرا. فإن هذه كلها إنما تفيد عظم الفعل. وكذلك إذا قيل إنه فعل في زمان يعسر فعله، وذلك إذا كان بحسب ما يشاكل إنسانا إنسانا. ثم إنه إن كان الفاعل ممن يقتدى به في أفعاله وأقواله مرارا كثيرة فإن فعله عظيم، كما قيل: إنكم أيها الرهط أئمة يقتدى بكم. والأفعال التي يقتدى بها ليست هي الأفعال التي تكون بالاتفاق، بل الأفعال التي تكون عن المشيئة والروية. وهذه الأشياء قد يمكن أن تدخل في المشورة، أعني الأشياء التي تعظم الشيء، مثل أن يشار على المرء أن يتشبه بالممدوح الأول في ذلك الجنس، أو يتشبه به في المدح؛
أو يشار عليه أن يكون من جملة الممدوحين الذين لا ينازع أحد في حمدهم، مثل الذين يمدحون في الأسواق، أو يتشبه بهم في المدح. ومما يعظم الممدوحين أن يقاسوا بالذين يفعلون أضداد أفعالهم، وذلك عند ذكر أفعالهم الفاضلة. قال: والذين شأنهم أن يتشبهوا بالممدوحين الذين في الغاية، ويقاسوا أنفسهم معهم دائما، فقد ينبغي أن يشبهوا بأولئك، وأن يجروا مجراهم في المدح، وإن لم يكونوا وصلوا مراتبهم، فإن فضائلهم في نمو دائم. ومقايسة الإنسان نفسه مع غيره لا تصح إلا من الرجل الفاضل، لموضع حب الإنسان لنفسه، فهو يرى نقائصه أقل من نقائص غيره وإن كانت أعظم، ويرى فضائله أكثر وإن كانت أصغر. ولذلك ليس كل أحد يستطيع المقايسة، وإنما يستطيعها الفضلاء من الناس، مثل ما حكى أرسطو عن سقراط أنه كان يقايس بينه وبين غيره، ويجرى الأحكام على أخلاق نفسه، بمعنى أنه كان ينظر بينه وبين غيره، فإن وجد فيه فضيلة أثاب نفسه عليها، وإن وجد فيه رذيلة عاقب نفسه عليها. والمقايسة النافعة لمن يريد أن يتزيد في الفضائل إنما ينبغي أن تكون بالممدوحين جدا. وقد يدل على أن أمثال هؤلاء ممدوحون، أعني الذين فضائلهم في نمو دائم، أن الذين أجهدوا أنفسهم في أن يبلغوا مبلغ الفاضلين، فعجزوا عن ذلك، فهم ممدوحون عند الجمهور. وهو بين أن تعظيم الشيء داخل في المدح.
فإن التعظيم للشيء تشريف له، والتشريف من الأمور التي يمدح بها. وينبغي إذا أريد التعظيم بالتشبيه أن يشبه بكثير من المحمودين، فإن في هذا الفعل تشريفا للممدوح ودلالة للجمهور على فضيلته. وجملة القول في الأنواع المشتركة لأجناس الأقاويل الثلاثة أن التعظيم، وإن كان مشتركا لأجناس الأقاويل الخطبية الثلاثة، فهو أخص بالمدح والذم، لأنه إنما يمدح الإنسان أو يذم بالأشياء الموجودة المعترف بوجودها. وتعظيم الشيء أخص بالموجود منه بالمعدوم. ولذلك قيل قد ينبغي للمادح أن يصف جلالة الشيء وبهاءه وزينته. وأما استعمال العلامات والمثالات فهو أخص بالمشورة، لأن من الأمور المتصرمة التي قد سلفت نحدس على التي ستكون. وإعطاء السبب والعلة من الأشياء التي قد سلفت نحن له أكثر قبولا وتعظيما لانقضائه وتصرمه. وأما معرفة العدل والجور فهو خاص بالمشاجرية. وبالجملة: فجميع المدح والذم إنما يكون بالمقايسة بمن سلف من المحمودين والمذمومين. وقد ينبغي للمادح والذام أن يعلم بحضرة من يكون المدح أو الذم، أعني أن يمدح بحضرة الأصدقاء، ويذم بحضرة الأعداء. كما ينبغي له أن يعلم المواضع التي يأخذ منها المدح والذم وهي التي سلف ذكرها، وهي الفضائل وفاعلاتها وعلاماتها وأعراضها. وهو بين أن مما ذكرناه من حدود هذه الأشياء تعرف حدود أضدادها، إذ كان الضد يعرف من ضده. وإذا كانت هذه معروفة لنا من أضدادها، وكان الذم إنما يكون بأضداد تلك، فهو بين أنا قد عرفنا من هذا القول ليس الأشياء التي يكون بها المدح فقط، بل والأشياء التي يكون بها الذم.
القول في الشكاية والاعتذار قال: وإذ قد تكلمنا في الأمور المشورية، وفي المدح والذم، فقد ينبغي أن نتكلم في الجنس الثالث من موضوعات هذه الصناعة وهو الشكاية والاعتذار، وذلك يكون بأن نخبر من كم صنف من أصناف المقدمات تأتلف القياسات التي تعمل على طريق الشكاية وطريق الاعتذار، ونعرف ماهية واحد واحد من تلك الأصناف. وأصناف المقدمات التي تعمل منها أقاويل الشكاية هي بالجملة ثلاثة أصناف: أحدها المقدمات المأخوذة من الفاعل، أعني الجائر. والصنف الثاني المقدمات المأخوذة من المفعول، أعني المجور عليه. والثالث المقدمات المأخوذة من الفعل نفسه. أما المأخوذة من الفاعل فمعرفتها تكون بأن تحصى الأشياء التي إذا كانت في الإنسان ظن به أنه قد جار، وأن نخبر ما تلك الأشياء. وأما المأخوذة من المفعول به فأن نحصى أيضا الأشياء التي إذا كانت في الإنسان كان معدا لأن يجار عليه. وأما المأخوذة من الفعل فأن نخبر أيضا بماذا من الأفعال يكونون جائرين، وبأي أحوال من أحوال الأفعال يتأتى الجور، وكيف يتأتى ذلك لهم. قال: وقد ينبغي قبل ذلك أن نخبر ما الجور، ثم نصير إلى القول في واحد واحد من هذه الأشياء الثلاثة، فنقول: إن الجور: هو إضرار يكون طوعا على طريق التعدي للسنة. والسنة على ضربين: منها خاصة، ومنها عامة. والسنن الخاصة هي السنن المكتوبة التي لا يؤمن أن تنسى إن لم تكتب، وهي التي تخص قوما قوما وأمة أمة.
وأما العامة فهي السنن الغير المكتوبة التي يعترف بها الجميع، مثل بر الوالدين وشكر المنعم. والفعل يكون طوعا إذا فعله الفاعل عن علم به غير مكره عليه إكراها محضا، أو غير ذلك مما يذكر بعد، ويكون مع هذا ذلك الفعل مما يهواه ويتشوقه. والأفعال التي تكون طوعا: منها ما يكون عن روية واختيار متقدم لها، ومنها ما يكون لا عن روية متقدمة، لكن عن ضعف روية، لمكان خلق رديء أو عادة. وهو بين أن الذي يفعل الشيء عن روية متقدمة أنه يفعله عن علم. وإذا كان الأمر هكذا، فهو بين أن الذين يفعلون عن الروية أو عن ضعف الرأي أفعالا ضارة أو غاشة، أعني مختلطة من ضرر ومنفعة، يتعدون فيها السنة، أنهم جائرون، وأن ذلك شر منهم أو ضعف رأي. وأن من كانت فيه واحدة من الأشياء التي هي سبب ضعف الرأي، وكان هو سبب وجود ذلك الشيء فيه أنه جاهل شرير جائر، مثل الجور في المال الذي يكون سببه الرغبة فيه، والجور في اللذات الذي سببه شدة الشبق والشره، والكسل الذي هو سبب الجور في أشياء كثيرة، وكذلك الجبن. ولذلك قد يفارق الجبان أصحابه ويسلمهم عند أدنى شدة تنزل به. وكذلك محب الكرامة قد يفارق أصحابه من أجل حب الكرامة. وكذلك المحبون للغلبة يفارقون أصحابهم من أجل حب الغلبة.
والسريع الغضب وذو الحمية أيضا والأنفة قد يضر بأصدقائه من أجل عار يلحقه. وأما الجاهل الأحمق فإنما يفعل الجور من أجل أنه يلتبس له العدل بالجور. وأما الوقاح فيفعل الجور لقلة رغبته في الحمد. وكذلك ما أشبه هذا من الأحوال التي تكون سببا للجور لا عن روية. وهذه الأحوال تعرف من قبل ما تقدم من ذكر الفضائل، ومما يأتي بعد من ذكر الانفعالات، وأنها بالجملة: إما خلق رديء وإما انفعال رديء. والأخلاق الرديئة تعرف مما تقدم، أعني من معرفة أضدادها، وهي الفضائل. والانفعالات تعرف مما يقال بعد في المقالة الثانية. قال: وإذا تقرر هذا، فقد انتهى القول بنا إلى أن نخبر من أجل ماذا يجور الجائرون، وكيف يكون للجائرين أن يجوروا، وفي أي الأشياء يجورون. غير أنه يجب أن نبتدئ فنبين أي الأشياء التي من أجلها يجورون، أعني الأشياء التي إذا اشتاقوها جاروا، أو إذا كرهوها جاروا أيضا. وهو بين أن القول في الشكاية ينبغي أن يقدم على القول في الاعتذار، لأن الذي يريد أن يشكو يجب أن يكون معروفا عنده الأشياء التي يشكى منها، وكم هي، وأي هي. وأما مواضع الاعتذار فليست محدودة كمواضع الشكاية. وإنما تتحدد مواضع الاعتذار بحسب مواضع الشكاية. والشكاية أمر وكيد في الاجتماع الإنساني. ولذلك ترى كثيرا من الناس، إذا لم يشكوا، أضروا بأقربائهم وإخوانهم.
وكل فاعل شيئا على طريق الجور، فإما أن يفعله من أجل نفسه ومن ارادته واختياره فقط، وإما ألا يفعله بحسب نفسه واختياره. وهذا إما أن يفعله باتفاق وهو الذي يسمى هفوة وفلتة، وإما أن يفعله باضطرار: منه ما يفعله من أجل طبيعته مثل أن يكون سيء الخلق بالطبع، ومنه ما يفعله من أجل قاسر من خارج، أعني أن لا يكون الفعل الذي يفعله طوعا، بل عن وعيد من خارج أو تهديد وما أشبه ذلك. والذي يفعله من تلقاء نفسه هو الذي تكون نفسه ومفردا علة كونه، لا شيء آخر يقترن به من خارج. والذي يفعله من تلقاء نفسه: منه ما يكون من قبل عادة رديئة أو خلق رديء، ومنه ما يكون بحسب شهوة وشوق. والذي يكون بحسب الشوق: منه ما يكون بحسب شوق مظنون نطقي، ومنه ما يكون بحسب شوق خيالي. والذي يكون بحسب شوق خيالي: منه ما يكون بحسب شوق غضبي، ومنه ما يكون بحسب شهوة. وإذا كان هذا هكذا، فالجائرون يجورون لا محالة لمكان سبعة أسباب: أحدها لمكان الاتفاق، والثاني لمكان الطبيعة، والثالث لأجل الاستكراه، والرابع لأجل العادة والخلق، والخامس من أجل النطق، والسادس من أجل الغضب، والسابع من أجل الشهوة؛ وكلها ما عدى الذييكون عن النطق هي أقسام ضعف الرأي الذي تقدم. قال: وليست قسمة الأفعال الجائرة من طريق الأسنان والهمم والجدود قسمة ذاتية.
لأن الغلمان وإن كان جورهم أكثر فليس ذلك أولا وبالذات من جهة ما هم غلمان، بل من جهة أن الغلمان يكونون غضوبين أو شهوانيين. وكذلك يعرض للفقراء أن يشتاقوا إلى المال أكثر من الأغنياء بسبب فاقتهم، كما يعرض للأغنياء أن يشتاقوا إلى المال لمكان اللذات الغير الضرورية أكثر من الفقراء. فمتى نسب الأغنياء أو الفقراء إلى الجور في جنس ما من الأجناس فليس سبب ذلك القريب الغنى والفقر، بل الشهوة والخلق الذي تكتسب النفس عن الفقر والغنى. وكذلك الحال في الهمم، أعني أنه إن نسب شيء منها إلى الجور فليس ذلك بذاته وأولا، بل من قبل أن الهمم تكون سببا لواحد أو لأكثر من واحد من تلك الأسباب السبعة التي هي أولا وبالذات أسباب الجور. ولذلك كان الأبرار والفجار وسائر الذين يقال فيهم إنهم يفعلون بحسب هممهم إنما يفعلون: إما عن واحد من تلك الأسباب السبعة المتقدمة أو عن أكثر من واحد، وإما عن أضدادها، وهم ذوو الهمم الجميلة؛ أعني أن الفجار يفعلون عن تلك الأسباب، والأبرار عن أضدادها. مثال ذلك أن العفيف تلزمه شهوات فاضلة لذيذة، والفاجر تلزمه شهوات رديئة. ولذلك قد يجب أن يترك هذا النحو من التقسيم هاهنا وتذكر هذه الأشياء بأخرة على أنها أسباب لهذه الأسباب السبعة، لا على أنها أسباب أولى لأفعال الجور. وأما التي هي أسباب بالعرض فينبغي أن نتجنب ذكرها هاهنا أصلا، مثل أن يكون المرء أسود أو أبيض أو ضخما أو نحيفا.
فإن هذه قد يلحقها بالعرض اختلاف الأخلاق والشهوات. وإنما ينبغي أن نذكر هاهنا من أسباب هذه الأشياء، أعني الأسباب السبعة التي عددنا قبل، الأعراض التي تغير الخلق بالذات سواء كان نفيسا أو جسمانيا أو من خارج مثل الشيخوخة والصبا والفقر والغنى. فإن المرء إذا افتقر ظن بنفسه صغر القدر واستحيا من كل شيء يصنعه، وإذا أثرى ظن بنفسه العظم ولم يستح من شيء. لكن هذه سيقال فيها فيما بعد. وأما هاهنا فنرجع إلى ما كنا بسبيله، فنقول: إنه إذا تبينت الأسباب الفاعلة للجور، تبينت الأسباب الغائية لواحد واحد منها. أما الذين يجورون بالاتفاق فليس لهم غاية محدودة، ولذلك لا يكون جورهم دائما ولا أكثريا ولا يكون عن ملكة وهيئة ثابتة. وهذا معلوم من قبل طبيعة ما بالاتفاق. وذلك أن الاتفاق إنما يكون سببا للأشياء على الأقل، على ما قيل في كتاب البرهان. وأما الجور الذي يكون عن طبيعة الجائر وغريزته فهو عن هيئة ثابتة راسخة. والأفعال التي تصدر عن هذه الطبيعة هي أبدا بصفة واحدة، وذلك إما دائما وإما أكثريا. وغايتها هي غاية الانفعالات الرديئة التي سيقال فيها فيما بعد. وأما ما كان منه عن حالة خارجة عن الطبع مثل الجنون وغير ذلك من الآفات التي ليست تجرى مجرى الطبع فقد يظن أنه منسوب إلى الاتفاق، وليس ينسب إلى شيء بالذات.
وأما الأفعال التي تكون عن الإكراه، أعني التي هي باختيار ولكن مبدؤها الإكراه، فغايتها هي غاية الأفعال الجائرة التي تكون باختيار؛ إذ كان الإكراه يعرض لجميع الأفعال التي تفعل باختيار. وأما الجور الذي يكون عن الروية والفكر فغايته: إما الأشياء التي يظن بها أنها نافعة وهي الأشياء التي ذكرت في باب المشورة، وذلك هو الشيء الذي يظن به أنه خير إما من جهة أنه يظن به أنه غاية نافعة أو أنه نافع في الغاية النافعة، وإما الأشياء اللذيذة. ولذلك قد يفعل الفجار النافعة كثيرا من أجل اللذة. وأما الجور الذي يكون عن الغضب فغايته الأخذ بالثأر. والأخذ بالثأر هو شيء غير العقوبة، لأن العقوبة إنما تكون لمكان المعاقب وذلك إما للأصلح له أو للأصلح للمدينة، أو لمكان الالتذاذ بنفس معاقبته. وهذه هي المعاقبة السبعية. وأما الثأر فإنما هو قصد مساواة الجناية التي جنى، أعني أن يجني عليه بمثل ما جنى. وهذه هي الغاية من الثأر التي يعرضها في نفسه الآخذ به. فأما معرفة حد الغضب ما هو ومعرفة لواحقه فسيقال فيه بعد، وذلك عند ذكر الانفعالات. وأما التي تكون بالخلق أو بالعادة فإنما تكون لمكان اللذة، وكذلك التي تكون عن الشهوة. ولذلك جميع الأشياء التي يظن بها أنها لذيذة فإنما تفعل من قبل سبب واحد من هذه الأسباب الأربعة التي يفعل بها المرء من تلقاء نفسه، أعني الروية والغضب والخلق والعادة والشهوة.
واللذات التي تكون عن الخلق والعادة قد تكون على وجوه شتى، أعني أن منها ما هو طبيعي، ومنها ما ليس هو طبيعيا، وإنما يلتذ بها من قبل العادة. وبالجملة فجميع الذين يفعلون الجور من تلقاء أنفسهم، فإنما يفعلون ذلك إما من قبل أشياء هي في الحقيقة خيرات أو يظن بها أنها خيرات، وإما من قبل أشياء هي في الحقيقة لذيذات، أو من قبل أشياء يظن بها أنها لذيذات. لأن الذين يفعلون من تلقاء أنفسهم إنما يفعلون لمكان خير عاجل أو آجل. ولذلك قد يفعلون لمكان شر ينالهم، إذا اعتقدوا أنهم ينالون به خيرا أعظم من الخير الذي يفقدون بحدوث الشر، أو اعتقدوا أنه يندفع عنهم بذلك شر عظيم أو يكون اللاحق منه يسيرا. ولذلك قد نختار أيضا تعجيل المحزنات والمؤذيات، إذا اعتقدنا أننا ننال بها في الآجل خيرا أعظم أو شرا أقل من الشر العظيم الذي يتوقع حدوثه إن لم نفعل ذلك الشيء. ويستعمل هذا النحو من القصد في وجوه شتى. وإذ قد تبين أن الذي يشتاقه الجائر فهو إما نافع وإما لذيذ، فقد ينبغي أن ننظر هاهنا في النافعات واللذيذات كم هي وأي هي. لكن الأشياء النافعة قد تقدم القول فيها في باب المشورة. والذي بقي أن نفرد القول فيه هاهنا هو القول في اللذيذات. والقول فيها هاهنا وتوفية حدودها إنما يكون بحسب الكافي في هذه الصناعة وهي الحدود المشهورة وإن لم تكن حقيقية، فنقول الآن: إن اللذة هو تغير إلى هيئة تحدث بغتة عن إحساس طبيعي للشيء الذي أحس، أعني إذا كان المحسوس طبيعيا للحاس.
والحزن والأذى ضد هذا، أعني أنه تغير إلى هيئة تحدث بغتة عن إحساس غير طبيعي. وإذا كانت اللذة هذه صفتها، فهو بين أن الذيذ هو المحسوسات التي تفعل هذه الهيئة في النفس. والمؤذيات ضد هذه، أعني المفسدات لهذه التي تفعل ضد هذه الهيئة في النفس الحسية. وإذا كانت اللذيذات هي هذه، فمن الواجب أن ما كان منها بالطبع بهذه الصفة أن يكون أكثر لذة ولا سيما إذا كانت هذه الهيئة انفعالا لا فعلا. وإنما صار الذي بالخلق والعادة لذيذا، لأن الشيء الذي يتخلق به أو يعتاد يصير كالشيء الذي هو بالطبع لذيذ دائما من قبل أن العادة تشبه الطبيعة. وذلك أن الذي يكون مرارا كثيرة قريب من الشيء الطبيعي وهو الذي يكون دائما. والعادة تكون مرارا كثيرة، فهي قريبة من الأمر الطبيعي. والأمر الطبيعي يكون بلا استكراه. ولذلك كان الإكراه مؤذيا محزنا، كما قال شاعر اليونانيين: إن كل أمر يكون باضطرار فهو مؤذ محزن. قال: والعناية بالشيء والجد والتعب مؤذيات، لأنها تكون قسرا وبالكره إن لم يعتدها. فأما أضداد هذه فلذيذات، مثل الكسل والتواني ومخالفة تقديرات الشرع للأفعال والتودع والنوم من الأمور اللذيذة، لأنه ليس شيء من هذه باضطرار. وحيث كانت الشهوة، فهناك اللذة، لأن الشهوة هي تشوق إلى اللذات. والشهوات منها نطقية، ومنها غير نطقية، وأعني بغير النطقية كل ما اشتهى لا من قبل الروية والفكر.
وهذه هي التي يقال فيها إنها مشتهاة بالطبيعة كالشهوات المنسوبة إلى الجسد مثل شهوة الغذاء المسماة جوعا، وشهوة الماء المسماة عطشا، وأنواع الشهوات المختصة بنوع نوع من أنواع الطعوم، وبالجملة: كل ما ينسب إلى حس اللمس وحس الشم، مثل النكاح والطعام والشراب والروائح الطيبة. فأما شهوات السمع والبصر فإنهما يشتهيان مع نطق ما، أعني أنه ليس تنشأ شهواتهما معراة من النطق ابتداء، كالحال في شهوة المطعوم والمنكوح. والسبب في ذلك أن هاتين الحاستين أكثر مشاركة للنطق من غيرهما. وذلك أن السمع يشارك النطق من جهة الألفاظ؛ ويشارك البصر النطق من جهة الخطوط والإشارة المستعملة عند التخاطب. والسمع أشد مشاركة للنطق من البصر؛ وذلك ما يشتهى المرء كثيرا أن يرى ما سمع، وليس يشتهي أن يسمع ما رأى. لأن الالتذاذ الحسي هو نوع من الانفعال الجسماني أكثر. قال: فأما التخيل فهو حس ضعيف، يفعل أبدا إما ذكرا، وإما تأميلا. وإذا هو عدم الذكر، عدم التأميل. وذلك أن التأميل هو ترتيب ممكن في المستقبل لأشياء قد أحست في الماضي وهو الذكر فمتى ارتفع الذكر ارتفع التأميل ضرورة. وإذا كان التخيل حسا ما، فبين أن اللذة إنما توجد في الذكر والتأميل لأنهما شيء من الحس، حتى تكون اللذات كلها إنما توجد اضطرارا في الحس. وذلك أنه إذا كانت المحسوسات حاضرة وبالفعل، كانت اللذة في مباشرتها وإحساسها، وإذا كانت فيما سلف، كانت اللذة في ذكرها؛
وإذا كانت فيما يستقبل، كانت اللذة في التأميل. وذلك أن الحس يختص بالأمور الحاضرة، والذكر بالسالفة، والتأميل بالمستأنفة. والمدركات اللذيذة ليست هي القريبة من الزمان الحاضر فقط، بل قد يكون بعض الأشياء كلما قرب عهده يوجد غير لذيذ، وإذا بعد عهده وجد لذيذا. لأن القريب كالمملول، والبعيد العهد يصير عند الذاكر أحسن وأفضل لبعد عهده به فيشبه التأميل. وذكر المرء الكد والنصب الذي قد انقضى وتخلص منه لذيذ. وذلك أن الرجل الكدود الحريص يلتذ بذكر الكد والتعب، إذا كان قد أنجح سعيه فيه أو نجا به من الشر. فإن النجاة من الشر أيضا علة للذة. وأما الأشياء الملذة التي تؤمل فهي التي إذا كانت قريبة سرت أو نفعت، وذلك بأن تظن جليلة أو نافعة مع جلالتها إذا كانت منفعتها ليس يلحق فيها أذى. وبالجملة فالمؤملات الذيذة هي القريبة من الزمان الحاضر السهلة الوجود. ولذلك كان الغضب لذيذا، وذلك أن الغضب إنما يكون إذا أمل الإنسان إيقاع الشر بالمغضوب عليه، وكان مع ذلك ممكن الوقوع. ولذلك قال أوميروش فيه: إنه أحلى من قطرات العسل. ولكون الغضب إنما يكون إذا كان الانتقام ممكنا، لا حاضرا، ولا ممتنعا، ليس يغضب أحد على الضعيف الذي وقع الشر به، ولا على العظيم القدر الذي يؤيس من وقوع الشر به وهو الذي ليس لرتبته نسبة إلى رتبة الغاضب عليه، مثل السوق والملوك.
وكذلك لا يغضب على الصغير القدر جدا الذي ليس له إليه نسبة. وكثير من الشهوات تلزمها اللذة وهي حاضرة بالفعل، أي محسوسة، بل وتلزمها اللذة وهي متخيلة، ولذلك كان الذاكرون للشيء، المشتهى كيف ما يذكرونه، قد يجدون له لذة ما. وكذلك الآملون أن يظفروا بشيء قد يجدون بعض لذة ذلك الظفر. ولهذا كان المحمومون الذين يمنعهم الأطباء من شرب الماء يلتذون بتذكر شربه، وبالرجاء أن يبرأوا فيشربونه. والذين يسئلون من الناس ما هو خير لهم أو يكتبون فيه أو يسعون فيه فقد يلتذون بالطلب والسعي لأنهم يرجون أن ينالوا تلك التي سألوا حتى تكون موجودة لهم فيلتذوا بإحساسها بالفعل. والأشياء التي يحبها الكل محبة صادقة هي ثلاثة أشياء: أحدها أن يكون الشيء اللذيذ حاضرا، والثاني أن يتخيلوه إذا لم يكن حاضرا وذلك إما بتذكره وإما بتأميله، والثالث سرعة السلو عن الغموم والأحزان. ولذلك يكرهون أن يشاهدوا المغتمين ولا يحضرون المآتم والمناحات لأنها تزيد في الأحزان. وبعض الشهوات يوجد فيها غم ولذة معا،. مثل تذكر المحبوب الغائب أو المائت إذا فكر وذكر أي امرئ كان وأي أفعال كانت أفعاله. ولذلك الذين يعملون المراثي تصيبهم لذة وغم معا. قال: وقد أجاد أوميروش في هذا المعنى إذ قال: إنه لما تكلم الناعي بالمرثية صرخ السامعون لها صرخة فاجعة لذيذة. والأخذ بالثأر يشبه أن يكون يعد من هذا الباب، فإن الأخذ بالثأر يلذ ويحزن معا، ويشبه أن يعد من الأشياء اللذيذة فقط.
ومن الملذات ألا ينجح العدو. والذي يغضب إذا لم يبلغ ما يؤمل من العقوبة يلتذ ويغتم معا. أما اغتمامه فمن قبل أنه لم يبلغ ما يريده من العقوبة، وأما التذاذه فمن جهة تأميله البلوغ. قال: والغلبة لذيذة ليس لمحبي الغلبة فقط بل المكل، لأن الغلبة هي شوق ما إلى الشرف، أعني أ، يكون له فضل ما معروف عند الناس، والشرف يشتهيه الكل، وإن كانوا يختلفون في ذلك بالأقل والأكثر. وإذا كانت الغلبة لذيذة، فإن الآداب والرياضيات التي تكون لمكان الغلبة لذيذة أيضا، إذ كانت نافعة في أن ينال بها اللذة، لأن الغلبة بها تكون أكثر ذلك، وذلك كاللعب بالكرة والمثاقفة والشطرنج والنرد والحذق بجميع الآداب المخرجة، أعني الرياضيات التي يقصد بها تحصيل ملكة ما. وهذه الآداب المخرجة على صنفين: منها ما ليس يكون لذيذا من ساعته حتى يعتاده المرء فيكون لذيذا من قبل العادة، وهي الآداب التي ليس تلزمها اللذة التي تلزم الملكة الحاصلة بأخرة عن تلك عن تلك الآداب، بل إنما يلزمها من أول الأمر التعب فقط كالتأدب بالحكمة؛ ومنها ما يكون لذيذا من ساعته مثل التصيد واللعب بالشطرنج، فإن المبتدئ فيها يشارك الحاذق فيها، أعني في الغاية التي يقصدها وهي الغلبة، فيلتذ بديا من أول الأمر، كما يلتذ الكامل فيها. والغلبة بالعدل لذيذة. والغلبة التي تكون بالمشاغبة والتمويه لذيذة عند السوفسطائيين الذين اعتادوا أن ينالوا بذلك مقاصدهم وهممهم، أعني من الخيرات الخارجة، مثل اليسار والكرامة.
ومن الأمور اللذيذة والجلالة، من قبل أن الإكرام يخيل للمكرم في نفسه أنه فاضل أو ممن يجتهد في الفضيلة إذا صدر الإكرام ممن شأنه أن يوقع بإكرامه للمكرم مثل هذا الظن بنفسه والتخيل، أعني أن يتخيل أنه فاضل. والحضور من المكرمين أحرى بهذا الفعل من الغيوب. إذ كان الحضور يشاهدون من أمره مالا يشاهده الغيوب. فلذلك إذا أكرموا أحدا، خيل للإنسان المكرم أنهم أكرموه من قبل فضيلة عرفوها فيه. وإكرام العارف أحرى بهذا من إكرام من ليس يعرف المكرم، لهذا المعنى بعينه. وأهل مدينته أحرى بذلك من الأباعد. والموجودون أحرى بذلك من الذين يأتون من بعد، أعني الذين يكرمونه في حياته أحرى بهذا المعنى من الذين يكرمونه بعد موته. وإكرام الأكثر من الناس أحرى بهذا المعنى من الأقل. فإن هولاء الأصناف من الناس أحرى أن يصدق قولهم في ذي العقل واللب من الناس وشهادتهم فيه أنفع من الأصناف الذين يتنزلون من الناس منزلة الأطفال والبهائم وهم الجهال والعوام. ولذلك ليس أحد يعتد بتكرمة هؤلاء لأحد ولا يحمد أحد بذلك إلا يظن أن ذلك منهم لمكان حسن الطاعة أو الخوف منه. والأحباء أيضا من اللذيذات، لأن المحبة لذيذة. وكل من يحب شيئا فهو يستلذه. ولذلك لا يستلذ الخمر أحد لا يحبها. والسبب في ذلك أ، المحبوب هو عند الحب من جملة الخير الذي يتشوقه الكل، وأعني بالكل الذين يحسون ويتخيلون.
وأن يكون الإنسان محبوبا مقربا من أجل نفسه، لا من أجل آخر، لذيذ عند الإنسان المحبوب، أعني أن يحب من أجل نفسه. وكذلك أن يكون الإنسان عجيبا عند غيره، أي يتعجب منه الغير، لذيذ أيضا من أجل هذه العلة، أني من أجل الخير الذي يتشوقه الكل. لأنه إنما يتعجب منهإذا انفرد بخير سبيله ألا يكون في الأكثر. وذلك أن الشي الذي يفضل به على الأكثر هو لذيذ. والذين يقصدون أن يتعجب منهم هم أمثال القوم الذين يجمعون الناس ليروا ما يعملونه من تكلف الأشياء العجيبة والأمور الفاضلة. قال: والتملق أيضا لذيذ، لأن المتملق يخيل للإنسان أنه يتعجب منه، وأنه ممن يحبه. فالمتملق هو محب مراء أو معظم مراء. وتكرير الشيء الواحد بعينه يستلذ، لأنه بتكرره يستولي على النفس. والمعتاد مستلذ. والتبدل والتنقل من حال إلى حال لذيذ بالطبع، لأنه يستفيد به إحساس شيء جديد. ولذلك ما توجد الأشياء التي تحدث في العالم بالطبع وقتا بعد وقت لذيذة، مثل انتقال الفصول وتغير الدول. وبالجملة: التغييرات التي تحدث بالناس وتغير الناس. والسبب في هذا أن الشيء الحاضر هو في حد ما قد استوفت النفوس منه حاجتها، ولم يبق لها فيه شيء تستفيده ولا سيما إذا طال وجوده، فتطلب النفس أن تستريح إلى شيء جديد تستفيد منه ما ليس عندها. وكل ما كان الحادث كونه أقل في الزمن، فهو ألذ.
قال: والتعلم أيضا لذيذ أكثر ذلك. وشهوة التعلم في الجمهور إنما تكون من قبل شهوة الإنسان لأن يكون في نفسه عجيبا متعجبا منه، إذ كان هذان الأمران لذيذين في أنفسهما. وأيضا فإن التعلم لما كان من جنس الإدراك، الذي يصير بالطبع من القوة إلى الفعل والكمال، كان أيضا لذيذا. وبالجملة فحسن الفعل وحسن الانفعال من الأمور اللذيذة. وحسن الانفعال إنما يلتذ به، لا لنفسه، بل لمكان التشوق إلى الكمال الحاصل، أو الذي يظن أنه يحصل عنه. وأما حسن الفعل فيلتذ به المرء لنفسه ولغيره وهو الذي يقع به حسن الفعل. وتأديب القرابات لذيذ. والكفاية وسد الخلة لذيذ. قال: وإذا كان التعلم لذيذا، وكذلك يكون المرء عجيبا أو متعجبا منه، فإن التخييل والمحاكاة أيضا لشبههما بالتعلم لذيذة، وذلك مثل المحاكاة بالتصوير والنقش وسائر الأفعال التي يقصد بها محاكاة المثالات الأول، أعني الأشياء الموجودة لا الأفعال التي تحاكي أشياء غير موجودة. فإن التي تحاكي بها أمورا موجودة ليس تكون اللذة بها بأن تكون تلك الصور المشبهة حسنة أو قبيحة، بل ولأن فيها ضربا من المقايسة. وتعريف الأخفى وهو الغائب الذي هو المشبه بالأظهر وهو المثال الذي أقيم مقامه ففيه يضرب ما نوع من أنواع التعلم الذي يكون بالقياس. وذلك أن خيال الشيء يتنزل منه منزلة المقدمة، والشء الذي قصد تخييله وتفهيمه يتنزل منزلة النتيجة.
ولهذا الشبه الذي بين التخييل والتعلم كان التخييل لذيذا. قال: والحيل والتخلص من المكاره لذيذ أيضا؛ وإنما صارت المحاكاة والتعلم لذيذين، لأن ذلك إنما يكون بأخذ الوصل التي بين الأشياء. ومعرفة الاتصالات التي بين الموجودات متشوقة للإنسان بالطبع ولذلك كانت الأشباه والأمثال لذيذة فإن الإنسان يلتذ بالإنسان الشبيه به، والفرس بالفرس، والغلام بالغلام. ومن هاهنا تنتزع الأمثال، كما يقال: إن الصبي يفرح بالصبي، واللص يألف اللص، والطائر يقتنص بالطائر، والسبع لا يعدو على السبع، وما أشبه هذا. وبالجملة المتصلات والشبيهات كلها لذيذة في أنفسها. وما يجد كل واحد من اللذة في شبيه هو أمر مشهور. وليس يلحق المتشابهين تباغض إلا بالعرض. واللذة إنما هي في إدراك الاتصال الذي يكون بين شيئين من الأشياء الموجودة في العالم. وكل واحد يحب نفسه، لكن يفضل بعضهم في ذلك بعضا. فكل من وجد له حب نفسه أكثر، كان التذاذه ومحبته للشبيه أكثر. ومن أجل أن الإنسان يحب نفسه، تكون حالاته لا محالة لذيذة عنده، أعني أفعاله وأقواله. ولذلك يوجد أكثر الناس، وهم الجمهور، إنما يحبون الأفعال الجميلة والكرامة والبنين لمحبة أنفسهم. وذلك أن البنين أثر من آثارهم. وسد الخلة لذيذ من هذه الجهة، لأنه فعل من أفعاله وكذلك السلطان. وأن يظن بالإنسان أنه حكيم هو لذيذ من أجل حب الإنسان نفسه. وكذلك محبة الكرامة هي لذيذة من هذا المعنى.
ونفع الأقارب من هذا المعنى هو لذيذ، والتسلط عليهم. وأن يرتاض الإنسان بالأمور التي ينال بها الفضيلة لذيذ وشريف، لأنه يخيل له فيه أنه قد حاز تلك الفضائل التي ارتاض بها. ولذلك مدح أوميروش إنسانا قسم نهاره أقساما يفعل في كل قسم منها فعلا يكتسب به نوعا من أنواع الفضيلة. فإنه قد حاز تلك الفضائل لما قسم نهاره بتلك الأقسام، وأنه رجل فاضل على التمام بها. قال: والمضحكات لذيذة، والفكاهات المستطرفات لذيذة عند الناس لا محالة في الأفعال والأقوال. وقد حددنا الأشياء التي تعمل منها الطرائف والنوادر في كتاب الشعر وكيف تعمل. وإذ قد تبين من هذا القول ما هي الأمور اللذيذة، فقد تبين من ذلك ما هي الأمور المؤذية والمحزنة، فإنها أضداد تلك؛ وإذا عرف أحد الضدين عرف الآخر. ولإذ قد تبين من هذا القول الأشياء التي من أجلها يجور الجائر وبها يجور الجائر، فقد ينبغي أن يصير إلى القول في الكيفيات والأحوال التي تسهل الجور عليهم وتحركهم إليه وأية حالة هي الحالة التي يكون عنها الجور، فنقول: إنه قد يكون منهم الجور حين يظنون أن ذلك الفعل مما يستطاع وهو ممكن لهم، وأن يكون مما يجهل ولا يعلم، أو يكون مما ينسى في مدة يسيرة إن لم يكن مما يجهل. وإن كان مما لا يجهل ولا ينسى فيكون مما لا يلحق الجائر في فعله شر أصلا لا له ولا لبعض من يعنى به لأنه عنده مثل نفسه، أو يكون الشر اللاحق منه أقل من المنفعة أو اللذة التي ينالها بالجور وذلك إما للجائر أو لمن يعنى به.
فأما ذكر الأشياء التي بها يكون الفعل ممكنا، فسيقال فيها بأخرة وذلك في المقالة الثانية، لأن القول في ذلك عام في جميع المخاطبات الثلاثة. وأما الأحوال التي لا يللحق الجائر بها شر أصلا، أو يلحقه دون الخير الذي يؤمله، أو يكون الفعل مما يجهل أو ينسى في زمان يسير، فيقال ها هنا، إذ كان ذلك خاصا بهذا الموضع. قال: وقد يظن أنهم قادرون على الجور أكثر من غيرهم: الصنف من الناس الذين يرون أن لهم فضل قوة على غيرهم، وأنهم يأمنون من الشر اللاحق لهم، إذا جاروا، وذلك إما في أنفسهم، وإما في من يعنون به، وهؤلاء هم أحد صنفين يفعل الجور بفضل قوة، وإما صنف يفعله بتجربة وروية حتى يقدر في نفسه النحو والجهة التي بها يسلم من الشر، وذلك بطول تجربته ومزاولته المتقدمة. والجائرون يسلمون من الجور في عاقبة أمرهم إذا كانوا كثيري الأخوان، أو كان أخوانهم مياسير، ولا سيما إن كان الإخوان داخلين في الأمر معه، أعني أن ينالهم من الجور نفع أو لذة، فإنه تكون قدرته على الجور أكثر. وكذلك إن كان الداخلون فيه المشاركون إخوان الإخوان أو خدم الإخوان أو أجراء الإخوان أو شركاؤهم أو المنقطعون إليهم، فإن الجائرين إذا كانوا بهذه الصفة كانت لهم قدرة على الجور والامتناع من أن يعطوا طائلة أو غرما.
وقد يعرض لهم أن تجهل أفعالهم وتنسى، أما جهلها فمن قبل المشاركين لهم، وأما نسيانها فمن قبل أنه لا يبدأ بالتظلم من االجائر أولا. قال: ومما يسهل الجور أن يكون الجائرون أصدقاء للذين يجورون عليهم، أو يكونوا أصدقاء للحكام. أما كونهم أصدقاء للذين يجورون عليهم فلأمرين: أحدهما أن الصديق لا يتحفظ من صديقه فيسهل الجور عليه. والثاني أنه إذا جارعله أرضاه بأدنى شيء قبل الوصول إلى الحكومة، لأن اليق يتغابن لصديقه. وأما كون الحكام أصدقاء فلأن الحكام يقضون لمن أحبوا بالميل والهوى، وذلك إما بأن يعفوه من الغرم البتة، وإما أن يغرموه اليسير. وهنا أحوال أضداد هذه الأحوال المنسوبة إلى القوة إذا كانت في الجائر كانت سببا إلى وقوع الجور منه، وذلك كالمرض والضعف والفقر. فإن الضعيف والمريض قد يظن به أنه لا يجور لأنهم لا يحتملون العقوبة في أبدانهم. وأما الفقير فلأنه لي عنده ما يغرم. وفعل الجور إذا كان في الغاية من العلانية يخفيه ويوهم أنه ليس بجور، وذلك أن فعل الجائر، إذا أشبه فعل المخاتل أو الهازل، غالط، فظن به أنه ليس بجور. وأيضا فإن أحدا لا يتحفظ من الجور الذي يكون علانية لقلة وقوعه، وإنما يتحفظ من الجور بالجهة التي أعتيد أن يكون منها وهو الإخفاء. فإن الجهة التي لم يعتد منها فليس أحد يحذرها. ولذلك لا يتحفظ منا ممن لا قدر له ولا من الإخوان والولد.
ومن الناس من لا يتحفظ بأفعاله فيوهم بذلك أنه يجهل ما يفعل أو ما ينسى. وربما تغافلوا عن أشياء تقع بهم حتى لا يتوهم عليهم أنهم يبتدئون بالجور أصلا. ومما يعين الجائر القوة على الإخفاء، وذلك إما بأمكنة خفية تكون عنده وأما بحالات فيه من شأنها أن تخفى أفعاله، مثل أن يكون ظاهره ظاهر من لا يظن به الفعل القبيح. وقد يتمكن من الجور الذين لا يجهلون ولا يجهل جورهم إذا كان الحكام يجورون بأحد معنيين: إما بأن يحرفوا السنة، وإما بأن يسوفوا الحق حتى يمل صاحبه ويترك طلبه. ولذلك اذا كان الجائر له قدرة على التراوغ عن الغرم أو المماطلة أو كان عديما سهل عليه الجور. والذين تكون لهم المنافع التي يستفيدونها من الجور ظاهرة بينة أو عظيمة أو قريبة حاضرة، والمضار اللاحقة عنه إما قليلة وإما مجهولة وإما بعيدة في الزمان بطيئة، يسهل عليهم الجور، وذلك أنهم لا يتركون النافع المتيقن به للضار المجهول وقوعه، وكذلك لا يتركون النافع العاجل لمكروه آجل، ولا المنافع الكثيرة لمكروه يسير. ومما يسهل الجور أن يكون فعلا يمدح به الجائر ويذكر، مثل ما يعرض للذي يأخذ ثأره في الجائر عليه أو في أبيه وأمه. والذي يكون له ثأر عند واحد من أهل مدينة فيقتل أهل المدينة بأسرها، وبخاصة إذا كان الضرر اللاحق لهم في المال والاغتراب فإن هذا كثيرا ما يمدح به، كما قال الشاعر: عليكم بداري فاهدموها فإنها ...
تراث كريم لا يخاف العواقبا وهؤلاء يظلمون في الأمر والمنع، أعني أخذ ما ليس لهم ومنع ما عليهم. فهذه هي الأشياء التي تسهل على أهل الهمم والروية والجور. فأما أضداد هؤلاء في الأخلاق والرأي وهم الضعفاء الرأي والخلق فقد يحركهم إلى الجور توقع نفع يسير مجهول، أعني غير متيقن أن ينال أو لا ينال، وقد يحركهم إلى الجور خوف خسران يسير يدخل عليهم لا أن يستفيدوا بجورهم شيئا يدخل عليهم سوى ألا يخسروا شيئا يسيرا من كثير ما معهم وقد يحرك هذا الصنف من الناس إلى الجور أن يجوروا فيخطئوا غرضهم ولا يظفروا بما راموا من الجور فيحركهم ذلك على أن يجوروا مرة بعد مرة، كما يعتري كثيرا من المنهزمين أن يعودوا إلى القتال على جهة اللجاج بعد أن يهزم مرة ثانية. والذين تحركهم إلى الجور اللذة في أول الأمر مع الحزن الذي يكون بأخرة أو يستعجلون المنفعة أولا مع وقوع المضرة بهم في العاقبة، وأخر هم أيضا من هذا الصنف. فإن الضعفاء الرأي قد يوجدون بهذه الحال عند كل ما يشتاقون إليه. وأضداد هؤلاء هم الذين يحركهم إلى الجور أن يكون المؤذي الضار متقدما لهم، واللذيذ النافع متأخرا أو بعد زمان. وهؤلاء فهم ذوو الأصالة واللب الذين في الغاية، وهم أهل الشر العظيم لأنه يظن إن تلك المنافع واللذات المتأخرة لم ينالوها بجورهم، وإنما نالوه بوقوع الجور منهم والضرر الذي يتعجلونه أو الأذى، فلا يظن بهم الجور أصلا.
وقد يحرك ذوي الدهاء والمكر إلى الجور أن يخرجوه في صفة ما لا يظن به أنه جور. وذلك يكون بوجوه: أحدها أن يظن أن ذلك الفعل كان باتفاق، أو يظن أنه كان بإكراه، أو يظن أنه كان من أجل طبيعة، أو أنه كان عن خطأ وجهل لا عن تعمد، أو أنه كان عن عادة تقدمت له، أو يكون الفعل بحيث لا يستفيد منه شيئا ينتفع به في الحاضر بل في المستقبل. فإن الذي لا يستفاد منه شيء في الحاضر يظن به أنه غير مقصود لأحد وأنه غير محتاج إليه وأنه لا يجار إلا من قبل ما يحتاج إليه. والمحتاجون على ضربين: إما بالضرورة كالفقراء، أو بالشره كالأغنياء. والجور على جهة الضرورة أعذر على جهة الشره، ولذلك يهون هؤلاء جدا، وإن كانوا كثيرا ما ينجحون. وذو اللب والحزم إذا ظفر بالشيء الذي جار من قبله يرى كأنه لا يستحسن ذلك الشيء ولا يسر به. وأما ذوو الرأي الضعيف فهم يظهرون السرور بما ينالونه بالجور. والجائرون من قبل واحد من هذه الأسباب المخفية للجور والمسهلة له، إذا ظفروا بما أملوه من ذلك، فقد صدقت ظنونهم. فهذا جملة ما قاله في الأشياء التي تسهل الجور على الجائرين وتبعثهم عليه. وأما الذين يضر بهم الجائرون وهم المظلومون بالطبع، أعني الذين يطمع فيهم أهل الشر، فهم الذين يجهلون ما يفعل بهم فلا يرون أنه جور، أو الذين ينسون ما يفعل بهم من الجور بسرعة، وإن لم يجهلوه، وما أشبه هؤلاء من الذين لا إخوان لهم أو لهم إخوان فقراء.
والجور الذي يكون في المال إنما بمن يقع بمن عنده مال، إذا كان في ذلك المال الشيء الذي يحتاج إليه الجائر، وذلك إما لموضع الضرورة إن كان فقيرا أو لموضع الشره إن كان غنيا قصده جمع المال فقط أو لموضع التنعيم إن كان قصده إنفاق المال والتمتع به. والمسوفون بطلب حقوقهم يقع بهم الجور كثيرا، وكذلك القرابة والإخوان، وذلك أن المرء لا يتحفظ من صديقه. وإذا جار عليه فقد يجهل أنه جار عليه. فجميع هؤلاء الأصناف يمنعهم من الانتقام من الجائر إما عدم الناصر كالفقر وعدم الإخوان، وإما تسويف الانتقام وتأخيره. ولذلك كثيرا ما ينجح الذين يسلبون أقرباءهم حين يجهلون جورهم من أول الأمر حتى يدرس وينسى. والصنف من الناس المتوقين من الشر المتباعدين منه الذين يصونون أنفسهم عن أن يبتذلوها في الخصومات كثيرا ما يجار عليهم. وكذلك يعرض للناس الذين لا يتحفظ من شرهم الصحيحي المعاملة الموثوق بهم المنصفين، أعني أن يطمع في الجور عليهم. وهؤلاء قد يمكن أن تجهل منهم هذه الأحوال فلا يتصدى أحد للجور عليهم. وذوو الكسل والتواني يطمع في الجور عليهم. وكذلك الجاهلون بما هو جور وعدل، وبالجملة: بما يحكم به الحاكم، لأن استخراج الحقوق عند الحكام إنما هو للرجل البصير النافذ، أعني العارف بما يحكم به الحكام. ومن الذين يجار عليهم الصنف من الناس الذين يغلب عليهم الحياء، لأنه ليس عندهم صخب ولا مغالطة في طلب منافعهم.
والذين أيضا قد ظلمهم ناس كثيرون يجار عليهم لأنهم يلفون قد ذلت نفوسهم وأمن شرهم. والذين ليس تخرج لهم الأحكام إذا حضروا مجالس الحكام والسلاطين، إذ ليس لهم قدر، يجار عليهم. لأن هؤلاء كما قيل منحون أبدا. والذين أيضا يرومون الأخذ مرارا كثيرة فلا يأخذون شيئا يجار عليهم. لأن كلا الصنفين مزدرى به لا يتحفظ منه إلا على الإطلاق وإما في وقت ما. لأن هؤلاء القوم مذمومون، والمذمومون لا يتحفظ منهم، لأنه لا ناصر لهم. وإنما كان ذلك كذلك، لأن هؤلاء لا ينفذون إراداتهم ولا آراءهم، لأنهم يخافون الكلام ولا يستطيعون أن يأذنوا أو يمنعوا. وذلك أنه لا يخلوا واحد من هؤلاء أن يكون متقدما عليه في المجلس أو مستهانا به أو منفورا عنه. والذين عندهم لقوم ترة قديمة أو سوء بلاء إما من قبل أجدادهم أو من قبل آبائهم أو من قبل أنفسهم أو من قبل إخوانهم مهيئون أن يجور عليهم أولئك القوم جورا أكثر من الجور المتقدم. وكذلك إن كانوا تهاونوا بهم أو بآبائهم أو بمن يعنون به. ولذلك يقال في المثل: إن الشر اليسير يستثير الكثير، وإن الشر قد تبديه صغاره. والذين تقدمت منهم ترة قديمة: إن كانوا أصدقاء وتقدمت منهم ترة يسيرة، فإن القول فيهم واستماعه يكون سهلا، لا يقع من المقول فيه موقع مكروه. وإن كانت الترة كبيرة، كان القول فيهم أو استماعه لذيذا عند الذين لهم الترة عندهم.
وإن كانوا أعداء، كان القول فيهم واستماعه مع تهاون بهم وألا يرى لهم قدر. فالمستمعون إما ألا يقولوا فيه شيئا، وإما أن ينكروا على القائلين، وإما أن يمالئوا على القول ويزيدوا فيه. وهنا صنف من الناس يجار عليهم وينالون بالضر والانتقام، لا لمنفعة، لكن لمكان الاستلذاذ بذلك. وهؤلاء هم الغرباء: إما في المدينة، وإما في الجنس، وإما في الشيم، وإما في اللسان، وإما في المللة. فإن الإنسان يستلذ الجور على الغرباء بأحد هذه الخمسة الأنحاء. والجور الواقع بهؤلاء هو التهاون. فإن الجور يكون في المال والكرامة والسلامة. وأهل الغفلة يجار عليهم أيضا. وإنما يستلذ الجور على الغرباء لأنهم لا يعرفون ما هو إهانة واستخفاف عند أهل تلك المدينة، أو عند ذلك الجنس وكذلك الحال في أهل تلك الغفلة. ومن الذين يستلذ الجور عليهم الصنف من الناس الذين يقلقون بالأشياء اليسيرة ويصيبهم منها كرب، وذلك بين في أفعال أهل اللعب في هذا الصنف من الناس. قال: والذين جاروا كثيرا على الناس قد يستلذ الجور عليهم لا لمنفعة، ويظن به أنه قريب من ألا يكون الجور عليهم جورا، وذلك مثل أن يضرب أحد من قد تعود شتيمة الناس ونقصهم، فيشجه أو يجرحه. والذين أيضا أتوا أمرا قبيحا فاحشا عند الناس إما بعمد وإما بغير عمد، فإن الجور عليهم لذيذ حسن عند الناس، والفاعل لذلك يرى غير جائر.
والذين يسرون أيضا بأفعال هؤلاء أو هم أصدقاؤهم ويتعجبون من أفعالهم.وبالجملة من أتى سوءا يستلذ الناس الجور عليهم، وكذلك بالجملة الذين يتعلقون بمن فعل سوءا أو يمشون معه. والصابرون من الناس المغضون بالحقيقة يستلذ الناس الجور على من جار عليهم. والذين يبتدئون بالظلم، فإن الظلم الواقع بهم قريب من ألا يكون جورا، ولذلك قيل: البادئ أظلم، وذلك مثل أن يقتل إنسان من قصده بالقتل. والقوم الذين يصادفون على شرف من الهلاك قد يبادر الناس للجور عليهم، لأنه يخفى أنهم كانوا سبب ذلك الجور. وقد يستلذ الجور على الطائفة التي تجور على من أشرف على الهلاك، وبخاصة إذا كانوا أقوياء على دفعهم فتظالموا لهم وتعافوهم وأبوا أن يؤذوهم. ويعلم مع هذا أنهم لو لم يصيروا إلى هذه الحال بتظالمهم وتعافيهم عن الطائفة التي أصارتهم إلى هذه الحالة من الإشراف على الهلاك لما تجرأت الطائفة الأخيرة أن تجور عليهم، كما عرض، فيما حكاه، في جزيرة معلومة عندهم، وذلك أن قوما سبوهم غصبا وجورا لأنهم صادفوهم على شرف من الهلاك من قوم آخرين، وقد كانوا يقدرون أن يدفعوا عن أنفسهم ظلم الذين صيروهم بهذه الحال فلم يفعلوا ولكن تظالموا لهم وعفوا عنهم حتى صاروا من أجل ذلك إلى حالة أمكن فيها هؤلاء الآخرين أن يسبوهم جورا وغصبا. فهذه هي الأشياء التي إذا كانت في الإنسان حركت الجائر إلى الجور عليه، وهم المظلومون بالطبع.
وأما الأشياء التي يسهل الجور فيها فيجور فيها الكل والأكثر من الناس فهي الأشياء التي يكون فيها الصفح هي الأمور اليسيرة الحقيرة. والأشياء التي تستتر فتخفى هي الأشياء التي تفسد أعيانها سريعا مثل الطعام، أو الأشياء التي يسهل تغير أشكالها أو ألوانها أو التي تغير بالمزاج والخلط. والأشياء بالجملة التي يمكن أن تغير أشكالها في أمكنة كثيرة منها هي أسهل إخفاء ولا سيما إذا كان التغيير منها في أمكنة صغار. فإنه كلما كان إمكان التغيير في الشيء أكثر وأسهل كان إخفاؤه أسهل. وكذلك تخفى الأمور التي يعلم أنه قد كان عند الجائر أشباهها أو ما لا يشبهها فيدخلها في جملة ما يشبهها أو يغيرها إلى التي لا تشبهها من التي تعلم أنها عنده. ولذلك يتقدم كثير ممن يريد أن يظلم فيقتني نوع الشيء الذي فيه يريد أن يظلم أو نوع الشيء الذي يريد أن يغيره إليه. وكل ما يستحي المظلوم من ذكره فهو مما يخفى مثل الجور في النساء، فإن إظهاره فضيحة وعار على المجور عليهم في أولادهم. فهذه الأشياء وما أشبهها هي الأشياء التي يسهل فيها الجور، إذ يكون فيها الصفح أو الاستتار. فقد تبين من هذا القول الأشياء التي من أجلها يجور الجائر، والأحوال التي إذا كانت في الإنسان طمع أهل الجور فيه. وبقي الصنف الثالث من الأشياء الثلاثة التي منها تؤخذ المقدمات التي يتبين بها أن الجائر قد جار، وهي معرفة الأفعال التي إذا تبين أنهم فعلوها، فقد تبين أنهم قد جاروا، والأحوال التي إذا كانت في الفعل كان جورا.
وينبغي أن نقدم أولا أصناف الظلم وأصناف الواجب، أعني ما ليس بظلم. وقد قيل فيما سلف أن أصناف الظلم تكون نحو شيئين وهما إما اللذيذ، وإما النافع، وإنها توجد في الذين توجد فيهم على جهتين: إما لدفع مضرة، وإما لاجتلاب منفعة. والسنن التي توقف على ما هو جور وعلى ما ليس بجور منها خاصة بطائفة من أهل المدينة، ومنها ما يعم جميع أهل المدينة. وهذان الصنفان من السنن مكتوبة، ومنها غير مكتوبة، وأعني بغير المكتوبة تلك التي هي في طبيعة الجميع وهي التي يرى الكل فيها بطبعه أنها عدل أو جور، وإن لم يكن بين واحد واحد منهم في ذلك اتفاق ولا تعاهد. وهذه أيضا قد تسمى عامة بهذه الجهة. وهذه السنن ليس يعلم متى وضعت ولا من وضعها. وهي كثيرا ما تضاد المكتوبة. فيقنع بها، فيما اعتقد فيه أنه جور بحسب المكتوبة، أنه ليس بجور. كما حكى أرسطو عن رجل مشهور عندهم لما أخبر عنه بأنه دفن على غير سنة الدفن الخاصة ببلده، اعتذر عنه في ذلك بأنه دفن على السنة العامة الموجودة في الطبيعة، وإن دفنه كان عدلا لا جورا. وأما السنن المكتوبة الخاصة بقوم قوم فهي مثل ما يرى بعض الناس أنه لا ينبغي أن تقتل ذوات النفوس كالحيوانات وأنه جور. فإن هذا ليس واجبا عند الجميع ولا بالطبع.
وإذا كانت السنن الموقفة على العدل وما ليس بعدل: منها ما هي نحو العامة والكل من أجل المدينة، ومنها ما هي نحو واحد واحد، أعني أن منها سننا توقف على ما ينبغي أن يفعل في أمر العامة وألا يفعل، وسننا توقف على هذا المعنى في أمر واحد واحد، فبين أن أصناف الظلم والواجب، أعني ما ليس بظلم، تنحصر في هذين الصنفين، أعني أن الظلم وفعل الواجب: إما أن يكون نحو واحد واحد، وإما أن يكون نحو الجميع. مثال ذلك أن الذي يزني أو يضرب هو ظلم نحو واحد محدود، والذي يمتنع من الدخول في الشرطة، وهي عند أرسطو حراسة أهل المدينة بعضهم من بعض، فقد يظلم ظلما عاما. وكذلك الذي يمتنع من الحراسة، وهو الذي يحفظ المدينة مما يرد عليها من خارج ولا يتعدى في حفظه حدود المدينة، أو الذي يمتنع من القيادة وهو الذي يسير بجند المدينة وحماتهم إلى قوم غرباء للغلبة على نفوسهم أو على أموالهم أو على مدينتهم. وكل واحد من هؤلاء متى لم يفعل فعله، لحق المدينة منه جور عام وضرر شامل. فهذه القسمة واقعة في جميع أصناف الظلم، أعني أن منه ما هو عام، ومنه ما هو نحو واحد واحد. وإذ قد وصفنا أصناف الظلم، فقد ينبغي أن نصف ما هي الظلامة، أعني المعنى الذي إذا وقع بالإنسان وانفعل له سمى مظلوما، فنقول: إن الظلامة هي أن يمس إنسانا شيء من الجور من إنسان آخر بمشيئته واختياره.
وذلك أن الجور، كما قد قيل، إنما هو إضرار يكون بالمشيئة. فالظلامة هي أن يستضر آخر بمشيئة الجائر. وأصناف الأشياء الضارة إحصاؤها في هذا الموضع واجب، إلا أنه قد ذكرت فيما تقدم، وذلك في باب المشورة، لأنه لما ذكرت النافعات هنالك تبينت أضدادها؛ وكذلك هي أيضا مذكورة في باب الذم. وكذلك قد تقدم القول في أصناف الأشياء التي تكون عن طوع. والشكايات - بالجملة - العامة والخاصة تنحصر في أربعة أصناف: أحدها ما يكون بلا علم من الفاعل وهو الكائن عن الاتفاق؛ والثاني ما يكون مع علم بلا مشيئة وهو الإكراه؛ والثالث ما يكون عن اختيار وروية؛ والرابع ما يكون عن انفعال من الانفعالات، وأكثر ما يكون ذلك عن الغضب. فأما الغضب وما يكون عنه فسيقال فيما بعد. وأما التي تكون عن تقدم الاختيار والروية فقد قيل فيها فيما تقدم. وليس يحتاج الشاكي إلى معرفة أصناف الظلامات والأفعال التي هي جور أو إلى معرفة الشرائط التي يكون بها الفعل ظلما وجورا بل وقد يحتاج إليه المتنصل والمعتذر، لأنه كثيرا ما يعترف المشتكي به بوجود الذي ادعى عليه، إلا أنه يجحد الشرط الذي به يكون ذلك الفعل جورا؛ وذلك مثل أن يعترف بأنه أخذ، لا بأنه سرق؛ وبأنه سب، لا بأنه افترى؛ وبأنه نكح، لا بأنه زنى. ولذلك ينبغي للشاكي والمتنصل أن يعرف ما السرقة وما الافتراء وما الزنا وذلك بحسب الشريعة العامة والخاصة بالقوم الذي هو منهم؛
فإنه بمعرفة هذه الأشياء يمكن الشاكي أن يثبت أن الفعل جور وظلم، والمتنصل أنه ليس بجور. فإن التنازع إنما هو في أنه ظالم أو غير ظالم. والظلم بالحقيقة الذي لا يقبل المعذرة إنما هو الظلم الذي يكون عن تقدم الروية والاختيار. وهاهنا ظلامات أسماؤها الدالة عليها كافية في الدلالة على أنها ظلم في الغاية وعلى تقدم الاختيار والروية لها دون أن يحتاج في ذلك إلى تحديدها، مثل السرقة والزنا. فإن أحدا ليس يتصور فيه أنه يسرق أو يزني غير مختار. ولذلك إذا اعترف بهذه الأسماء المدعى عليه، لم يبق له موضع اعتذار. فيجب على المتنصل أبدا أن يتحفظ من الاعتراف بهذه الأسماء. وإن اعترف فلا يعترف منها إلا بالجنس فقط، مثل أن يعترف بأنه سب لا بأنه افترى، ويقول: لأن الافتراء إنما هو قذف الرجل أو قذف أبويه بالزنا. وذلك أن الذم بالنقائص يتفاضل. فإن هاهنا نقائص لا يلحق الإنسان منها بها عار وإن كانت تضع منه، مثل البخل. وهاهنا نقائص تضع من الإنسان ويلحقه منها عار عظيم، مثل الزنا. ولذلك غلظت الفرية في شرعنا. وكذلك يقول: إنه أخذ، لا أنه سرق، إذ كانت السرقة إنما هي من حرز. فصل قال: وبعض الظلامات وما ليس بظلامات فيه سنن، وبعضها ليس فيها سنن. وما فيها سنن: فمنها ما هي سنن مكتوبة، ومنها ما هي غير مكتوبة.
وكل واحدة من هذه ترسم العدل والجور، والخير والشر. فالخير بحسب السنن الغير المكتوبة هي الأفعال التي كلما تزيد الإنسان منها إلى غير نهاية تزيد حمده ومدحه أو كرامته ورفعته، مثل معونة الأصدقاء ومكافأة المحسنين. والشر بحسب السنن الغير المكتوبة هو الفعل الذي كلما تزيد الإنسان منه لحقته المذمة أزيد، والهوان أزيد، وذلك أيضا إلى غير نهاية، مثل كفر الإحسان والإساءة إلى الأصدقاء. وأما الخير والشر في السنن المكتوبة فإنه مقدر لا يزاد فيه ولا ينقص منه. ولما كان الأمر على هذا وكانت السنة المقدرة لا تنطبق على كل شخص ولا في كل وقت ولا عند كل مكان، لم تكن كافية فيما تقدر من الخير والشر في معاملة شخص شخص من أشخاص الناس، فاحتيج إلى الزيادة والنقصان فيها بحسب ما تقتضيه السنة الغير المكتوبة. فوجب أن يكون في هذه السنن الغير المكتوبة عدل مكتوب وتفضل: وهو إما الزيادة على السنن المكتوبة، وإما النقصان منها. فإن كانت الزيادة على الخير المكتوب سمي إحسانا، وإن كانت الزيادة على الشر المكتوب سمي حسبة. وإن كانت نقصانا من الشر المكتوب سمي صلحا وحلما واحتمالا، وما أشبه ذلك من الأسماء. وهذا قد يعرض في السنن المكتوبة للواضعين: إما باضطرار، وإما من قبل أنفسهم. أما من قبل أنفسهم: فإذا هم غلطوا فوضعوا تحديدا كليا، وليس بكلى.
وأما من قبل الأمر نفسه: فمن قبل أنه ليس يستطيع أحد أن يضع سننا كلية عامة بحسب جميع الناس في جميع الأزمنة وجميع الأمكنة، لأن ذلك غير متناه، أعني تبدل النافع والضار. وغاية الماهر في وضع السنن أن يضع من ذلك ما هو أكثري، أعني لأكثر الناس في أكثر الأزمنة وأكثر المواضع. وكلما اجتهد الواضع في أن تكون السنة التي يضعها منفعتها أطول زمانا وللأكثر من الناس، كانت السنة أفضل. وإذا كان الأمر كذلك، فباضطرار ألا تكون السنن المقدرة صادقة أبدا ودائما، أعني في كل شخص وفي كل وقت، ولذلك قد يحتاج إلى الزيادة والنقصان فيها. وأنت تتبين هذا من الملل المكتوبة في زماننا هذا. والزيادة والنقصان فيها إنما تكون تفضلا إذا لحق ذلك مدح أو كرامة. والحلم بالجملة هو التفضل في نقصان الشيء المكتوب أو رفعه في الموضع الذي يلحق ذلك مدح أو كرامة. مثال ذلك ما حكاه أرسطو من أن السنة كانت عندهم ألا يشيل أحد يده بالخاتم وأن فعل ذلك يستوجب عقوبة وأنه ظالم. والسنة الغير المكتوبة تقتضي أن يصفح عن مثل هذا. فالصفح إذن عن مثل هذا عدل. وكذلك يشبه أن يكون الأمر عندنا في قطع اليد في النصاب وبخاصة في المطعومات. وإذا كان هذا هو الحلم فهو بين أي الأشياء هي من الحلم وأي الأشياء ليست هي من الحلم وأي الناس هم الحلماء وأيهم ليس كذلك.
فإن المرء إنما يكون حليما في الأشياء التي يجمل فيها الصفح. قال: وضروب الإساءة والظلم وإن لم تكن صنفا واحدا بل أصنافا كثيرة، فليس يجب أن يسوى بين ما يقع منها على جهة الخطاء وهو الذي يكون من السهو والغلط، وما ليس يقع على جهة الغلط وهو الذي يكون عن المكر والشر. قال: والإساءة: هي ما لم تكن عن جهل ولا عن شرارة؛ وأما الظلم فهو ما كان من شرارة، لا من جهل. والمقدمات التي بها يخاطب من يسئل الصفح عن الذنب الذي أوجبت العقوبة فيه الشريعة المكتوبة على فاعله، أعني التي ذكرها أرسطو في هذا الكتاب: إحداها أن يقول الجاني: إنه، أيها المعاقب، يجب ألا تقتدي بهذه السنة نفسها في ما أوجبته على من العقوبة، لكن بخلق الواضع لها في الصفح والرحمة. والمقدمة الثانية أن يقول: إنه ليس يجب أن ننظر إلى ظاهر لفظ الشارع في هذه العقوبة التي وضعها، لكن إلى مقصوده، وذلك في الموضع الذي يكون المفهوم من اللفظ ضد ما يقتضي ظاهره من العقوبة. والثالثة أن يقول إنه ليس يجب أن نتنزل العقوبة على حسب الفعل الظاهر مني، لكن على حسب النية والاختيار، وذلك حيث يظن أن ذلك الفعل لم يكن عن اختيار منه. والرابعة أن يقول: إنه ليس ينبغي أن يعاقب على ما كان في الفرط ونادرا، لكن على ما كان متكررا من الجاني، وذلك إذا لم يتقدم منه ذلك الفعل.
والخامسة أن يقول: إن الإنسان ليس ينبغي أن يعاقب على حسب حاله الحاضرة حتى ينظر إلى أحواله المتقدمة وأحواله المستقبلة، وذلك عندما تكون هذه الأحوال شافعة له. والسادسة أن يذكره بالخيرات التي وصلت من الجاني إلى المجني عليه. والسابعة أن يذكره بالخيرات التي وصلت إلى الجاني من المجني عليه، فإن ذلك يحركه إلى أن يعدو العفو عنه من جملة تلك الخيرات. والثامنة أن يحرضه على التأني عند الظلم بأن يقول له: إنه ليس ينبغي أن يعجل الإنسان إذا ناله جور من إنسان، فيكافئه بالعجلة، لكن يتوقف، فعسى أن يكون في عاقبة ذلك خير يناله. والتاسعة أن يقول: إنه ينبغي للإنسان أن يكون مع الناس مسامحا يقنع بالقول الجميل دون الفعل، وألا يكون شديد الاستقصاء. والعاشرة أن يقول: إنه ينبغي لللإنسان أن يكون متنزها عن الخصومات والعقوبات. والحادية عشرة أن يقول: إن الاحتمال والصفح من الخلق الفاضل؛ والمتهورون وذوو الخرق يقرون بهذا إذ يتشبهون بالحلماء فضلا عن غيرهم. فقد تبين من هذا القول: ماهو التفضل والحلم والصفح، وما الحالم والصافح، ومن أي من المتقدمات يستدعى الحلم والصفح. ولأن المجني عليه يعظم الظلم الواقع به والجاني يصغره، فقد ينبغي هاهنا أن يقال في أنواع الظلم العظيم والظلم اليسير. ومن الظلم العظيم ما يكون من الإنسان القوي للضعيف، وما يكون من الغني للفقير.
ولذلك ما قد يكون الظلم في الأمور اليسيرة عظيما: إما من عظم الشر نفسه الموجود في ذلك الشر اليسير، وإما من عظم الضرر. أما عظم الضرر في الشيء فمثل من يسلب الإنسان قوته إذا كان يسيرا وليس ملك غيره. وأما الشر الذي هو عظم في نفسه، وإن كان الفعل يسيرا، فمثل ما حكي أرسطو أن رجلا خان الصناع الذين كانوا يدعون عندهم بالمقربن، وهم المختصون عندهم بصناعة محاريب البيوت المختصة بعبادة الله في ثلاثة أفلس من مقدسة من المال المختص ببيوت العبادة. قال: فإن ثلاثة أفلس هي شيء يسير من طريق الجور في المال، وأخذها من طريق ما هي من المال المقدس للصناع المقربين شر عظيم، وذلك أن لك يدل على قوة الشر الذي في أخها إذ كان قد هتك حرمة بيت الله وحرمة ماله، ولذلك فاعل هذا ليس يرى أحد أنه اتقى من الظلم شيئا، بل بلغ فيه الغاية. وأما إذا اعتبر مقدار المضرة في أخذ الأفلس الثلاثة، فليس هنالك ظلم يعتد به. وأمثال هذه المظالم، أعني التي تقع ببيوت الله وأوليائه، ليس فيها صفح ولا حلم ولا احتمال، لأن الصفح فيها والحلم ليس تقتضيه مصلحة، بل يجب أن يكون الحاكم في أمثال هذه ينفذ العقوبة ولا بد، إما لمكان الانتقام من الجاني فقط، وإما لما في ذلك من المصلحة العامة ولمكان هذا، قال الفقهاء عندنا إن من قال في صاحب الشريعة عليه السلام إن زره وسخ قتل.
ومن الظلم العظيم أن يجمع على الإنسان أخذ ماله وتعذيبه. ومن الظلم العظيم أيا أن يكون العادلون والصالحون، وبالجملة ذوو الفضائل يعذبون على فضائلهم. ولذلك يكون الظلم الواقع بهؤلاء فخرا لهم وكرامة ليست يسيرة. ولذلك ترى كثيرا من ملوك الجور يقصدون إهانة العلماء بالضرب وغير ذلك من الشر، فيكون ذلك فخرا لهم في الحياة وبعد الممات، كما عرض لمالك وغيره من الفقهاء. وكذلك المقتولون من هؤلاء يعرض لهم من ذلك بعد الموت كرامة عظيمة، مثل ما نال أصحاب عيسى عليه السلام بعد موتهم من الكرامة من التابعين لهم. وبالجملة كل من أوذي على شيء يكرم عليه الإنسان فهو يستفيد بتلك الأذية كرامة عظيمة. ومن الظلم العظيم أن يكون نوعا من الظلم مبتدعا لم يفعله أحد غيره لا قبله ولا بعده. ومما يعظم به الظلم أن يكون هو أول من فعله، فاقتدى به كل من أتى بعده ففعل ذلك الفعل، كما قيل في هابيل وقابيل ومن الظلم العظيم إلحاق الغرامة والخسران على الذين يتولون إيصال الخيرات إلى الناس مثل الظلم الذي يقع على واضعي السنن. ومن الظلم العظيم الذي يوجب العقوبات العظيمة في الشرائع المكتوبة مثل الإلقاء إلى السباع عند بعض الأمم. ومن الظلم العظيم الظلم الذي يقع من المرء بقرابته وخاصته لأن ذلك يكون لبغضهم والنفور عنهم. وأذية القرابة وبغضهم إنما يحمل عليه إفراط الشرارة.
ومن الظلم العظيم الغدر بالأمانات والفجور في الأيمان ونقض العهود وما أشبه ذلك من الأمور التي تقتص في الأخبار المكتوبة ولذلك كانت عقوبة هؤلاء ليست كعقوبة سائر الظالمين، بل يفضحون مع العقوبة على رءوس الأشهاد مثل عقاب شهداء الزور، فإنه ليس يقتصر على عقابهم دون أن يفضحوا في مجالس الحكام وتسخم وجوههم. ولذلك زيد في عقاب الفرية عندنا التفسيق ورد الشهادة. وأقبح ما تكون الخيانة والغدر لمن تقدم منه إحسان للغادر والخائن. والذي يرائي بأفعال الخير، وقصده الشر، هو من هذا النوع. والظلم في السنن الغير المكتوبة، أعني تعديها، أعظم من الظلم في السنن المكتوبة؛ وذلك أن السنن الغير المكتوبة كأنها شيء يضطر إليها الإنسان، إذ كانت كل الأمر الطبيعي له، مثل بر الوالدين وشكر المنعم. وأما السنن المكتوبة فليس هي باضطرار للإنسان. وإن تعدى السنة المكتوبة فظلم ظلما مستبشعا فهو ظلم عظيم مثل قتل الأطفال والنساء. والغرامة في الأشياء التي ليس فيها غرامة في السنة المكتوبة من الظلم العظيم. ولذلك كان أقوى الأسباب في فساد الرياسات. قال: فقد تبين من هذا القول الظلم العظيم والصغير، إذ الصغير ضد العظيم، والشيء يعرف بمعرفة ضده. وقد ينبغي أن نقول في التصديقات التي تسمى غير صناعية، أعني التي ليس تكون عن قياس خطبي أصلا، فإن أليق المواضع بذكرها هو هذا الموضع، إذ كانت أخص بالمشاجرية منها بالإثنين الباقيين من أجناس الأشياء الخطبية، أعني المشاورية والمنافرية.
وهذه التصديقات الغير الصناعية هي خمسة في العدد: أحدها السنن، والثاني الشهود، والثالث العقود، والرابع العذاب، والخامس الأيمان. والكلام فيها هاهنا إنما هو كيف يستعمل واحد واحد منها في الشكاية والاعتذار. فلنقل أولا في السنن فنقول إن السنن لما كانت منها عامة ومنها مكتوبة، فقد يجب إن كانت السنن المكتوبة مضادة للشيء الذي يقصد تثبيته الشاكي أو المعتذر أن يحتج بالسنة العامة الموافقة له، أعني المضادة للسنة المكتوبة، ويقويها، ويزيف السنة المكتوبة. فأحد المواضع التي ذكر مما تزيف به السنة المكتوبة هو أن يقول: إن الواجب هو الأخذ بالسنن الغير المكتوبة، لأن الإنسان إذا اقتصر على ما توجبه السنة المكتوبة لم يكن محسنا ولا حليما ولا صفوحا، إذ كان الإنسان إنما يوصف بهذه الأشياء إذا اقتدى بالسنة العامة على ما تبين، وبالجملة فإنما يتطرق المدح والإكرام من قبل السنن الغير المكتوبة، فاعل الواجب لا يمدح. ولذلك لا يسمى من يعطي القدر الواجب من المال في السنة المكتوبة سخيا. وموضع ثان وهو أن يقول: إن السنن المكتوبة إنما يقتصر عليها العامة من الناس الذين لا روية عندهم، وذلك أنها أمور مفروغ منها، فأما الاقتداء بالسنن الغير المكتوبة وتقديرها فهو لذوي الروية والخواص من الناس. وموضع ثالث: وهو أن السنن المكتوبة شاقة إذ كانت تقصر الإنسان على أشياء محدودة، والسنن العامة ملائمة لطبائع الإنسان وهو أهم.
وموضع رابع: وهو أن السنن المكتوبة كثيرا ما يكون تركها أنفع وأفضل وأزيد في الخير، إذ كان الشيء المحدود لا يلائم كل إنسان ولا في كل حين. وأما السنن الغير المكتوبة فقد تقدر تقديرا يلائم كل إنسان وفي كل زمان. وموضع خامس وهو: أن السنة الغير المكتوبة أبدية غير متغيرة لأنها في طبيعة الناس، والسنن المكتوبة متبدلة ومتغيرة. وحكى عن امرأة مشهورة عندهم أنها اعتذرت عن رجل دفن عندهم على غير السنة المكتوبة بأن قالت: لم أكن لأدفنه على سنة تكون اليوم ولا تكون غدا، بل على السنة التي لا تبيد أبدا. وموضع سادس وهو أن السنة المكتوبة مظنونة، إذ كانت مقبولة من الغير، وإنما هي معروفة بالطبع. ومن القول النافع في ذلك أن نقول: أن نقول: إن السنة العامة هي التي يفعل بها الحاكم أفعالا مختلفة بحسب النافع لشخص شخص ووقت وقت، والحاكم هو بمنزلة المخلص للفضة من الخبث، ولذلك قد يجب على الحاكم الفاضل ألا يقتصر على السنة المكتوبة فقط، بل يستعمل السنتين معا حتى يتخلص له الحق في ذلك، ويتقرر لديه القول الخاص بالقضية التي يحكم فيها. ولذلك متى حكم في شيء، وكانت السنة المكتوبة ضد الغير المكتوبة، أو كانت فيه سنتان متضادتان، فقد يجب على الحاكم أن يستعمل السنة القديمة أحيانا، أعني الغير المكتوبة، في موضع، ويطرحها في موضع آخر؛
وكذلك الحال في السنة المكتوبة. فإن بهذا الوجه يسقط التعارض الذي بينهما في الظاهر ويصح الجمع. وهذا الذي قاله بين من فعل الفقهاء - وهذا عندنا - في السنن المكتوبة المتضادة. قال: ومتى أشكل عليه وجه الجمع، فقد يجب عليه أن يتوقف ولا ينفذ إحدى السنتين، بل يرجئ الحكم حتى يتبين له موضع الشك والشبهة بين السنتين، إما العامة النافعة وإما المكتوبة الواجبة. فهذا جملة ما قيل هاهنا في دفع السنن المكتوبة إذا كانت مضادة للشيء الذي يقصد تثبيته. وأما إذا كانت السنة المكتوبة موافقة للأمر المقصود تثبيته، والعامة مضادة، فأحد ما تزيف به السنة الغير المكتوبة المضادة أن يقال: إن السنة العامة متبدلة الموضوع ومتبدلة الأوقات، فهي بالجملة غير غير محدودة، بل تحتاج إلى استنباط وتحديد، وأما المكتوبة فهي مفروغ منها. فإذا كان المضاد في السنة الغير المكتوبة متوهما وغير معلوم بعد، وكان الموافق لنا في السنة المكتوبة مصرحا به، فقد ينبغي أن يعتقد أنه ليس يجب أن كون الحكم يتعدى به السنة المكتوبة. وموضع آخر تزيف به السنة الغير المكتوبة: وهو أن السنة الغير المكتوبة تقتضي حكما عاما مثل الإحسان إلى من أحسن إليك، والمكتوبة تقتضي حكما خاصا وهو مقدار ذلك الإحسان ووقته. والعام الكلي ليس يفعله أحد، وإنما يفعل الجزئي. والذي يفعل، هو الذي يجب أن يمتثل.
وموضع آخر يقوي السنة المكتوبة: وهو أن الوضع للسنة المكتوبة إن كان واجبا، فاستعمالها واجب؛ وإلا فأي فائدة في وضع شيء لا يستعمل. وموضع آخر قوي في تثبيت السنة المكتوبة: وهو أن واضعها نسبته إلى الجمهور في تقدمه بعلم المصالح نسبة الطبيب إلى الذين يطبهم، وبالجملة نسبة أهل الصنائع إلى من لم يكن من أهل تلك الصناعة. وكما أن الطبيب ليس ينبغي للإنسان العليل أن يتوانى أو يتردد في قبوله قوله أو تأوله، كذلك الحال في قبول قول الواضع للسنة المكتوبة، بل المضرة في مخالفة واضع السنن أشد من المضرة في مخالفة الطبيب. وذلك أن مخالفة الطبيب إنما تلحق منها مضرة لواحد من الناس، ومخالفة واضع السنن يلحق منه هلاك أهل المدينة بأسرها. وموضع آخر: وهو أن الذين ينصبون حكاما في المدن إنما هم الذين علموا السنن المكتوبة، لا السنن الغير المكتوبة. فإن كل الجمهور يستوون في إدراكها. وإذا كان ذلك كذلك، فواجب أن تمتثل السنن المكتوبة، وإلا كان استعمال الحكام عبثا وباطلا. فهذا جملة ما قاله في السنن. القول في الشهود فأما الشهود، فمنهم قوم قد سلفوا، ومنهم حدث وموجودون. ومن الحدث من يشارك المشهود له في الخير الذي يرجوه أو الشر الذي يخافه. وأعني بالشهود القدماء الأسلاف المعروفين المقبولين عند جمهور الناس المشهور فضلهم. فهؤلاء تقبل شهادتهم على الأشياء السالفة سواء أخبروا أنهم عاينوها أو لم يخبروا بذلك، لأنه يحمل أمرهم على الجملة فيما أخبروا به على التصديق.
والشهادات: إما شهادة على أشياء سالفة وهي التي لم يدركها أكثر الموجودين في ذلك الوقت، وإما شهادة على أمور موجودة، وإما شهادة على أمور مستقبلة. فأما الأشياء السالفة فإن الشهود عليها هم الأسلاف لا محالة. وأما الأشياء الموجودة في زماننا فإن الشهود عليها من في زماننا. وأما الأشياء المستقبلة فقد يكون الشهود عليها قوما تقدموا وقوما موجودين في زماننا هذا. والشهود على الأشياء المستقبلة صنفان: الكهان سواء كان تكهنهم بصناعة أو بغير صناعة، وذوو الأمثلة السائرة التي تمنع أو تأذن في العمل، مثل ما يقال: صل رحمك، فإن صاحب الشرع عليه السلام قد قال: صلة الرحم تزيد في العمر. وأشباه هذا. فأما الشهود الموجودون فالمقبولون والمعمول بشهادتهم هم الذين امتحنهم أهل معارفهم، أعني جيرانهم أو قرابتهم أو أهل مدينتهم، فوجدوها مقيمين على الأحوال التي تقبل بها شهادتهم غير منتقلين عنها. وأما الشهود من الأسلاف فقد استقر عمرهم على القبول، فلذلك ليس يحتاجون إلى الامتحان، وأعني بالقبول إما عدالتهم إن شهدوا على أشياء ماضية، وإما صحة وجود الملكات لهم التي يخبرون بها عن الأمور المستقبلة إن كانت شهادتهم في أمور مستقبلة. ومما يشترط في قبول شهادة الشهود الحدث ألا يشاركوا المشهود له في خير يرجوه ولا شر يتوقعه، مثل أن يكونوا آباء للمشهود له أو أبناء أو قرابة. وذلك أنه إن أراد منهم أن يكذبوا، كما يقول أرسطو، ربما كذبوا.
وأما الأسلاف فليس يتصور فيهم هذا إذ قد عدموا. والشهود الحدث إنما تقبل شهادتهم إذا شهدوا أن الأمر كان أو لم يكن، وليس تقبل شهادتهم على أن الأمر عدل أو جور. وأما الأسلاف فإنه تقبل في ذلك شهادتهم، إما لأنهم لا يتهمون، لأنهم ليسوا مشاركين للشهود له؛ وإما لأن قولهم يحمل على أن الحاكم كان كذلك في الزمان السالف. والتصديقات قد تقع من قبل الشهادات، وقد تقع من قبل قرائن الأحوال المشاكلة، فتقوم مقام الشهادات والحكم بقرائن الأحوال المشاكلة هو من فعل ذوي الفطانة والحذق من الحكام. ولذلك ينبغي للحاكم ألا يغلط في المشاكلات المموهة كما لا يغلط الصيرفي في الفضة المغشوشة.وإذا كانت هذه الأحوال قد توقف الحاكم على الأمر الصادق نفسه، مع كون الشهادة الكاذبة مضادة لها، فهي أحرى أن توقف عليه حيث لا تكون هنالك شهادة، أو حيث تكون الشهادة موافقة لها ولذلك كانت هذه الأحوال تقوم عند الحكام مقام الشهود. فإنه لا خلاف بين أن يحكم بالشهود أو يحكم بهذه الأحوال المشاكلة التي تقترن بالمتكلمين. وهذه الأحوال هي غير الضمائر، ولذلك عدت مع الشهادات. والشهادات: منها ما هي في الأمر المتنازع فيه، ومنها ما هي في الشهود، ومنها ما هي في المتخاصمين. والشهادة على الشهود: منها ما هي في تقويتهم، ومنها ما هي في توهينهم. وأما الشهادة على المتخاصمين فهي بتعديل أحدهما وتجريح الآخر.
والشهادة على الشهود تكون إما أنه صديق أو عدو، وإما أنه وسط بين المدعى والمدعى عليه، وهو ألا يكون صديقا لأحدهما ولا عدوا للآخر. وهنا فصول أخر في الشهود سوى هذه الفصول سيقال فيها حيث يقال في المواضع العامة التي تعمل منها الضمائر وذلك في المقالة الثانية من هذا الكتاب. فهذا جملة ما قاله في الشهادات. القول في العقود والعقود هي الشرائط التي يتفق عليها بعض الناس مع بعض. والشرائط التي يتفق عليها إنما هي نافعة في أمرين: أحدهما في تخسيس المعترف بها وذمه، إذا لم يقف عندها وهو مصدق بها، وفي مدحه إذا وفي بها. والمنفعة الثانية في تصديق المدعى وتكذيب المدعى عليه إذا أنكرها. وليس في هذا الموضع فرق بينها وبين الشهود، وذلك أن الشروط إذا كانت مكتوبة أو شهد عليها الشهود قامت مقام الشهود في تبيين الأمر الذي فيه الخصومة وتبيين حال الذين يتخاصمون، أعني كيف أحوالهم في الفضيلة والرذيلة. وذلك أن التزام الشرط يدل على الفضيلة، ومخالفته تدل على الرذيلة. وإذا اعترف الخصم بالشرط وادعى أنه لا يلزمه، فقد يحتاج المتكلم أن يقنع في وجوب لزوم الشرط بأن يقول: الشرط سنة خاصية وجزئية فيجب الوقوف عنده على الجهة التي يجب الوقوف عند السنن. وإذا كانت السنة مخالفة للشرط، قال: إن السنة ليس تحكم على الشرط ولا ترأسه، لأن السنة تقتضي مصلحة عامة والشرط مصلحة خاصة، والخاص يحكم على العام؛
فإذن الشرط هو الذي يرأس السنة، لا السنة ترأس الشرط. وإن لم تكن مخالفة له، أعني للشرط، قال: إن الشرط نوع من السنة، إن كانت السنة موضوعة عندهم بالاصطلاح، أو أن السنة توجب الوقوف عند الشرط، إن كانت السنة عندهم بوحي من الله. وموضع آخر: وهو أن يقول إن الشروط هي التي تقتضي المصالح الخاصة بحسب شخص شخص ووقت وقت. فإن لم يوقف عند الشرائط، بطلت المصالح. وإن الشرط هو الذي يلتزمه الإنسان باختياره وعن رويته. وما هو بهذه الصفة فلا يعذر في ألا يقف عنده. إلى غير ذلك من المواضع التي تشبه هذه مما يطول الكلام بذكرها إن ريم استقصاؤها في هذا الموضع. فهذا ما قاله في الأشياء التي تثبت بها الشروط. وأما الأشياء التي تزيف منها الشروط إذا رأى المتكلم أن الأصوب والأصلح تزييف الشروط فهي: السنن المكتوبة والسنن العامة؛ مثل أن يقول: إن السنن المكتوبة أشد مشاكلة ومناسبة للمصالح، لأن السنة المكتوبة مشتركة، والمشتركة أعم صلاحا من الخاصة التي هي الشرط. والصلاح العام أهم من الصلاح الخاص. وموضع آخر وهو أن الشروط يمكن أن يلتزمها الإنسان لمكان مخالطة وخديعة تجرى عليه، وما توجبه السنن ليس يمكن فيه الخديعة، فالسنن أولى من الشروط. وموضع آخر: وهو أن يقول إن الحاكم هو الفاحص عن العدل والكاشف عنه، أعني العدل الذي يكون بحسب المدينة، ولذلك يجب عليه أن يفحص عن العدل الذي اشترطاه في أنفسهما، أعني المتعاقدين.
فإن كان عدلا في المدينة، تركهما على الشرط. وإن كان غير عدل أبطل الشرط. وأيضا فإشن السنن لا توضع عن قسر ولا عن غلط؛ والشروط قد يمكن ذلك فيها. وبالجملة فينبغي أن نتبع أضداد الشرط في السنن، فإن لم نلفه في السنة المكتوبة، فربما ألفناه في السنة العامة، فزيفناه بذلك. وإن ألفيناه في المكتوبة احتججنا في إبطاله بها سواء كانت السنة سنة تلك المدينة أو سنة لمدينة ترأس تلك المدينة. ومما يبطل العقود أن تكون هنالك عقود مضادة إما متقدمة عليها وإما متأخرة عنها. والأواخر أبدا في الأكثر تقضي على الأوائل. وقد تقضي المتقدمة على المتأخرة، إذا كانت المتقدمة صحيحة، والمتأخرة مغلطة خادعة. وأيضا فينبغي للذي يزيف الشرط أن يتأمل ألفاظه، فإن كان فيها ما يمكن تحريفه، حرفه وأخرجه عن المفهوم الذي يقتضي علة الحاكم. وهذا إنما يمكن أن يفعله من كان له بصر بالألفاظ المشتركة والمعاني المتشابهة. فهذا آخر ما قاله في العقود. القول في العذاب قال: وأما التقرير بالعذاب فإنها شهادة ما لقول المعذب، وفيه له تصديق ما، لأنه يخاف إن كذب أن تعاد عليه العقوبة، ولما تخيل أيضا أن في الصدق النجاة من الشر الواقع به، إلا أنه صدق مكره عليه. ولذلك ( لا) يعسر إدراك الأشياء التي بها يمكن أن يثبت الإقرار الذي يكون تحت العذاب إذا كان موافقا للمتكلم، وأن يزيف إذا كان موافقا للخصم.
إلا أن تزييفه ونقضه هو حق في نفسه. فإن المعذبين لمكان الإكراه ليس يكون اعترافهم بالكاذب أقل من اعترافهم بالصادق، بل قد يعترفون بالذي يطلب منهم لمكان النجاة من العذاب وإن كان كاذبا. وأيضا فإنهم إذا صبروا على العذاب ولم يقولوا الحق فقد يبادرون إلى الكاذب ليظن به أنه هو الصادق، ليستريحوا من العذاب بذلك سريعا. ولذلك ما ينبغي للحكام أن لا يستعملوا هذا النوع من الاستدلال بل يعودون فيستعملون الدلالات الأخر. فإن كثيرا من الناس لصحة أبدانهم وعزة نفوسهم يصبرون على الأذى صبرا شديدا فلا يعترفون بالصادق. وأما الجبناء وأهل الضعف فقد يقرون على أنفسهم بالكاذب قبل أن يروا الشدائد. ولذلك ليس في العذاب شيء يوثق به. ولمكان هذا درأ الشرع عندنا الحدود التي تتعلق بالإقرارات التي تحت الإكراه. القول في الأيمان قال: وأما الأيمان فإنها تستعمل لمكان أربعة أشياء، وذلك أن الحالف إما أن يحلف ليعطى شيئا ويأخذ شيئا، مثل ما يكون في البيوع. وأما ألا يعطى شيئا ولا يأخذ شيئا. وإما أن يعطى ولا يأخذ. وإما أن يأخذ ولا يعطى. وحلف الإنسان ليعطى إنما يكون لأشياء أخر ضارة به، أعني إن أمسك ولم يعط. واليمين إما أن تكون من المدعى أو المدعى عليه. وليس في اليمين شيء من التصديق، إذا علم أن الحالف رجل فاجر. وإذا لزمت اليمين أحد الخصمين فنكل، فقد لزمته الحجة.
لأن المطالبة باليمين تحد على الصدق. وإذا عجز المتحدى، فقد لزمته الحجة. قال: ولما كان المطالب باليمين مترددا بين مكروهين أحدهما مما يناله من قبل اليمين - إذا حلف كاذبا - وهو الاستهانة بالله و حرماته؛ والثاني المكروه الذي يناله من الأخذ منه أو الإعطاء، فهو أبدا إنما يفعل أقل المكروهين ضررا عنده. فلذلك قد يصدق بعض الناس إذا حلف، ويكذب بعضهم. وهذا أحد ما يزيف به الاحتجاج بالأيمان. قال: وقد يصدق الرجل الفاضل ويرى أنه لمحق، وإن لم يحلف. لكن تصديقه ليس هو لمكان أنه لم يحلف، ولكن لمكان فضيلته، ومن أجل أنه ليس ممن يحنث ولا يفجر بغير يمين، فضلا مع اليمين. قال: وأما التحدي باليمين فإنه كثيرا ما يكون من الرجل الفاسق نحو الثقة الأمين، لأن تحرج الثقة عن اليمين مما يوقع التصديق بقول الفاسق. قال: وهذا هو مثل أن يغلب المتهور المتوقي أو يدعوه إلى أن يغلبه ويتحداه بذلك. فإن المتوقي يتجنبه. قال: ولكن ليس للثقة الأمين، وإن كان الأمر هكذا، أن يأخذ بغير يمين، إذا كان خصمه ليس يراه ثقة، بل ليس يأخذ إلا أن يحلف. قال: وبذلك كان يحكم فلان لرجل مشهور في الحكام عندهم. وكذلك هي السنة عندنا قال: والثقة الأمين، إذا اشتد عليه إتيان اليمين عند الدعوى عليه، فإن أحب أن يعطى ويكرم الله ولا يحلف، فقد يجب له ألا ينكر الدعوى الكاذبة عندما يعطى ما طولب به.
فإنه إن أنكر وأعطى، أوهم أن المدعى محق وأنه إنما أعطى لمكان اليمين الفاجرة التي لزمته، ولذلك ليس ينبغي أن يلجئ نفسه إلى أن يطالب باليمين، لأنه إذا طولب باليمين فلم يحلف ظن به الكذب. قال: وهو معلوم عند الحكومة في المشاجرة الخاصة والعامة كيف يعتذر المرء إذا خالف يمينه أو يعتذر عنه، وكيف يؤنب مخالف اليمين ويعذل. وذلك أن الأشياء التي يخالف فيها اليمين هي تلك الأشياء الأربعة التي يحلف عليها، وهي التي يهواها إنسان إنسان من الناس، وذلك إما أن يأخذ ويعطى، وإما ألا يأخذ ولا يعطى، وإما أن يعطى ولا يأخذ، وإما أن يأخذ ولا يعطى. فإذا حلف المرء على واحد من هذه الأربعة، فلا يخلو أن يكون القول الذي يستعمله في تثبيت ذلك الشيء إما موافقا لما حلف عليه وإما مخالفا، وذلك يكون إذا جحد اليمين. فإن كان مخالفا، فإن أحد ما يؤنب به المخالف لليمين أن يقال: إن اليمين هي شريعة من الشرائع، فمتى خالفها المرء طوعا وجحدها، فقد ظلم؛ لأن الظلم هو مخالفة للشريعة طوعا. وأما المعتذر عن مخالفة اليمين فقد يعتذر أن يمينه كانت بإكراه أو بغلط أو بغفلة، وأنه إذ حلف لم ينو ذلك الشيء الذي خالفه، وإنما نوى غيره، وأن الذي حمله على اليمين هو اللجاج ومخالفة الخصم وضيق الصدر والحرج، وبالجملة التهيؤ الموجود فيه لسبوق اليمين وبدورها والمسارعة إليها وإلى الإنكار والجحود.
Part 2
ومما يستعمل في التثبيت على السنن والأيمان والتمسك بها أن يقال: إنه قد يجب عليكم أن تثبتوا على أيمانكم ولا تخالفوها، فإن اليمين هو حكم شرعي ألزمه المرء نفسه طوعا وعن علم، فقد يجب عليه ألا يخالفه. وأما أولئك الذين يحلفون لمكان الخديعة أو الغفلة أو التهيؤ للجحود والمسارعة إلى اليمين فلا يثبتون على أيمانهم إلى غير ذلك من أشياء تشبه هذا القول مما تعظم به اليمين وتفخم. فهذا هو القول في التصديقات التي تكون بلا قياس، وجهات استعمالها في هذه الصناعة. وهنا انقضت المعاني التي تضمنتها هذه المقالة التي هي الأولى. بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على محمد وآله المقالة الثانية من الخطابة قال: أما من أي أصناف الأقاويل يكون الإذن والمنع والمدح والذم والشكاية والإعتذار وأي المقدمات والقضايا هي التي تؤخذ أجزاء هذه الأقاويل التي تفعل التصديق في هذه الثلاثة فقد قيل فيها في المقالة الأولى. فإن المخاطبات في الأمور الجزئية إنما تكون من أجل هذه الأغراض الستة التي ذكرناها وبالأقيسة والمقدمات التي عددناها فيما سلف. ومن أجل أن الخطابة لا بد فيها من حاكم يرجح أحد قولي المتخاطبين، إذ كانت الأقاويل المستعملة فيها غير يقينية، ولذلك احتيج إلى الحكام في المشوريات أكثر ذلك، إذ كانت أمورا ممكنة، وكذلك يحتاج إليهم في التشاجر والمدح والذم، فقد ينبغي أن ننظر هاهنا ليس في الأقاويل المثبتة والمبطلة، بل وفي بيان الأقاويل التي تفيد الحاكم الانفعالات التي تصيره إلى الميل في الأحكام.فإنه قد يختلف تصديق الحاكم بكلام المتكلم، وتصديق المتكلم بحكم الحاكم إذا عرف المتكلم أي امرئ هو الحاكم في صداقته له أو عداوته، وعرف الحاكم أي امرئ هو المتكلم في فضيلته ومعرفته.
أما معرفة الحاكم بالمتكلم فغناء ذلك في الأكثر إنما هو في الأمور المشورية. وأما معرفة المتكلم بحال الحاكم فالانتفاع بذلك إنما يكون أكثر ذلك في الخصومات. وذلك أنه ليست أحكام الحكام على من أحبوه أو قلوه حكما واحدا، ولا من كانوا عليه غضابا أو غير غضاب أو خائفين منه أو غير خائفين منه، بل توجد أحكام الحكام تختلف بحسب هذا اختلافا كثيرا في القدر والمبلغ. فإذا حكموا على من يحبون، فإما ألا يخسروه شيئا وإما أن يخسروه اليسير. وأما حكمهم لمن يبغضون فخلاف ذلك. وكذلك فرق بين أن يحكم الحاكم وهو منشرح الصدر للمتكلم حسن الظن به وبين أن يحكم وهو ضيق الصدر مكترث به. قال: والمتكلمون يكونون مصدقين في أقاويلهم أكثر ذلك لعلل ثلاث؛ لأنه قد يصدق المرء بهذه الثلاث دون قول مثبت. وهذه الثلاث هي: المعرفة والفضيلة والإلف، أعني أن لا يكون مستوحشا من الذي يشير عليه إما لمكان جهله به أو مباينته له في الجنس أو المكان أو اللسان. والمشيرون يصيرون غير مصدقين ومكذبين إما من أجل عدم هذه الأحوال الثلاثة فيهم أو عدم بعضها، لأنهم إما أن يكونوا لا يشيرون برأي صواب لمكان جهلهم وخطائهم، أعني أنهم يشيرون بما لا ينتفع به لضعف رأيهم. وإما أن يكونوا عارفين، لكنهم يمنعهم من الإشارة بالصواب الخبث والشرارة. وإما أن يكونوا عارفين ذوي فضائل، لكن يكونون مستوحشين من الذين يشيرون عليهم.
وذلك أنهم إذا كانوا بهذه الصفة، أمكنهم أن يعرفوا الأمر الأفضل فلا يشيرون به. وهو بين أنه ليس سوى هذه الخلال الثلاث خلة إذا وجدت للمتكلم أمكن أن يكون بها مصدقا عند السامعين. فأما من أين يعرف المرء أن المتكلم بهذه الحال أو يثبت أنه على هذه الحال عند من لا يعرف ذلك فمن الأشياء التي ذكرت في باب المديح، أعني أنه ذو معرفة وفضيلة. وأما أنه متأنس وصديق فإن القول فيها هو جزء من القول في المقدمات التي يثبت بها الانفعالات التي تختلف أحكام الحكام بسببها وهي التي تلزمها إما اللذة وإما الأذى، مثل الغضب والرحمة والخوف وأضداد هذه وما أشبه ذلك. قال: وقد ينبغي أن نقول فيها هاهنا وذلك يكون بان ننظر من كل واحد من هذه الانفعالات في ثلاثة أشياء، أعني في الأشياء الفاعلة لذلك الانفعال، وفي الناس المستعدين لذلك الانفعال، وعلى من يقع ذلك الانفعال غالبا. ومثال ذلك: إذا نظرنا في الغضب، أن نقول: بأية حالة يكون المرء غضوبا، وما الأشياء الفاعلة للغضب، ومن القوم الذي يغضب عليهم بالطبع. فإن الغضب إنما يوجد ولا باجتماع هذه الثلاث. وإذا وجد بعضها ولم يوجد بعض، فليس يوجد الغضب ولا بد. وبالجملة فيفعل في هذا الجنس مثل ما فعل في الأبواب المتقدمة، أعني في باب الخصومات، وفي باب المشورة، حيث حددنا الأشياء التي يقصد تثبيتها، ثم الأشياء التي بها يلتئم وجودها، أعني النافع أو الضار أو العدل أو الجور.
والاثنان من هذه الثلاثة هي التي تأتلف منها المقدمات التي إذا خوطب بها الإنسان حركته إلى ذلك الانفعال، أعني الفاعلة له وبمن يقع ذلك الانفعال. وأما الذين هم معدون لذلك الانفعال، فإنما يوجد من أحوالهم التي هم بها معدون أنهم قد انفعلوا لا أن تحركوا بذلك إلى ذلك الانفعال. ومثال ذلك أن المرء إنما يحركه إلى الغضب إذا وصفت له حضور الأشياء الفاعلة للغضب والمرء الذي يجب أن يغضب عليه. فأما الأحوال التي بها يكون المرء معدا لأن يغضب، فإنما يثبت بها أنه قد غضب. لكن معرفة هذه الأحوال نافعة لمن يريد أن يغضب، لأنه يعرف الوقت الذي يكون فيه المرء مستعدا لقبول القول الذي يحركه لذلك الانفعال. قال: والغضب هو حزن أو أثر نفساني يكون عنه شوق من النفس إلى عقوبة ترى واجبة بالمغضوب عليه من أجل احتقار منه بالمرء الغاضب أو بمن هو بسببه ومتصل به. والاحتقار هو الذي يسميه أرسطو صغر النفس لأن نفس المحتقر به كأنها تصغر بالأشياء الصغيرة التي يتوهم فيها. وإذا كان هذا هو حد الغضب، فالغضب إنما يكون من إنسان مشار إليه أو ناس مشارين إليهم على إنسان مشار إليه أو ناس مشارين إليهم لا على الإنسان الكلي وذلك لشيء فعله المغضوب عليه بالغاضب أو بأحد ممن هو بسببه. وكل غضب فيلزمه أبدا شيء من اللذة من قبل أن الغاضب يؤمل أن ينتقم من المغضوب عليه.
وإذا أمل التذ، لأن هذا الأمل هو الظن بأنه سيظفر من المغضوب عليه بما هو كالممتنع على غير، وهو العقوبة التي تتوق نفسه إليها. ولذلك قد يشرف الغاضب في نفسه بما يتخيل فيها من القدرة على العقوبة، ولذلك ليس يغضب على من هو فوق رتبته جدا ولا على من هو دونه جدا. قال: وما أحسن ما قال الشعراء في الغضب: إن الذي يعتلج منه في النفس شيء أحلى من العسل والشهد، وإن الذي يغشى الفكر منه هو شيء شبيه بالدخان. ولذلك لا يعقل الغضبان ولا يفهم. وإنما قيل فيه: إنه أحلى من العسل، لمكان اللذة التي تكون فيه عن تخيل الانتقام لأن تخيل الشيء المتشوق وتردده في النفس لذيذ، إذا لم يكن هنالك فكر يفهم معه شيء مكروه مقترن بالمتشوق، ولا شيء يعوق، ولكن يقوى حصول إمكانه، كالحال في الخيالات التي يلتذ بها في النوم. قال: والاحتقار بالشيء والتهاون به يكون من قبل أن الشيء لا قدر له ولا يستحق أنيعتنى به، أعني أن يقتنى إن كان خيرا أو يحتال في دفعه إن كان شرا. ولذلك كانت الخيارات والشرور جميعا يظن بها أنها مستوجبات للعناية بها. وكذلك الأمور اللازمة للخير والشر مثل الخوف للشر والتأميل للخير هي أيضا معتنى بها. وإنما يرى الناس أنه لا يستحق شيئا من العناية ما ظن به أنه ليس فيه خير يرتجى ولا شر يتقى؛
وإن كان، فنزر قليل جدا. وأنواع الاحتقار، وهو الذي يسميه أرسطو صغر النفس، ثلاثة: الإهانة، والسخرية والطنز، والشتيمة. فإن الذي يهان، وهو الذي يفعل به ضد أفعال الكرامة، محتقر. وإنما يتهاون المرء بالذي يرى أنه ليس أهلا لشيء. وكذلك الذي يطنز به هو محتقر أيضا، إذا كان الطنز بالشيء يعوق عن تشوقه وإرادته. والطنز الذي بهذه الصفة هو الطنز الذي ليس يقصد به فاعله شيئا يستفيده سوى مضرة المطنوز به. وذلك أنه لما كان المطنوز به محتقرا، فهو بين أنه لا يخاف منه ضررا. ولو ظن ذلك، لخاف فلم يحتقره. وأما الذين يطنزون لينالوا بالطنز منفعة ما، فأولئك إنما ينبغي أن يسموا مستعطفين ومحتالين، مثل أهل الدعابة الذين يتخذهم الملوك، وليس يدخلون في ذلك الجنس، وإنما يدخلون في جنس المحتالين. وكذلك الشتيمة هي احتقار للمشتوم والشتيمة التي بهذه الصفة هي التزييف والبهرجة التي يقصد بها أذى المشتوم بالشيء الذي إذا صرح به خزي به المشتوم. وليس تكون الشتيمة التي بهذه الصفة إلا إذا كان الذي شتم به قد وجد للمشتوم فيما سلف لا فيما يستقبل، وأن يكون شتما قبيحا يخزى منه المشتوم، وأن يكون ليس يقصد به أن يحصل منه للمشتوم منفعة ما، مثل الشتم الذي يقصد به الأدب، فإن هذا ليس هو احتقارا، وإنما هو معاقبة. وإنما كان الشتم ملذا، لأن الشاتمين يظنون بأنفسهم أنهم أفضل من المشتومين.
ولذلك ما يوجد الأغنياء والأحداث شتامين وفحاشين، لأنهم يظنون بأنفسهم الفضيلة على غيرهم. وهذا من فعل الشاتمين بين. فإن الشتيمة احتقار. وإنما يحتقر من ليس أهلا لشيء، وهو الذي ليس له شيء من الكرامة، لا من أجل خير يرجى منه، ولا من أجل شر يتوقى منه. قال: والذين يظنون أن لهم حقا واجبا على كثير من الناس في الحسب والقوة والفضيلة، وبالجملة: في كل ما يفضل به إنسان إنسانا، مثل فضل الغنى على الفقير، والبليغ على العي، وذي الرياسة على المرؤوس، أو الذي يرى نفسه مستعدا للرياسة وإن لم يكن رئيسا، جميع هؤلاء معدون لأن يغضبوا على الناس من أدنى شيء يتخيلونه فيهم من الاحتقار. ولذلك قيل إن شدة الاستشاطة والغضب توجد في أبناء الملوك ومن يتصل بهم الذين نشأوا في الترفه ولم يلقوا قط إلا بما يسرهم من إكرام الناس لهم والمعاملة الجميلة. ويوجد في هذا الصنف مع شدة الاستشاطة أشياء تلزم شدة الاستشاطة مثل فرط الانتقام وألا يقنعوا من الجاني عليهم بالشيء اليسير إلا بالعقوبة العظيمة. وذلك أنهم يمتعضون لعظم شأنهم في أنفسهم. ومن الأحوال التي إذا كانت في الإنسان صار بها معدا لأن يغضب عليه أن يكون ذلك الإنسان ممن يتوقع منه الإحسان بعادة فلا يفعل ذلك إما بالإنسان الذي عوده ذلك أو بمن يتصل به. وذلك إذا علم ذلك الإنسان إن تركه ذلك كان بهوى منه، أو علم أنه يهوى أن يترك ذلك وإن لم يترك.
وقد يعد ترك الإحسان المعتاد في فاعلات الغضب. وإذا كان هذا هكذا، ففاعل الغضب بالجملة إنما هو الاحتقار أو ما يظن أنه احتقار. والناس المستعدون للغضب هم الذين توجد فيهم أحوال تخيل فيهم في أكثر ما يرد عليهم أنه احتقار. والمستعدون لأن يغضب عليهم هم الذين يخيل فيهم إلى الغير أن أكثر الأفعال التي تصدر منهم هي احتقار. وإذ قد تبين بالجملة من أجل أي شيء يكون الغضب ومن الذين هم غضوبون ومن الذين يغضب عليهم، فقد يجب أن نعدد هاهنا هذه الأحوال. فمن الأحوال التي بها يكون المرء غضوبا أن يكون الإنسان يتشوق إلى شيء ويكون تشوقه إليه مع غم وأذى فإن هؤلاء يسرع إليهم الغضب، فعل بأحدهم شيء موجب للغضب أو لم يفعل، لأنه لضيق صدره يظن أنه فعل به ذلك. ومن هؤلاء الذين لهم أشياء تؤذيهم، فهم يشتاقون إلى زوال ذلك المؤذي. فإن هؤلاء يغضبون على كل شيء ومن كل شيء، مثال الذين يمسهم فقر أو مرض. فإن هؤلاء يشتهون الصحة والأشياء المستعملة في الصحة والثروة والأشياء المدركة بالثروة. ولذلك ليس يقال لما يتردد في نفوس هؤلاء من هذه الشهوة أضنه سبب لأن يقال فيهم إنهم شهوانيون، بل ذلك سبب لأن يقال فيهم إنهم ضجرون. وأكثر ما يغضب هؤلاء على الذين يحتقرون الأمر الواقع بهم، مثل الذين يتهاونون بالوجع الذي يصيب العليل في حال إصابته إياه.
وكذلك الذين يتهاونون بالحاجة الماسة التي أصابت إنسانا ما في حال فقره. ومثل من يتهاون بالجور الواقع على إنسان ما. ومن هذا الجنس من يتهاون بصديق المرء. وبالجملة فكل من يتهاون بما يؤذي الإنسان ويحزنه أو بما يلذه ويسره. والإنسان الذي أخفق أمله يسرع إليه الغضب، لأنه قد ظن ظنا ما فأخفق ظنه. قال: وقد تبين من هذه الأشياء في أي أحوال من أحوال الإنسان وعوارض من عوارض نفسه، وفي أي سن، وخلق يكون أشد استعدادا للغضب، وعلى من يغضبون، وبمن يهزأون ومن يعيرون إذا كانوا في شيء شيء من هذه الأمور. أما في الأحوال فمثل غضب أولي الرياسة على من لا رياسة له. وأما في العوارض فمثل غضب المغتمين على المسرورين. وأما في الخلق فمثل غضب الشجعان على الجبناء. وأما في السن فمثل غضب المشايخ على الشباب. قال: وإنما يشتم ويستهان بالذين تكون حالهم في أفعالهم وأقوالهم وحالاتهم حال من لا ينتفع بشيء من تلك الأفعال والأقوال والأحوال، أو يظن بهم ذلك. فإنه إذا اعتبر أمر الشتيمة والاحتقار وجدت لا تتعدى هذا الصنف. ولذلك قد يظن أن ما يقع من الاستهانة والاستخفاف بالفضلاء والحكماء أنه أمر واجب. لأن الجمهور يرون أنهم لا ينتفعون من أحوالهم بشيء، وكذلك سائر الفضائل التي هي غير نافعة، وخاصة ما كان منها إنما يحصل بعد تعب عظيم ويحفظ بعد حصوله بتعب عظيم أيضا.
وذلك أن الجمهور لما كانوا يعتقدون في أمثال هؤلاء أنه ليس لهم منفعة في ما يقتنون من ذلك ولا شيء فيه قوة منفعة كان أحرى أن يظنوا أنه ليس ينتفعون منهم بتلك الأشياء. لأنهم إذا لم ينفعوا أنفسهم، فأحرى ألا ينفعوا غيرهم. وإذا رأى الجمهور في كثير من هذه الأشياء أن لهم فيها منفعة، وإن كان لا ينتفع بها أهلها، أعني الذي يقتنونها، ربما استعطفوهم واسترحموهم بعد التغيير، وذلك في وقت حاجتهم إليه، واعتذروا إليهم مما سلف. وهذا من فعلهم إنما ينتفعون به معهم إذا كان التغيير المتقدم لهم غير مفرط ولا خارج عن العادة. لأنه إذا كان مفرطا ظن بهم أنهم يستهزئون بهم في حال الاستعطاف والتودد. قال: والذين يحسنون، ثم يقطعون إحسانهم؛ والذين لا يكافئون المرء على فعله بما يجب لذلك الفعل، أو يفعلون معه ضد فعله؛ والذين يرون المحسنين إليهم بحال خسيسة، وذلك بأن يرى الذي أحسن إليه أن ذلك الإحسان خسيس أو أن قدره فوق ذلك؛ فإن هؤلاء يغضب عليهم. وهذه الأفعال كلها هي من فاعلات الغضب، لأنه يظن بهم أنهم متهاونون. قال: وهاهنا قوم يغضبون من التهاون الواقع بأمور خسيسة لهم أو بالتي هي أخس من الخسيسة وهي التي ليس يرى لها أحد قدرا في شيء ولا يمكن فيها كلام تعظم به أصلا ولا يطالب أحد بتعظيمها.
وليس يجب أن يكون الأمر كذلك، أعني أن يغضب المرء على من يحتقر منه الأمور اليسيرة، بل إنما يجب أن يقع الغضب على من احتقر من المرء أمورا لها قدر. قال: والأصدقاء قد يغضب عليهم إذا لم يقولوا في أصدقائهم قولا جميلا عندما ينالهم مكروه، أو يمتعضون إذا ذكروا بسوء. وأكثر من ذلك إذا لم يحسنوا إليهم إذا مستهم حاجة أو لم يألموا بما نزل بهم من المكروه، ولذلك قيل: يواسيك أو يسليك أو يتفجع. وإنما يغضب على هؤلاء عدم الارتماض بالمكروه الذي وقع بهم يدل على الاستهانة بهم. وذلك أن من المعلوم أن الإنسان يغضب إذا أوذي من يعتني به، وكذلك يغضب على الصديق الذي يتهم صديقه ويسيء الظن به، وعلى الذي يتهاون بما بلغه عنه من قول، لأنهم في هذه الأحوال يشبهون الأعداء. وذلك أن الأعداء هم الذين لا يمتعضون للمكروه الذي ينزل بعدوهم ولا يسوءهم الشر النازل بهم. وأما الأصدقاء فيمضهم السوء النازل بإخوانهم ويتفجعون لذلك ويجزعون. قال: وقد يغضب على الذين يتهاونون بأمور خارجة عن الإنسان، وتلك هي خمسة أصناف: أحدها الذين يتهاونون بالذي تكرمه أنت، فإنك تغضب عليهم. والثاني أن يتهاون بالذي هو عندك متعجب منه ولا يتعجب منه. والثالث ألا يتعجب مما تحب أنت أن يكون متعجبا منه، وإن لم يكن كذلك. والرابع أن يتهاون بالناس الذين تتعجب منهم أو الذين يتعجبون منك.
والخامس ألا يستحي المرء من الأشياء التي تستحي منها وتحتقرها. قال: وإنما يشتد الغضب على الذين يتهاونون بهذه الأصناف الخمسة، لأن الناس يرون فيهم أنهم لا يعاونونهم على فعل الجميل ولا يؤازرونهم، فيغضبون عليهم. وهذا الغضب مثل غضب الآباء على الأبناء، أعني أنه إنما يغضبون من جهة أنهم غير معاونين لهم على فعل الجميل. وقد يكون الغضب على الذين يظن بهم أنهم يتهاونون بواحد من هذه الأصناف الخمسة، وإن لم يكن الأمر كذلك في الحقيقة، وذلك يعرض كثيرا للنساء ذوات الرياسات مع الذين يرأسن عليهم لضعف تدبيرهن. قال: ومما يفعل الغضب أيضا النسيان للأشياء المهمة عندك حفظها، كما يعرض كثيرا للمرء أن يغضب على من ينسى اسمه، ومثل ما يعرض من نسيان الأمور الهينة الحفظ التي تهم. وإنما كان النسيان مغضبا لأنه يرى أن سببه هو التهاون بالشيء المنسي. والذين يبتدئون بالإحسان فلا يكافأون، قد يغضبون أيضا على الذين لا يكافئونهم بالواجب. فإن النقصان من الواجب إنما يحمل عليه التهاون. والذين يهزلون في الشيء الذي تجد فيه أنت تغضب عليهم. وإذا كان بعض من تعرفه من الناس يحسن إلى غيرك ولا يحسن إليك، فإنك تغضب عليه. فقد تبين من هذا القول من الناس المعدون لأن يغضبوا ولأن يغضب عليهم، وما الأشياء الفاعلة للغضب، وهي الأشياء التي إذا وجدت للمرء أثبت بها أن المرء قد غضب.
ومن هذه الأشياء الثلاثة بعينها تؤخذ مسكنات الغضب أو فاعلات الغضب. فإن أضداد الأشياء الفاعلة للغضب إذا أثبتت لشخص ما إما أن يسكن عنه الغضب وإما أن توجب الرضى عنه. وكذلك إذا وجدت للمرء أضداد الأحوال التي يكون بها معدا لأن يغضب عليه بها، سهل سكون الغضب عنه أو وجود الرضى عنه. وكذلك إذا وجدت للمرء أضداد الأحوال التي بها يكون غضوبا سهل قبوله للرضى أو لسكون الغضب عنه. فإن الغضب له ضدان: أحدهما عدمه، والآخر ضده وهو الرضى. ولكن أرسطو في هذا الموضع مع تعريفه بهذا يأتي بالأشياء المسكنة للغضب على جهة الارتياض. القول في المسكنات للغضب قال: ومن أجل أن ضد الغضب هو سكون الغضب، فقد ينبغي أن ننظر من أمر سكون الغضب في أضداد تلك الأشياء الثلاثة التي ذكرناها، أعني بأية حال يكون الناس الذين يسهل سكون غضبهم، وبأية حالة يكون الناس الذين يسهل سكون الغضب عليهم، وأما الأشياء المسكنة للغضب. قال: والسكون هو عدم الغضب أو فتوره. وإذا كان الغضب إنما سببه التهاون الذي يكون بالمشيئة والطوع، فهو بين أن الذينلا يتهاونون - وإن تهاونوا، فبكره، أو بغير روية - أو الذين يظنون أنهم بهذه الحال، أنه لا يغضب عليهم؛ وإن غضب عليهم، فيكون عنهم سكون الغضب سريعا. وقد يكون سكون الغضب بأن يفعل بالغاضب آلام ومكاره تنسيه الاحتقار به الذي كان سبب غضبه على جهة القصد والتعمد لذلك.
وهذا إنما يفعله الدهاة ذوو الشرور العظيمة. ومما يفعل السكون أن يفعل المرء بنفسه الأشياء التي ظنها الغاضب احتقارا به. فإن هذا يوهم فيه أنه ليس يرى فيها أنها احتقار، إذ كان أحد لا يرى أنه محتقر لنفسه. قال: ومما يفعل الكون الاعتراف بالذنب أو أن يجعل على نفسه ألا يعود إليه وهو المسمى عندنا توبة، أو أن ينقلب إلى ضد الاستهانة وهو الإجلال. وإنما كان الاعتراف مسكنا للغضب لأنه يوجب العقوبة. ووجوب العقوبة مما يفتر الاهتمام بما فعل والارتماض له. وذلك بين عند مشاهدة المعاقبات المحسوسة، فإنا قد نعاقب أكثر ذلك بشدة وزيادة الذين يجحدون ويحتجون عن أنفسهم. فأما الذين يقرون ويعترفون أن العقوبة النازلة بهم عدل، فقد يفتر الغضب عن هؤلاء. وأيضا فإنه قد تكون علة الجحود للأمر الظاهر وقاحة الوجه والصلف. والوقاح مستهزيء مستهين. فإن الذين لا يستحى منهم ليس لهم قدر، فيشتد الغضب لذلك على الجاحد. وأيضا فإن الإقرار ذلة واعتراف بالنقيصة، وهذا يتنزل منزلة العقوبة الواقعة بهم. وأما الذين لا يعترفون فإنهم يرون غير خائفين ولا متذللين للغاضب عليهم. وذلك مما يخيل فيه الاستهانة بالغاضب عليهم. قال: وقد يدل على أن الغضب يفتر عن الذين يذلون ويتواضعون ما يظهر من فعل الكلاب، وذلك أنه تكف عن الناس الجلوس والمتدين وتنهش المستعجلين. وقد تأتي مواضع ليس يظن بالجحود فيها أنه استهانة بل دعوى الحق، وذلك إذا لم يكن الذنب ظاهرا.
قال: ومن الأصناف الذين لا يغضب عليهم، أو شأن الغضب أن يفتر عنهم، الصنف من الناس الذين هم طيبو النفوس، سلسو القياد، حسنو الخلق يحتملون، وهم الذين يسميهم أرسطو مفراحين. والصنف المحتاج أيضا يقل الغضب عليه لمكان الرحمة له، إذ كانت الحاجة النازلة به بمنزلة العقوبة. والصنف من الناس الذين يستعفون من الخصومات ويتفادون من المنازعات، فإنه أيضا يسكن الغضب عنهم لمكان الذلة والتواضع الموجود فيهم. والذين لا يشتمون أحدا ولا يطنزون به ولا يحتقرونه. أو الذين إن فعلوا ذلك فعلوه في الأقل فليس يغضب عليهم. وإن غضب، فيسكن الغضب عنهم سريعا. قال: وبالجملة فينبغي أن تؤخذ مسكنات الغضب وذلك في الأكثر من أضدادها التي عددت قبل في باب الغضب. قال: والذين يهابون أو يستحى منهم لا يغضب عليهم ما داموا بهذه الحال، لأنه لا يمكن أن يغضب المرء على إنسان ما ويخافه معا في حال واحدة. والذين فعلوا الاحتقار والاستهانة بالمرء في حال غضبهم عليه، فإما ألا يغضب عليهم، وإما إن غضب عليهم فيسير، لأن الغاضب على إنسان ما ليس يظن به أنه يحتقره، ويغضب عليه معا. وذلك أن الاحتقار ليس فيه أذى للمحتقر سواء كانت فيه لذة أو لم تكن. وأما الغضب فهو لذة مع أذى كما تقدم في حده. والإنسان المغضوب عليه فقد يسكن الغضب عنه أن يكون يستحي مما فعل.
قال: والأحوال التي يكون فيها الغضب قبيحا أو غير جميل، فأما ألا يغضب فيها الإنسان من الأشياء المغضبة الواردة عليه من خارج، وإما إن غضب فيسكن غضبه سريعا، وذلك كأفعال الاحتقار التي يؤدب ويعلم بها الإنسان مثل انتهار المتعلم، ومثل أفعال الاحتقار التي يقصد بها المزح في الحالة التي يكون المقصود منها المزح، أو التي يقصد بها اللهو في الحالة أيضا التي يكون المقصود منها اللهو. والفرق بين المزح واللهو عند أرسطو أن المزاح يقصد به تطييب نفس الممزوح به، لا أن ينال بذلك المازح لذة. واللهو يقصد به أن يلتذ اللاهي لا الملهو به. ولذلك يمزح الأخيار ولا يلهون. وكذلك أيضا أفعال الاحتقار التي يقصد بها التأنيب والموعظة عند الزلات والعوارض الرديئة. ومنها أيضا سد الخلة بالشيء اليسير المحتقر، فإن المحتاج لا يغضب منه إذا كان فيه سد خلته، ولو كان نزرا محتقرا. قال: وبالجملة فكل فعل من أفعال الاحتقار أو المحتقر إذا لم يقترن به أذى للمحتقر به ولا لذة قبيحة، أو اقترن به رجاء وأمل فليس يغضب منه. فمثال ما لا يقترن به أذى الاحتقار الذي يؤدب به. ومثال ما لا يقترن به لذة قبيحة المزاح الذي لا يخرج إلى الفحش. ومثال ما يقترن به حسن رجاء سد الخلة. قال: وإذا طال الزمان ولم يتكرر من المغضوب عليه فعل يوجب تجدد الغضب، فقد يسكن طول الزمان الغضب.
قال: ومما يسكن الغضب العظيم الأخذ بالثأر إما أولا فمن الجاني نفسه وإما ثانيا فممن يتصل بالجاني. وربما لم يسكن الغضب أخذ الثأر من الجاني الأول حتى يأخذه ممن يتصل به، إذا لم ير الجاني الأول كفؤا له، ورأى أن من يتصل به هو كفؤ له. ولذلك ربما ترك الجاني نفسه وأخذ الثأر ممن يتصل به. وقد يسكن الغضب الانتقام من غير الظالم ومن غير من يتصل به بل ممن اتفق من الناس. وكذلك قد يسكن الغضب نزول الشرور العظيمة بالجانين، وإن لم يكن ذلك من قبل المجني عليهم، لأنهم يرون كأنهم قد أدركوا ثأرهم. قال: والذين يعتقدون في أنفسهم أنهم ظالمون فليس يغضبون من الأفعال الواردة عليهم من المظلومين، لأنهم يرون أو تلك الأفعال هي عدل، والعدل لا يغضب منه. قال: ولذلك ما ينبغي أن يتقدم المعاقب أولا فيبين بالقول أن المعاقب ظالم، وحينئذ يعاقب. فإنه إذا كان الأمر كذلك، لم يلحقه أذى من المعاقب. وقد ينفق في أفراد من الناس وهم الشرار والعبيد العتاة أن يعلموا أنهم ظالمون، ولكن مع ذلك يغضبون ويتذمرون، وإن كانت العقوبة التي نالتهم بعدل، لأن هؤلاء لا يرون أن ينالهم أذى. والذين لا يشعرون بالاحتقار والضيم النازل بهم لا يغضبون أيضا. وهذا قد يعرض من قبل الجهل، وقد يعرض من قبل كبر النفس لأنهم يرون أن الأفعال التي يضامون بها ويحقرون ليس هي مما يوجب لهم تحقيرا.
ولذلك قد يختبر كبار النفوس بأن يسلب عنهم كثير من أفعال الفضائل التي تنسب إليهم ليرى كيف تأثرهم عن ذلك، فإنه كلما كان الفعل المسلوب عنه أكبر ولم يغضب منه، كان أدل على كبر نفسه. قال: ولموضع هذا لما أراد فلان أن يختبر كبر نفس فلان لرجل معروف عندهم بكبر النفس، قال له إنك لست معدودا في فتاحي المدائن، ليعلم هل يغضب من ذلك أم لا. وبالجملة فكل من لا يتأذى بالاحتقار إما من قبل صغر قدر المحتقر وإما من قبل كبر قدر المحتقر به. والمستضام فإنه لا يغضب، لأن الغضب قد قيل في حده إنه أذى مع شوق إلى الانتقام. والهالكون لا يغضب عليهم لأنهم قد صاروا إلى شر أعظم من الشر المؤمل فيهم. قال: ولذلك ما استعمل أوميروش هذا المعنى في تسكين غضب فلان على فلان لناس مشهورين عندهم بأن قال في المغضوب عليه: إنه الآن معانق للأرض البكماء التي لا يفارقها أبدا. وإنما كان الأمر هكذا لأن الذي تنزل به مصيبة الموت يرثى له، إذ كانت أعظم المصائب. ولهذا الذي قاله ينبغي أن يعتقد أن الناس الذين لا يكفون عن الأموات، إذا لم يكن من يتصل بهم ممن يغضب عليه أو ينافس في دنيا، أنهم من شر الناس. قال: فقد تبين أن الذين يريدون أن يسكنوا الغضب أو يفتروه أن من هذه المواضع ينبغي أن يأخذوا المقدمات المسكنة له، أعني جزئيات هذه المواضع.
والغضب بالجملة يفتر ويسكن عن ستة أصناف من الناس كما قيل: أحدها الصنف المخوفون، والصنف الثاني المستحى منهم، والصنف الثالث المفراحون من الناس، والرابع الذين يفعلون الاحتقار لا بالاختيار، والخامس أن يكون قد نزل بهم من الشر ما هو أعظم من الذي يتشوقه الغاضب عليهم، والسادس أن يكونوا قد بادوا وهلكوا. وهذا آخر ما قاله في الغضب وضده. القول في الصداقة والمحبة قال: فأما من الناس الذين يصادقون ويصادقون بالطبع وما الأشياء الفاعلة للصداقة فإنه قد يوقف على ذلك إذا تقدم أولا فحدت الصداقة والمصادقة، فنقول: إن الصداقة هي أن يكون الإنسان يهوى الخير لإنسان آخر من أجل ذات ذلك الإنسان، لا من أجل ذات نفسه، وأن تكون له قوة وملكة يفعل بها الخير له. والمصادقة هي أن يكون كل واحد منهما من صاحبه بهذه الحال. وإذا كان ذلك كذلك، فالصديق بالحقيقة هو الذي يحب ويحب معا. وقد يظن أنه يحتاج هاهنا في الصداقة التامة إلى شرط ثالث وهو أن يكون كل واحد منهما مع أنه يحب الخير لصاحبه من أجل ذات صاحبه أن يعلم كل واحد منهما محبة صاحبه له. وإذا كان هذا موضوعا لنا في حد الصداقة فبين أن الصديق هو الذي يستلذ الخير الذي يكون لصديقه، ويشاركه في المؤذيات والمحزنات التي تنزل به ليس من أجل ذاته لكن من أجل ذات صديقه.
وإذا كان الصديق بهذه الصفة، فكل واحد من أصدقائه يفرح به ويسر به. ولذلك كان الناس المشاركون بالطبع في السراء والضراء محبوبين، وأما الأعداء فهم بضد هؤلاء، أعني أنهم تؤذيهم الخيرات الواصلة إلى أعدائهم وتلذهم الشرور الواقعة بهم. وإذا كانت الصداقة يلزمها هذا فبين أن العلامة التي يوقف منها على أن المرء محب وصديق هي أن يحزن للشر الواقع بصديقه، وأن يسر بالخير الواصل إليه. ومن علامة الصداقة أيضا المشاركة في الخير والشر. وكذلك من علامتها أن يكون فعل المرء مضادا لفعل العدو في الشيء الواحد بعينه إذا قاس أحدهما إلى الآخر، مثل أن يستعين بإنسانين فيعينه أحدهما ويسلمه الآخر؛ فإن الذي يعينه صديق والذي يسلمه عدو. وإذ قد تبين أن الصديق هو الذي يهوى الخير من أجل ذات صديقه، وأن هؤلاء محبوبون بالطبع، فبين أن الذين يحسنون إلى إنسان ما أو ناس ما أو إلى من هو بسببهم أنهم محبوبون عند أولئك الذين أحسنوا إليهم، وأن الإحسان أحد فاعلات المحبة. وكذلك الذين يفعلون بآخرين أمورا عظيمة ذوات كلفة ومشقة بسهولة ونشاط هم أيضا محبوبون عند الذين يفعلون بهم ذلك، وسواء كان ذلك الأمر شاقا بإطلاق أو كان شاقا في وقت فعله فقط، باشروا ذلك بأنفسهم أو لم يباشروا ذلك بأنفسهم، لكن كانوا هم السبب في إيصال ذلك الأمر الجسيم إليهم.
قال: والذين يظن بهم أنهم يهمون بالإحسان محبوبون. وصديق الصديق محبوب وكذلك الذين يحبون المحبوبين محبوبون. وكذلك الذين يحبهم المحبوبون والذين يعادون ويبغضون من يبغض المرء محبوب أيضا عنده. وكذلك الذين يبغضهم المبغضون للمرء هم أيضا محبوبون عنده. وجميع هؤلاء، أعني المحبوبين، يرون أنهم أصدقاء، لأنهم يرون أن الخيرات التي لأولئك هي لهم ولذلك يهوون أن تكون الخيرات التي لهم هي أيضا لأصدقائهم، كما هي لهم من قبل أصدقائهم، أعني الذين كانوا يحسنون إليهم ويكرمونهم. ولمكان هذا يكرم الأسخياء والشجعان، أعني لمكان ما يرى الناس أنه يصل إليهم من المنفعة بهم. والخيرات التي تصل إليهم من الناس هي الكرامة. والفضلاء الأبرار هم الذين يسدون إلى كل أحد من الخير بحسب ما يقدرون عليه بحسب حال حال من أحوالهم وأقل أحوالهم أنهم لا يكلفون أحدا شيئا وهؤلاء، كما يقول أرسطو، إنما يكونون بهذه الحال إذا كانوا لا يعيشون من أصحابهم، يعني أنه لا يكون عيشهم من مواساة أصحابهم لهم، بل يكون معاشهم من استعمالهم أنفسهم وكدهم أبدانهم. والأفضل من هؤلاء من كان معاشهم من شيء شريف، مثل المعاش الذين يكون من الحرب التي تكون على طريق السنة، لا من أمور سوقية، أو يكون معاشهم من الصيد أو من الرعاية، وبالجملة: يكون معاشهم من وجه لا يحتاجون فيه لأهل المدينة من غير أن يلحقهم بذلك شين.
فهذا الصنف من الناس قد يظن بهم أكثر من غيرهم أنهم أعفاء غير ظلامين سليمة صدورهم. والذين يفوض إليهم أن تفعل بهم الأفعال التي تفعل بالأصدقاء إن اختاروا ذلك هم أيضا محبوبون. وهؤلاء هم الأخيار ذوو الفضائل. فإن هؤلاء يرون مكتفين بأنفسهم وبأحوالهم عن الأشياء التي من خارج. ولذلك متى أراد إنسان أن يفعل بهم فعل الصديق بصديقه من إيصال الخير إليه خيرهم في ذلك. والسعداء المنجحون إما في كل الخيرات، أعني النفسانية والبدنية والتي من خارج، وإما في الخيرات التي هي منها فضائل فقط، وإما في الأشياء التي يتعجب من نيلها إما بإطلاق وإما بالإضافة لأولئك الذين نالوها، محبوبون أيضا. قال: والطيبو النفوس والذين عشرتهم وملازمتهم النهار كله لمكان الالتذاذ بهم من غير أن يمل حديثهم فإن جميع هؤلاء محبوبون لأن أخلاقهم جميلة سهلة وليسوا موبخين على الخطإ والإساءة ولا يشغبون ولا يتعسرون ولا يحرشون ولا يستثيرون لفعل الشر إذا أثيروا ولذلك كان جميع من اجتمعت فيه هذه الصفات المذمومة صخابين، أعني المستعلين على الإنسان برفع الصوت عند المخاطبة وبالحرد، فالصخابون هم أضداد أولئك. وكذلك الجفاة من الناس القادرون على ضربهم بقوة أبدانهم أو الصابرون على ما ينالهم من المكروه أو الذين جمعوا الأمرين مسارعون إلى الصخب وإلى عذل أقاربهم وجيرانهم وأصدقائهم. وذلك إما - إذا أمكنهم - أن يعذلوهم، وإما إذا أوهموا أن عذلهم هو من جهة الشفقة.
قال: والذين يمدحون قد يحبون الممدوحين لأنهم يتوقعون منهم أن يشاركوهم في الخيرات التي عندهم لمكان مدحهم إياهم. وأما المادحون فمحبوبون عند الممدوحين، وإن كان المدح بأشياء لا يأمن الممدوح ألا تكون فيه وأن تكون كذبا. والذين ينظفون لباسهم وأزياءهم طول أعمارهم محبوبون، لأنهم يرون أنهم مكرمون للناس بتلك النظافة وغير مؤذين لهم بالمناظر القبيحة. والذين لا يعيرون بالذنوب ولا يعاتبون على الجنايات، فإن الذين يفعلون ذلك موبخون، والموبخون مبغضون؛ وأعني بالذنوب الإساءات التي تكون بين الله وبين العبد، وبالجنايات الإساءات التي تكون بين إنسان وإنسان. والذين لا يصرون على الضغن ولا يقيمون على العذل واللجاج، لكنهم يرضون سريعا ويزول غضبهم، محبوبون، وذلك أنه يظن بهم أنه كما أنهم بهذه الحال للناس، كذلك هم لأصدقائهم، بل هم أحرى بذلك. والذين لا ينطقون بالشر ولا يعرفون شرور أقاربهم وجيرانهم وذوي معارفهم لأنهم أخيار ليس عندهم شر محبوبون. والذين لا يشغبون على الذين يغضبون عليهم أو يجدون عليهم في أنفسهم ويحقدون محبوبون، فإن الذين هم بخلاف ذلك صخابون. والذين يتعجبون من غيرهم بالنوع الذي يتعجبون به من أنفسهم محبوبون، لأنهم ليس يظن بهم أنهم يراؤون بذلك التعجب، إذ كان ليس أحد يتعجب من نفسه إلا بشيء هو عنده بالحقيقة فضيلة ومتعجب منه. والذين يفرحون بالمرء وبما عنده محبون عند الذي يفرح به، ولا سيما إذا كان الفرح عن انفعال بين، لأنه يظن به أنه أحرى أن يكون ذلك الفرح ثابتا وأنه لا يرائي بذلك الفرح.
والمكرمون محبوبون عند الذين يكرمونهم. والمكرمون محبوبون عند المكرمين لهم. والذين يحب المرء أن يحسدوه حسدا لا يبلغ بهم الاغتيال له والسعاية عليه محبوبون، لأنه ليس يهوى المرء هذا من أحد إلا وهو يهوى أن يقف ذلك المرء على فضائله. وإنما يهوى ذلك منه إذا كان عنده أهلا لذلك. فلذلك من كان بهذه الصفة عندك فإما أن تكون صديقه أو تهوى أن تكون صديقه، لأنه إذا كنت صديقه كان أحرى أن يقف على الفضائل التي فيك. والذين يفعلون الخيرات محبوبون عند المفعول بهم الخير إن لم يتبعوا الخير بشر هو أعظم وأفظع، مثل الامتنان الكثير والاستخدام الشاق. والذين يحبون الأقارب والأباعد الأحياء منهم والأموات، أعني ممن هو قريب أو صميم أو من المعارف. فإن الأموات لا يحبون إلا بشرطين: أحدهما أن يكون موتهم قريب العهد، والثاني أن يكونوا أقرباء أو معروفين. فكل أحد يحبهم لمكان صدق محبتهم، لأنه إذا أحب الأجنبي فهو أحرى أن يحب القريب. وإذا أحب الميت فهو أحرى أن يحب الحي. ولذلك كان بالجملة الذين يحبون أصدقاءهم جدا جدا ولا يخذلونهم محبوبون، فإن هؤلاء الصنف من الناس هم خيار، والإنسان يحب الخيار الذين ليسوا بأصدقاء، فكيف الخيار الأصدقاء. والذين ليس ودهم رياء ولا تصنعا مودودون. والذين يخبرهم المرء بمساوئه ولا يستحي عندهم من ذكرها هم أصدقاء له، لأن الصديق هو الذي لا يستحي عنده من ترك الأشياء التي يفعلها المرء لمكان الحمد والمرء القليل الحياء يود المرء القليل الحياء، لأنه لا يخافه ويثق به.
وقد يحب المرء المرء الذي لا يخافه ويثق به ويأمنه؛ لأنه ليس يحب أحد الذي يخافه. قال: فأما أنواع أفعال الصداقة فهي الصحبة والأنس والوصلة وما أشبه ذلك النحو مما يفعله الأصدقاء بعضهم ببعض. وأما الفاعلات للصداقة فالأيادي والمنن، وأن يفعل المرء بالمرء الخير حين لا يحتاج إليه، أعني إلى المرء. وإذا فعل الخير لم يخبر بذلك، وأن يبين أنه إنما فعل ذلك لمكان المفعول به لا لمكان شيء آخر. فهذا جملة ما قاله في المحبة. قال: وأما العداوة والبغضاء فقد ينبغي أن تؤخذ فيها هذه الأشياء الثلاثة من الأمور المضادة لهذه وهي معلومة بعلم هذه التي ذكرناها. وأما فاعلات العداوة فهي فعل ما يغيظ الإنسان، والعبث، والنميمة؛ وأعني بالعبث الازدراء بالجملة، وأعني بالنميمة السعاية الخبيثة بين نفسين. والفرق بين الغضب والعداوة أن الغضب يكون بالأشياء التي تفعل بالغاضب أو بمن هو من سببه؛ والبغضة والعداوة فقد تكون وإن لم يفعل المبغض بالمبغض له شيئا. فإنا قد نبغض ذوي النقائص، وإن لم يجنوا علينا شيئا. وبالجملة إذا ظننا بالمرء ما يستحق البغضة، فنحن نبغضه أبدا. وفرق آخر: وهو أن الغضب إنما يكون على الأشخاص مثل زيد وعمرو أو أقوام محصورين بالعدد؛ وأما البغضة والعداوة فإنها تكون للجنس، فإنا نبغض البربر ويبغضوننا. وكذلك البغضة قد تكون للصنف فإنا نبغض السارق والنموم، وقد يبغضه الناس أجمعون.
وفرق ثالث: وهو أن الغضب قد يسكن بطول الزمان من غير أن يفعل المغضوب عليه بالغاضب ما يزيل الغضب عنه؛ والعداوة ليس تسكن بطول الزمان، ما لم يفعل المعادى بالمعادى ما يوجب مودته. وأيضا فإن الغضب إنما هو تشوق إلى شر محدود أن ينزل بالمغضوب عليه؛ وأما البغضة فإنها تشوق إلى أن ينزل بالمبغض شر غير محدود، أعني أنه كلما وقع به شر تشوق العدو إلى أن يقع به شر أكثر. وذلك أن الذي يغضب إنما يهوى أن ينزل بالمغضوب عليه شر محدود يشفى به صدره. وأما العدو فإنه ليس يهوى هذا، بل شرا غير محدود، أعني شرا أكثر مما نزل به. فالبغضة تخالف الغضب بهذه الفصول. وأيضا فإن المؤذيات مبغضات، والأشياء التي هي أكثر أذية هي مبغضات أكثر، مثل الجور والجهالة. وأيضا فإن الغاضب يجد حزنا مع لذة كما قيل؛ وأما المبغض فليس يجد لذة. وأيضا فإن الغضب قد يزول بأيسر شيء يفعله الإنسان، أعني بأشياء كثيرة؛ وأما البغضة فليس تزول بذلك. وأيضا فإن الغاضب إنما يهوى أن ينزل بالمغضوب عليه مكروه ما فقط. مع ألا ينعدم من الوجود؛ وأما المبغض فإنه يهوى أن ينعدم المبغض من العالم أصلا. قال: وهو معلوم أنه من قبل هذه الأشياء التي ذكرناها قد يمكننا أن نثبت بالقول انهم أعداء أو أصدقاء أو أن نجعلهم كذلك إن لم يكونوا كذلك، أعني إما أعداء وإما أصدقاء.
وكذلك يمكننا بمعرفة هذه الأشياء بعينها أن ننقض على القائلين دعواهم في المحبة والصداقة، أعني أن فلانا عدو وأن فلانا صديق إذا دفعنا ذلك، وذلك إنما يكون، كما قلنا، بمعرفة ما هي الصداقة والعداوة والغضب، وبمعرفة هذه الأشياء الثلاثة من كل واحد منها، أعني الفاعلات لها، والناس المعدين للفعل بها والانفعال عنها. وقد ينتفع بمعرفة تثبيت العداوة والغضب في تثبيت الجور، لأن أحد الأسباب التي من قبلها يجور الجائر هي البغضة والغضب، مثل أن يثبت في زيد أنه جار علينا من قبل أن بيننا وبينه عداوة. فهذا آخر ما قاله في الصداقة والعداوة. القول في الخوف قال: فأما معرفة ممن يكون الخوف ومماذا يكون، أعني الفاعلات له، ومن الذين يخافون، فنحن نبين ذلك هاهنا، بعد أن نحد الخوف ما هو، كما فعلنا في الأبواب المتقدمة. فليكن الخوف حزنا أو اختلاطا من تخيل شر يتوقع أن يفسد أو يؤذى، وأعني بالحزن الغم والأذى الذي يلحق النفس، وبالاختلاط اختلال الروية، وبالفساد الهلاك، وبالأذية ما دون الهلاك. وإنما اشترط في الشر المخوف أن يكون مهلكا أو مؤذيا، لأن إمكان وجود النقائص في الإنسان هي شرور متوقعة، ولكن ليس يخافها الإنسان، مثل أن يكون ظلوما أو كسلان؛ وليس أن يكون الفساد أو الأذى المخوف يسيرا، بل وأن يكون عظيما. فإن اليسير لا يخافه أحد.
وأيضا فليس يخاف من هذه ما كان متوقعا حدوثه في الزمان المستقبل البعيد، بل ما كان متوقعا في الزمان المستقبل القريب. فإن الشر المتوقع في الزمان المستقبل البعيد ليس يخافه أحد، بدليل أن كل أحد يعلم أنه يموت لا محالة، ولكن لأنه ليس يعلم أنه قريب، فهو لا يخاف الموت. وإذا كان حد الخوف هو هذا، فبين من ذلك أن المخوفين هم الذين يظن بهم أن لهم قوة عظيمة على الإفساد، أعني الإهلاك، أو على إدخال نوع من الضرر يؤدي إلى حزن أو أذى عظيم إما جسدي مثل الأسقام وإما نفساني مثل الذل والصغار. وكون من هذه صفته مخوفا معروف بنفسه. فإن المخوف إنما هو الشر الذي يظن قريبا. ولذلك كان الخطر أو الهول الشديد إنما هو اقتراب الأمر المخوف وهو الذي يفعل العداوة والغضب في الخائف ويحركه إلى دفع الشيء المخوف ومقاومته. وإذا كان المرء يهوى الشر وله قوة عليه، فبين أن شره قريب من الفعل، فهو ضرورة مخوف. والحال في المخوف كالحال في الظلوم، أعني أن الظلوم إنما يكون ظلوما متوقع الظلم بهذين المعنيين، أعني بالقوة على الظلم ويهوى الظلم؛ لأن الظلوم إنما يظلم بالفعل، إذ كانت له قوة على الظلم وإرادة لفعل الظلم. فالظلوم لا محالة أبدا مريد لفعل الظلم، وهواه متقدم لفعله. وإنما يفعل الظلم في الوقت الذي تكون له القوة على فعله.
فإذن باجتماع هذين له، يكون ظلمه قريبا. وكذلك المخوف أيضا إنما يكون لمن اجتمع له هذان، أعني القوة والإرادة. ولذلك لا يخاف أحد شر الضعفاء، وإن كانوا مريدين للشر؛ كما لا يخاف الأقوياء، إذا لم يكونوا مريدين للشر. وكثير من الناس إنما يمنعهم من الشر ضعفهم أو الخوف من شر مهول يطرأ عليهم. وما كان من الشر المتوقع قد حدث بإنسان آخر فهو يخاف أكثر. والذين يعرفون بأنهم يفعلون الشرور الشديدة الفظيعة الناس لهم خائفون بالطبع. والذين يقدرون على العقوبات مخوفون إلا أن يعرفوا بالصفح والعفو، وبالجملة الذين يقدرون على الضرر مخوفون أبدا عند الذين يكونون ذلك النوع من الضرر ممكنا لهم. مثال ذلك أن السراق مخوفون عند ذوي الأموال، لا عند من لا مال له. وإنما كان ذلك كذلك لأن الظلم يكون في الناس أكثر ذلك مع القوة، أعني حيث توجد القوة يوجد الظلم. والذين يقع بهم الظلم مرارا، ويظنون أنهم سيظلمون، هم خائفون أبدا، مثل أهل الذمة. والذين يلقون أبدا خلاف ما يؤملونه هم خائفون. والذين في طباعهم الظلم، إذا كانت لهم قوة، فهم مخوفون. وكل ما لا يمكن أن يشترك فيه اثنان فهو مخوف خطر، مثل الرياسة. وذوو الرياسات والسلطان هم أبدا مخوفون ولا سيما إذا كانوا يهوون الإضرار بمن يفضلهم في الرأي وفي غير ذلك من الفضائل.
والناس الذين يخافونهم أفاضلهم وذوو الكمالات فيهم هم مخوفون، سواء كانوا ممن لم يزل بهذه الصفة أو حصلت له هذه الصفة حين كبر وعظم قدره. وأصدقاء المظلومين مخوفون عند الظالمين لهم. وكذلك أصدقاء الأعداء أيضا مخوفون. كما أن العدو مخوف. وليس السريع الغضب من الناس ذوى الأنس والانبساط مخوفين عند الغضب والحقد، لأن هؤلاء ينحل غضبهم سريعا. وإنما المخوفون ذوو الأناة في الغضب والحقد وذوو الإزراء بالناس الدهاة الذين لا يظهرون ما يريدونه من الشر هل هو بالقرب أو بالبعد وهم أضداد ذوى الأنس، وذلك أن ذوى الأنس يظن بهم أنهم لا يرون أحدا دونهم، وذوو الإزراء يرون الناس دون أقدارهم. قال: وجميع هذه الأشياء المخوفة تكون مخوفة أكثر إذا كان الفساد الواقع عن ذلك الشيء المخوف مما لا يمكن أن يتلافى فساده، لكن يكون إفساده إفسادا بالكلية، ولا سيما إذا كان المفسد لا يمكن أن يكافأ على إفساده بأن تنزل به الأضداد التي هي مكروهة عنده. والذين لا يجد الإنسان عليهم ناصرا، فخوفه منهم أشد. وبالجملة: فالشرور المخوفة هي الشرور التي تحدث بآخرين، إذا كان حدوثها بأولئك الآخرين مما يخيل وقوعها بالمرء، وذلك لموضع التشابه الذي بينه وبين أولئك الآخرين الذين نزل بهم الشر. مثال ذلك أن الشاب إنما يجزع من الموت إذا رآه قد نزل بشاب آخر مثله، لا إذا رآه قد نزل بشيخ أو بكهل.
قال: وهذا الذي ذكرنا من جزئيات الأمور المخوفة والأمور التي هي أشد مخافة وأعظم هو قريب من أن يكون يأتى على جميعها إلا اليسير الذي يمكن الإنسان أن يأتى به من تلقائه. قال: فأما أي الأحوال هي أحوال الناس التي إذا وجدت لهم، كانوا خائفين فنحن الآن مخبرون عنها، فنقول: إن الخوف هو توقع المرء أن يمسه شر مفسد. وهذا معلوم بنفسه. فإنه ليس أحد يظن أنه لا يناله شر فيخاف أصلا، ولا إن ظن بالشرور أنها لا تناله يخاف أصلا منها. ولا يخاف أصلا من الناس الذين يظن بهم أنه لا يناله منهم شر أصلا. ولا يخاف أيضا في الوقت الذي لا يظن أنه يلحقه فيه شر. وإذا كان ذلك كذلك، فالخوف ضرورة إنما يكون للذين يظنون أنهم تنالهم شرور، ومن الشرور التي يظنون أنها تنالهم، وعند الناس الذين يظنون أنهم ينالونهم بذلك، وفي الوقت الذي يظنون لحوق الشر لهم وتأثيره فيهم. وإذا كان الخائفون هم هؤلاء بالجملة، فمن البين أن الذين يظنون أنهم لا ينالهم شر هم المصححو الأبدان، الحسنة أحوالهم جدا من قبل الأشياء التي من خارج. والذين يظنون أيضا بأنفسهم أنهم بهاتين الحالتين وإن لم يكونوا كذلك، أعني صحة البدن وموافقة الأشياء التي من خارج وحسن أحوالهم بها. قال: ولذلك ما يوجد هذا الصنف من الناس شتامين جائرين متهورين.
وسبب هذا الظن يكون إما في الصحة فمن الشباب والشدة، وذلك أن الشاب والشديد يظن بنفسه أنه مصحح، وإن لم يكن كذلك؛ وإما في حسن الحال من قبل الأشياء التي من خارج، فيعرض هذا الظن من أمرين أيضا: من العدة ومن كثرة الأصحاب. وأضداد هؤلاء هم الذين قد أشعروا أنفسهم أنهم يلقون كل بلاء، فهم ضعفاء عند الشرور المتوقعة كضعف الذين نزل بهم الشر بالفعل، ولكن على حال؛ فهؤلاء يوجد لهم رجاء في الخلاص، فهم يسعون في حصوله. ومن العلامة الدالة على ذلك أنهم يحتاجون عند الخوف إلى المشاورة. وليس أحد يستشير فيما لا يخاف، ولا فيما يخاف ولا يرجو الخلوص منه. ولذلك حد الخوف الذي يكف به الخائف عن الفعل الذي قصد به كفه عنه هو الخوف الذي يقترن به رجاء الخلوص من ذلك الشر المخوف، وهو الخوف الذي ينتفع به في هذه الصناعة، أعني الذي ينبغي للخطيب أن يمكنه في نفس الذي يريد أن يخيفه، أعني الحاكم أو السامع. وذلك إذا أثبت عندهم أنهم ممن ينالهم الشر أو تصيبهم المصائب من خصمه، مثل أن يقول لهم: إن آخرين قد لقوا ذلك منه من نظرائهم وأشباههم، وإنه كثيرا ما تلقى الشرور من الأشياء التي لا يظن بها أنها شرور، أو من الشرور التي يظن بها الإنسان أنها لا تناله، أو من الناس الذين لا يظن بهم ذلك، أو في الوقت الذي لا يظن ذلك فيه، وما أشبه هذا من الأقاويل.
فقد تبين من هذا القول ما هو الخوف والأمور الفاعلة له والناس المستعدون لهذا الانفعال. القول في الشجاعة قال: وقد ينبغي أيضا أن نخبر ما هي الشجاعة وما الأشياء الفاعلة لها وأي الأحوال التي إذا وجدت في الناس كانوا بها مستعدين لقبول هذا الانفعال، أعني شجعانا. قال: والشجاعة والأمن هما ضد الخوف، وهما يكونان مع تخيل أو توهم لرجاء الخلاص الذي كأنه بالقرب، وتوهم المخوفات إما مفقودة ألبتة وإما بعيدة الوقوع. وتوهم الأمور المشجعة أنها منه بالقرب مما يشجع. وأعني بالمشجعات العدة التي تلقى بها المخوفات الواردة. ثم أن يتوهم أيضا الردع والتنكير على الذي يخافه في الشيء الذي يخافه فيه مما يشجع. وكذلك أن يتوهم أن له أعوانا كثيرة وقوما عظاما يمنعون أن ينال بشر. ومما يشجع الإنسان ويؤمنه أن يكون لا ظالما فيخاف المكافأة على الظلم، ولا مظلوما فيخاف تكرر الظلم عليه. ومما يؤمنك من الإنسان أو من ناس بأعيانهم ألا يكون بينك وبينه نزاع ولا محاماة في شيء ألبتة وسواء ظن بك أن لك قوة على المنازعة أو ليس لك قوة. ومما يؤمن من الإنسان الصداقة والإحسان المتقدم عليه في الفعل أو الانفعال، أعني مثل إعطائه المال أو الرحمة عليه. ومما يؤمن من الإنسان الذي يخاف منه أن يكون ذلك الإنسان يفعل أفعال أهل الفضل أو أهل الشرف ويحب أن يذكر بها، أو يفعل أفعال الصنفين جميعا.
قال: فأما الأحوال التي إذا كانت في الناس كانوا بها شجعاء فأحدها أن يكونوا يظنون أنهم سيتلافون ويصلحون الشرور الواقعة بهم عند الإقدام على ذلك الشيء الذي يخافون من فعله وقوع الشر بهم وأنهم لا يألمون منه أو لا يهلكون، أعني من ذلك الشر الواقع بهم. ومنها أن يكونوا قد أشفوا مرارا كثيرة على الشر العظيم وتخلصوا منه، فإن هذا مما يشجعهم على الشر المخوف. قال: وقد يوجد الناس غير خائفين من الشرور المتوقعة ولا مكترثين بها على جهتين: إحداهما أن يكونوا لم يجربوا ذلك الشيء المخوف، أعني أن يكونوا غير عالمين به. والجهة الثانية: أن يكونوا مجربين له عالمين به، وذلك بين مما يعرض عند ارتجاج البحر وهوله للراكبين له. فإن الذين لم يجربوا أهوال البحر يوجدون شجعانا فيه لجهلهم بعواقبه، والذين لهم تجربة به يوجدون شجعانا أيضا عليه لما اطرد لهم من السلامة فيه. ومما يؤمن من الشر المخوف أن يكون غير مخوف عند شبيهه الإنسان ونظيره، أو عند من هو دونه، وإن كان قد يظن أنه قد يتخطى الشر الدون ويعتمد الأرفع، ولذلك قيل: إن الرياح إذا ما أعصفت قصفت ... عيدان نجد ولم يعبأن بالرتم. لكن المطرد هو الأول. والذين يظنون أنهم أفضل من الرؤساء المتسلطين عليهم فليس يخافون منهم. وكذلك الذين هم بالحقيقة أفضل والذين يساوونهم في الفضل ليسوا بخائفين أيضا لهم.
وكذلك الذين يظنون أنهم يفضلونهم في الأشياء التي بها صح لهم التسلط والرياسة، مثل كثرة المال وشدة البدن ونصرة الإخوان وأهل البلد وعدة الحرب إما كلها وإما النفيسة الخطيرة منها عند تلك الأمة. فإن ذلك يختلف. ومما يشجع ويؤمن ألا يوجد المرء ظالما لأحد إلا لعدوه ظلما يخيف به عدوه فقط. وبالجملة: فالصنف من الناس الذين يكونون على حال جميلة فيما بينهم وبين الله آمنون. وكذلك الذين يكونون على حال جميلة فيما بينهم وبين الناس. وكذلك من كان عند الناس بهذه الحال ربما يتوسم فيه من العلامات الدالة على حسن الحال عند المعاملة. والذين تكون أحوالهم جميلة عند أصحاب الألسنة، أعني المتسلطين بألسنتهم، كالخطباء والشعراء، وعند العقلاء فهم أيضا غير خائفين، لأنهم إذا كانوا آمنين عند هؤلاء، فأحرى أن يكونوا آمنين عند غيرهم قال: والغضب أيضا مما يشجع. ومما يشجع الإنسان ويبعث غضبه أن يكون مظلوما لا ظالما. والمظلوم إنما يشجع لمكان الغضب، ولما يعتقد من أن الله تعالى ناصر للمظلومين. ومما يشجع على فعل الشيء أن يظن الإنسان أنه لا يلقى عليه شرا، وإن لقي، أنه يقاومه ويتلافى إفساده. قال: فأما المشجعات والمخوفات فقد قيل فيها بالكفاية. القول في الحياء والخجل قال: فأما الأشياء هي التي منها يستحى أو لا يستحى، وعند من يكون الحياء من الناس وأي حالة فيها هي الحالة التي إذا كانت في الإنسان عرض له هذا الانفعال، فذلك يعلم مما نقوله.
فليكن الخزي أو الاستحياء حزنا أو اختلاطا يعرض عن وقوع الشرور التي تصير المرء غير محمود، إما في الحال الحاضرة وإما فيما سلف وإما فيما يستقبل. وأما الوقاحة فاستهانة وقلة ألم واكتراث بحدوث هذه بأعينها، أعني التي يكون منها الحياء. وإذا كان هذا هو حد الاستحياء، فبين أنه إنما يستحي المرء من هذا النحو، أعني مما كان من الشرور يظن قبيحا مستبشعا إذا ظهر عليه أو على من يعنى به. وكلما كان من هذا النحو فهو إما من فعل الشرارة، وإما من فعل الرداءة. وأعني بفعل الشرارة ما يلحق الغير منه مضرة، مثل جحد الوديعة وركوب الظلم؛ وأعني بفعل الرداءة النقائص التي لا يلحق الغير منها في الأكثر مضرة مثل إلقاء السلاح والفرار جبنا وخوفا. قال: ومن الشرور القبيحة التي يستحي منها معاشرة الذين لا ينبغي أن يعاشروا، وحيث لا ينبغي أن يعاشروا. والذين لا ينبغي أن يعاشروا هم ذوو الشرارات وذوو الأخلاق الدنيئة. ومن الشنيع أيضا الذي يستحي منه الأكتساب من الأمور الحقيرة أو المستقبحة أو من الضعفاء كالذي يرزأ من المساكين أو من الأموات. قال: ومن هذا يقال في المثل: ولو من الميت أكفانه. وهذا كله من قبح المكسب واللؤم. ومن الخلق التي يستحي منها أن يكون الإنسان موسرا ولا ينتفع من ماله بشيء. وإن انتفع فنفع يسير.
ومن ذلك يسئل المقلين ويحتاج منهم وأن يتسلف أيضا حيث لا يصلح به وأن يكون إذا وعد إنسانا بشيء فتقاضاه ذلك الشيء سأله هو أيضا حاجة ليدفعه بذلك عن تقاضي ما وعده. وعكس هذا،أعني إذا سئل شيئا ما تقاضى هو السائل ما كان قد وعده به ليدفع عن نفسه السؤال. ومما يستحي منه أن يمدح الإنسان المرء عندما يرى ذلك الإنسان مقتدرا على قضاء الحوائج ولا يمدحه في غير ذلك الوقت، بل إذا خاب رجاؤه ربما قلب في ذمه. قال: ومما يستحي منه التملق وهو قريب من أن يكون مدحا، وذلك مثل أن يمدح المرء بأكثر مما فيه، أو يخرج المساوئ والنقائص في صور الفضائل، أو يجد إنسان وجعا أو مصيبة فيظهر أنه أشد تألما منه وأشد حزنا، وما أشبه ذلك مما هو من هذا النحو، أعني من علامات التملق. ومما يستحى منه قلة الصبر عند الوجع أو الشدة، مثل ما يعرض للشيوخ الذين يتخيلون أن بهم من ضعف الشيخوخة أكثر مما بهم، ومثل ما يعرض للمترفين وذوي السلطان الذين يجزعون لمكان سلطانهم من أدنى شيء يصيبهم، إذ كانوا يرون أنه لا ينالهم مكروه. وكذلك من سوى هؤلاء ممن هو أضعف منهم، أعني ممن يخيل إليه في الضعف اليسير الذي به أن به ضعفا عظيما. فإن هذه الأحوال كلها مذمومة وهي من علامات الخور والمهانة.
ومما يستحي منه أن يكون المرء يعير ويلوم من سواه بحسن الانفعال أو الفعل، مثل أن يلومه على فعل السخاء أو عن المحاماة عن أصدقائه أو على الإشفاق والرحمة. ومن ذلك أن يمدح المرء نفسه أو أن يعد منها بأشياء جميلة، أو ينسب إلى نفسه أفعال غيره. فإن هذه كلها من علامات المخرقة. قال: ومن هذه الأخلاق المذمومة التي ذكرناها يستدل على ما لم يذكر منها لأن لكل واحد من الشرور ومساوئ الأخلاق أفعالا وعلامات تدل عليه. قال: ومن المستقبح من الإنسان أن تكون أفعاله في صورة ما هو قبيح وإن لم تكن قبيحة، مثل أن يكون الإنسان من أهل بيت أو من أهل مدينة هم أهل قبائح، فإن الإنسان قد يلحقه من قبل هؤلاء مخاز وإن لم تكن له أشياء يخزى منها في نفسه. ومما يعير به الإنسان أن يكون أشباهه من الناس يفعلون أفعالا جميلة ولا يشركهم هو فيها، أعني في كلها أو أكثرها.وأعني بالأشباه المتساوين في الجنس والذين هم من مدينة واحدة،والأتراب، أعني ذوي الأسنان المتقاربة، والذين تجمعهم حالة واحدة: إما حلف، وإما صداقة، وإما غاية واحدة يقصدونها؛ وبالجملة جميع الذين يستوون في شيء واحد، مثل أن يكونوا أهل صناعة واحدة أو عمل واحد. وإنما كان ذلك كذلك، لأن مباينة المرء من يساويه ومخالفته له قبيح مستنكر حتى في العقوبات النازلة بهم والشرور التي تنالهم، وذلك أن النكبة التي تنال مثلا أهل المدينة، والغموم التي تنال الأصدقاء، متى لم يشاركهم الإنسان فيها، كان قبيحا به، وكذلك جميع الخيرات والشرور الباقية.
قال: وجميع أفعال المخازي التي ذكرناها إنما تظهر في هؤلاء الأصناف من الناس الذين عددنا، وذلك في الأكثر مثل الجشعين والخوارين وما أشبههم. وهذه الأفعال التي ذكرناها هي أفعال تصدر عن الشرارة وقبح الأخلاق، ولا سيما إذا كان الإنسان من تلقاء نفسه هو السبب فيما كان من هذه الأفعال أو يتوقع أن يكون. قال: وأما المخازي التي تلحق الإنسان مما يناله من غيره أو يذعن له أو تتصل به بأي وجه اتصل، فكل ما كان مما يؤدي به إلى أن يهوى بها عند الناس وأن يعير به، وذلك مثل جميع الهئات البدنة القبيحة، مثل أن تحلق لحيته، أو يتزيا الرجل بزي المرأة، ومثل جميع الفواحش التي تفعل بالنساء والصبيان. ومن هذا الفضيحة والهوان، وأعني بالفضيحة الاشتهار عند الناس بأمر قبيح، وبالهوان مثل أن يزدرى به فيظلم أو يكون وحيدا لا ناصر له. ومن هذه الأشياء القبيحة التي يركبها الإنسان ويصبرعليها من غيره لمكان الطمع والجشع، مثل الذين لا يبالون بأي وجه اكتسبوا المال من أوجه خسة المكسب. وسواء كانت الأشياء لاحقة للإنسان باختيار منه أو بغير اختيار، مثل فعل الفواحش بنساء الإنسان أو ولده، فإنه يلحقه بذلك العار، سواء كان باختياره أو بغير اختياره. ومما يستحى منه الا يأخذ الإنسان بثأره. قال: فهذه التي ذكرناها وما أشبهها هي الأحوال التي إذا كانت في الناس استحيوا وخزوا منها، وهي الأشياء التي تفعل الخزي والاستحياء.
لأن الخزي والاستحياء إنما يعرض للمرء إذا تخيل الأمر الذي يحمد عليه أو الأمر المحمود وأنه قد عدمه. ومن أجل أن الخزي إنما يكون من قبل تخيل عدم الحمد، وكان عدم الحمد إنما يكترث منه إذا كان من قبل الفضلاء من الناس، فبين أنه ليس يستحى من كل أحد من الناس. وإذا كان الأمر كذلك، فإنما يستحي المرء بالجملة من القوم الذين يألم بفقد مديحهم. وأحد هؤلاء هم الصنف من الناس الذين يتعجبون منك ويرون لك فضلا كبيرا؛ وكذلك الصنف من الناس الذين تتعجب أنت منهم تستحي منهم؛ والذين تحب أن يكروموك تستحي أيضا منهم. قال: والذين لا يستخف بحمدهم فقد يحب أن يكونوا متعجبا منهم. وإنما يتعجب من كل من كان له خير ما من الخيرات الخطيرة النفيسة، مثل الملك والحكمة، أو يكون الذي يتعجب منه عنده خير من الخيرات التي يكون المتعجبون منه محتاجين إليها جدا جدا، أو يحتاج إليها من هو رئيس على المتعجب؛ وبالجملة: من هو أرفع قدرا من المتعجب. قال: والذين يحب الإنسان أن يكون مكرما عندهم هم أشباهه من الناس، وذلك إما أترابه وإما قومه وإما أهل مدينته أو أهل صناعته. والصنف أيضا من الناس الذين يعتقد المرء فيهم أن ظنونهم واعتقاداتهم فيه اعتقادات صادقة من قبل أنه يرى أنهم ذوو لب وعقل، مثل المشايخ وذوي الآداب فإن الإنسان يحب الكرامة من هؤلاء.
قال: والأشياء القبيحة التي هي ظاهرة للأبصار، وفعلها علانية هي مما يخزى المرء منها أكثر من غيرها. ولذلك يقال في المثل: إنما الخزي فيما تراه العين. وإذا كان الأمر كذلك، فقد ينبغي أن يكون الاستحياء أكثر من الذين هم أبدا حضور وبالقرب من الإنسان، ومن الذين ينظرون إليه من أجل أنهم منه بمرأى العين. والذين لا يستحيون من هؤلاء فهم صنف مذمومون من الناس، لأنه معلوم أن الذين يبصرون أفعال الإنسان فإما يحمدون وإما يذمون. وتخيل عدم الحمد هو الذي يفعل الحياء كما تقدم. قال: والصنف من الناس الذين لا يسترسل المرء إليهم ويتحفظ منهم فقد يستحي منهم. وهذا الصنف هم الذين يعتقد الإنسان فيهم أنه ليس عندهم رأي يعبأ به ويعتمد عليه في الأمر الذي أخطأ فيه أو يظن أنه أخطأ فيه، حتى يكونوا هم الذين يسددونه إن أخطأ فيه أو يبصرونه ظنه. لأنه إنما يسترسل الإنسان في أفعاله أو يبوح بها عند خواص الناس، وهم إما الصنف من الناس الذي يعتقد فيهم أن عندهم تسديدا له وتقويما، ولذلك لا يستحي المتعلم من استاذه، وإما الأصدقاء الذين يطرح الإنسان معهم المؤونة. وإنما كان المرء يتحفظ ممن عدى هذين الصنفين أن يبوح لهم بقول أو يسترسل بحضرتهم في فعل لأنهم يذمونه على ذلك، حتى أنه إن باح بشيء ظنه، ولم يكن كما ظن، أعتقد فيه أن ذلك الذي قد باح به قد فعله، وفضحوه في ذلك، سواء كان ذلك الأمر كما ظن، أو لم يكن.
ولذلك كان المظلوم لا يفصح بالشر الذي يتوقعه بالظالم إلا لهذين الصنفين من الناس، أعني الذين يعبأ بآرائهم ويعتمد عليها حيث يخاف الخطأ أو الأصدقاء. قال: والصنف من الناس الذين يحفظون مساوئ الأخلاق وينهونه عن الخطأ مستحى أيضا منهم وممقوتون. وكذلك الصنف من الناس الذين انتدبوا لبث مساوئ المعارف وخطئهم كفعل المزدرين المستهزئين. وأعني بالمزدرين المخسسين للإنسان، وبالمستهزئين المحاكين له، أعني الذين يحاكون الشيء على جهة الازدراء به، وهؤلاء ممقوتون مستحى منهم. واسم الحشمة أحق بهؤلاء الذين ذكرهم من اسم الحياء، وذلك أن الحياء يكون ممن يظن به خيرا، والحشمة تكون ممن يظن به شرا. ولهذا كان الحياء من أهل الشر ممزوجا بخوف. وممن يستحي المرء منهم الذين لم يحقروه قط في شيء لأنه يحسب أنه عندهم بمنزلة المتعجب منه. وممن يستحى منه الذي احتاج إليك في حاجة فقضيتها له، لأنه عندك ممن يمدحك ولا يذمك. ومن هؤلاء أيضا - أعني الذين يستحي الإنسان منهم - الذين يريدون أن يستحدثوا صداقة الإنسان، لأنهم في هذه الحال إنما يعرفون منه الفضائل فقط فهو يستحي من أن يقفوا على مخزى. ومن الذين يستحي منهم الذين لم يطلعوا للإنسان على شيء يستحي منه. قال: ثم إنه ليس إنما يستحيون من هذه القبائح التي ذكرت، بل من العلامات والدلائل التي تدل علها. وذلك أنه ليس من الزنا يستحيون فقط، لكن ومن الدلائل التي تدل على الزنا.
وكذلك ليس يستحيون من فعل الفواحش أنفسها، ولكن ومن النطق بها، لأن النطق بها علامة أو دليل على فعلها. فهؤلاء هم أصناف الناس الذين يستحى منهم. وأما الذين لا يستحى منهم فالذين يسترسل الإنسان إليهم ويطلعون على أمره. وهؤلاء صنفان: إخوان ومساعدون. فأما الإخوان فهم الذين يطرح معهم الإنسان فعل الجميل الذي هو جميل عند الجمهور من غير أن يكون بالحقيقة كذلك. وأما المساعدون فهم الذين يطرح معهم فعل الجميل بإطلاق كان جميلا في الحقيقة أو في بادي الرأي. ومن الذين لا يستحي الإنسان منهم الذين يستخف بهم ويستحقرهم، لأنه لا يبالي باعتقادهم فيه كان خيرا أو شرا ولا ما يكون عنهم من مدح أو ذم، كما ليس يستحي أحد من البهائم والأطفال. قال: وليس استحياء المرء من معارفه ومن الأباعد استحياء بجهة واحدة. وذلك أن الحياء الذي يكون بحضرة من يعرفك يكون مما هو في الحقيقة قبيح، وممن لا يعرفك يكون مما هو في الظن والمشهور قبيح. فهؤلاء هم أصناف الناس الذين يستحى منهم والذين لا يستحى منهم. وأما أصناف الناس الذين يوجد لهم هذا الانفعال كثيرا، أعني الحياء، فمنهم الذين يعتقدون في أنفسهم أنهم واحد من الأصناف الذين ذكرنا أنه يستحى منهم مثل المتعجب منهم. والمتعجبون الذين ذكرنا أنه يستحى منهم فإنه متى اعتقد إنسان في نفسه أنه واحد من هذين بادر إليه الخجل من أدنى شيء مخافة أن ينقص في عين الذي يتعجب منه، إن كان يعتقد في نفسه أنه يتعجب منه.
وأما المتعجب من غيره فإنما يسارع إليه الخجل بسبب أن المتعجب من كل شيء يعظم عنده كل شيء فهو يتأثر عن القبيح اليسير ويخاف منه ما لا يخاف كثير من الناس. ومن هذا الصنف من الناس، أعني الذين يسرع إليهم الحياء، الناس الذين يهوون أن يكونوا عند غيرهم متعجبا منهم. والذين يحتاجون إلى الناس في ضرورات أحوالهم يستحيون كثيرا. قال: وقد يسرع الحياء إلى الصنف من الناس الذين ليسوا بمحمودين في الغاية ولا مذمومين، لأنهم يخافون أن يسارع إليهم الذم. وهؤلاء هم محمودون بقدر ما؛ فإن الحياء ليس يكون ممن ليس بمحمود أصلا. قال: والإنسان إنما يستحي أكثر ذلك حيث يكون الذي يستحي منهم ينظرون إليه. قال: ولذلك لما أراد فلان أن تشتد أنفة فلان لرجلين مشهورين عندهم من قبل الخزي والعار الذي يلحقه في التواني في المحاماة عن اليونانيين أوهمه أن اليونانيين قيام ينظرون إليه ولم يجترئ أن يقول له إن هذا سيصل إلى اليونانيين، وإنما فعل هذا لتشتد أنفته في المحاماة. ولذلك ما كان ذوو الأنفة والحمية إذا امتعضوا لإنسان ما أو لناس ما في ضيم جرى عليهم يتشوقون إلى أن يرى امتعاضهم الذين امتعضوا لهم حيث جرى عليهم ذلك الضيم وخاب ظنهم في الظفر بالذي أجرى عليهم ذلك الضيم، أعني ضيم الذين ضيموا. قال: وما أعجب ما يظهر من ذوي الحمية والأنفة عند الأفعال التي يستحى منها وذلك في الأمور التي تلحقهم أو تلحق آباءهم أو تلحق من يتصل بهم، وبالجملة من يستحيون بسببه وهم الناس الذين ذكرنا.
وكذلك تظهر منهم الأفعال العظيمة في النصرة والمحاماة للذين ينسبون إليهم مثل المعلمين لهم أو المشيرين عليهم أو المسودين لهم وكل من يشبه هؤلاء ممن يحبون أن يكموه فما أكثر ما يفعل ذوو الحمية والأنفس الكبار في أمثال هذه المواطن، ولا يغفلون عن شيء يوجب النصرة حتى (لا) يلحقهم عار من أجل توانيهم في ذلك. وأكثر ما يكون هذا الفعل منهم إذا توهموا أن أولئك الذين امتعضوا لهم قيام ينظرون إليهم وأنهم لا يزالون يترددون بينهم، فيتكرر الخزي والحياء منهم فيما توانوا فيه ووقعوا فيه من القبيح. قال: ولذلك لما قدم ملك من ملوك التغلب الذين كانوا في اليونانيين قوما منهم إلى القتل وكان في جملتهم شاعر منهم، قال لهم حين ستروا وجوههم وأستحيوا من العار الذي لحقهم في قتله صبرا ! إنما كان يجب لكم أن تفعلوا ذلك، يعني ستر وجوههم والحياء من هذا الفعل، لو كنتم غدا وبعد غد تترددون حتى ينظر إليكم اليونانيون مرة بعد مرة. وأما وأنتم مفقودون في هذه الحال ولا تخافون أن تنظروا بعد إلى اليونانيين، فما يجب لكم أن تستحيوا. قال: فهذه جملة ما قيل في الحياء. وأما القول في الوقاحة فمعلوم أنا نقدر على معرفته من الأشياء التي قيلت في باب الحياء إذ كانت هي أضدادها، يعني أنا نعلم في الوقاحة الأشياء الثلاثة المضادة للأشياء الثلاثة التي علمناها في باب الحياء، أعني ممن يستحي ومن الذي يستحي ومن أي الأشياء يكون الحياء.
القول في إثبات المنة وشكرها وفي إنكارها وكفرها قال: فأما معرفة من هو ممتن عليه وهو الذي يجب عليه الشكر، وما الأشياء التي هي منن، ومن الناس الذين يمتنون، وهي المواضع الثلاثة التي منها يثبت الخطيب المنة، فنحن مبينون ذلك فنقول: إن المنة هي التي بها يقال لذي المنة أنه ممتن. والأشياء التي إذا فعلت كانت منة هي أحد أمرين: إما خدمة وهو العون بالبدن، وإما صنيعة وهو العون بالمال أو الجاه. وقد يكون العون بالبدن والمال من قبل الجاه. وإنما تكون الخدمة أو الصنيعة منة إذا كانت مما لا يستطيع المصطنع إليه أن ينال تلك الخدمة أو الصنيعة من إنسان آخر غير المصطنع، وكانت المنة مع هذا أيضا لا ينال الفاعل لها شيء منها، ولكن تكون كلها لمكان المصطنع إليه. قال: وقد تكون الصنيعة جسيمة بالإضافة، وإن كانت في نفسها يسيرة بأحد خمسة أشياء: أحدها إذا كانت عند شدة الحاجة إليها، أو في وقت ضيق لا يلتفت فيه إنسان إنسانا مثل وقت الخوف الذي يذهل الناس فيه عن معونة بعضهم بعضا، أو كان هو وحده المصطنع فقط، أو كان هو المصطنع الأول، أو كان الصنع منه زائدا على صنع غيره. والأشياء التي تكون عندها شدة الحاجة ثلاثة أصناف: أحدها المتشوقات لضروريات في الحياة مثل الغذاء، والثانية الأشياء التي يشتد شوق النفس إليها وإن لم تكن ضرورية مثل اشتياق الفواكه.
والثالثة ما كان من الأشياء يحزن فقده أو يؤذي. فإن المشتهيات المتشوقة هي هكذا، أعني يحزن فقدها أو يؤذي. والمشتهيات التي بهذه الصفة صنفان: صنف مألوف ومشتهى وهي المتشوقات، وصنف يشتاقها الإنسان ويشتهيها عندما يكون في شدة وكرب. فإن الذي يقع في الشدائد يشتهي الخروج منها، وكذلك الحزن يشتهى انكشاف الحزن عنه. ولذلك ما تعظم المنة عند الذين هم في حال خصاصة أو هرب من أعدائهم، أعني إذا أخفوهم وستروهم عن الطالب لهم، وإن كانت الصنيعة في نفسها قليلة لكن تعظم لشدة الحاجة وصعوبة الزمان. فقد ظهر من هذا أن الصنيعة اليسيرة تعظم عند أمثال هؤلاء أو عند الذين يساوونهم، أعني الذين أحوالهم شبيهة بهذه الأحوال في الحاجة أو عند الذين هم أعظم من هؤلاء، أعني أحوالهم أشد. قال: وهو معلوم أنه يستبين من هذا الذي قد قيل من الذي يمتن عليه، وبأي شيء تكون المنة، ومن الممتن، وأنا نستطيع من قبل هذا الذي قيل أن نثبت هذه الأشياء الثلاثة. مثال ذلك: أن الذين لا يخبرون بما فعلوا من الإحسان هم ممتنون، وإن الذين وصلتهم الصنيعة وهم في غموم وفاقة مثل الذي تقدم ذكرهم أنهم ممتنون عليهم، وأن أفعال الصنائع التي تصطنع عند أمثال هؤلاء وفي أمثال هذه الأوقات أنها منة. قال: وهو معلوم أيضا من أين تؤخذ المقدمات التي تدفع بها المنة وتوجب الجحود لها، وذلك يكون بوجوه ثمانية: أحدها أن تكون الصنيعة من أجل المصطنع، أعني أن تكون منفعتها عائدة عليه.
والثاني أضن تكون الصنيعة أقل مما يجب. والثالث أن تكون بحيث لا يحتاج إليها فإن هذه ليست بمنة. والرابع أن تكون الصنيعة وقعت بالمصطنع إليه باتفاق، لا بقصد. والخامس أن تكون الصنيعة بكره واضطرار. والسادس أن تكون الصنيعة قصد بها المكافأة على صنيعة أخرى تقدمت من المصطنع إليه إلى المصطنع. والسابع أن تكون الصنيعة قصد بها إذاعتها والمن بها. والثامن أن يكون المصطنع كلف المصطنع إليه أمرا ما أو حاجة له. وذلك أنه من المعلوم بنفسه أنه لا تكون صنيعة توجب الشكر إذا وجدت بحال من هذه الأحوال الثمانية. وقد ينتفع بهذه المقدمات في الشكاية في كفر الصنيعة وجحدها والتنصل منها، وذلك أنه إنما تكون منه إذا كانت كما قيل من أجل المصطنع إليه وبمقدار الحاجة وفي الوقت الذي لا يجد فيه ناصرا وفي الموضع الذي فر إليه. ومن العلامات الدالة على المنة ألا يكونوا قد قصروا في الصنيعة، وألا يكونوا فعلوا ذلك بالأعداء، فإنه يظن أن فعلهم ذلك كان من أجل كف شرهم، أو يكونوا فعلوا ذلك بمن استوجب عندهم حقا مثله أو أعظم منه إن لم يكن أولئك إنما استوجبوا عندهم الحق من قبل شيء وصل إليهم هو في الحاضر شر وفي المال خير مثل التأديبات والشرور التي تكون بعدل وهي التي تكون على طريق المكافأة فإن أحدا لا يعترف أنه يحتاج إلى الشر، وإن كان طريق العدل.
ولذلك ليس يراه منة لأحد. قال: والقول في إثبات المنة وجحودها يكون من هذه المواضع. القول في الاهتمام فأما عن ماذا يكون الهم، ومن يهتم، وبمن يهتم، فإنا مخبرون ذلك. فليكن الهم حزنا ما يلحق من قبل شر مفسد أو محزن يعرض للمرء بلا استيجاب، وذلك إذا كان الشر يتوقع أن يحدث عليه أو على أحد ممن يتصل به وكان قريب التوقع. وأعني بالمفسدات التي تغير البدن، وبالمحزنات التي تفعل الأذى النفساني. وإذا كان حد الاهتمام هو هذا، فهو بين أن غير المهتم يكون بهذه الحال التي أصف، وهو أن يظن أنه ليس شيء من الشرور واقعا لا به ولا بأحد ممن هو بسببه، أعني مثل هذا الشر الموصوف في الحد أو شبهه أو قريبا منه. فإن المتهم هو الذي يتوقع نزول مثل هذا الشر به مع رجاء للخلاص منه. ولذلك لا يهتم الذين قد نزلت بهم الشرور العظيمة مثل الذين عطبوا، ولا الذين يظنون أنهم سعداء. وذلك أن الذين يظنون أنهم سعداء، يظنون أنهم لا ينالهم شيء من الشر، إذ كانوا يرون أن ذلك من السعادة، أعني ألا ينالهم شر. ومن هؤلاء أيضا، أعني الذين لا يهتمون، الذين يظنون أنهم لا يألمون لا من قبل أبدانهم ولا من قبل نفوسهم، وذلك من قبل أنهم قد لقوا شرورا فتخلصوا منها، وإما من قبل أنهم مشايخ قد طالت مزاولتهم للشرور، وإما من قبل كثرة التجربة، وإما لمكان عادة جرت لهم فتطيب نفوسهم كطيب نفوس المقبلين السعداء، وإما لمكان شهرتهم في الناس وذلك أن المشهورين يرون أن الشرور بعيدة عنهم لمكان علو أقدارهم وأن الناس كلهم معينون لهم.
وقد يعرض هذا الظن لمكان التأدب بالصنائع والأشياء التي تدفع بها الشرور. ومن هؤلاء القوم الذين ظنونهم حسنة جميلة لمكان وجود الآباء لهم والأبناء والنساء بالأحوال الجميلة، أعني الذين لم تثكلهم ولا أحزنتهم الأيام في واحد منهم. وبالجملة: الذين عرض لهم في هذه الأصناف الثلاثة جودة الاتفاق. فإن الشرور المتصلة بهؤلاء تصير الإنسان ضعيف النفس مهتما بأدنى شيء يخافه. ومن هؤلاء: الذين تعتريهم وتوجد فيهم الانفعالات التي تخص الشجاعة، مثل الغضب وشدة القلب، فإن هؤلاء غير ذوي فكرة فيما يتوقع. ومن هذا الصنف أيضا الناس الذين من أخلاقهم الشتم والاستهانة، فإن هؤلاء أيضا لا يهتمون، لأنهم لا يتوهمون أنه يقع بهم شر، وذلك لنقص فطرهم. والناس الذين يهتمون هم خائفون جدا جدا لا يهتمون بغيرهم، لأن المكروبين من الخوف لا يهتمون بآخرين، لأنهم مشغولون بالألم الخاص الواقع بهم. والذين يظنون بأحد أنه حقير خامل فليس يهتمون به، لأنهم يرونه أهلا لوقوع الشر به، أو لا يرون أن وقوع الشر به شر. ولذلك كما يقول أرسطو: من ظن أنه ليس في العالم أحد، فقد يظن الناس جميعا مستوجبين للشر. وبالجملة فإنما يهتم المرء إذا كان بهذه الحال التي وصفنا، أعني إذا كان يتوهم ويتخيل أن شيئا من أضداد هذه الأشياء التي يتخيلها الذي لا يهتم توجد فيه أو فيمن يتصل به.
فهذا جملة ما قاله في وصف أحوال الذين يهتمون. قال: وأما أي أشياء هي التي تفعل الهم، فمعلوم مما قيل في حد الاهتمام. وذلك أن جميع ما كان من المفسدات، أعني المغيرات للبدن، وما كان من المحزنات أعني المغيرات للنفس، فكلها فاعلة للاهتمام، وبخاصة ما كان من المفسدات القاتلة، وما كان من أنواع الشرور التي اشتمل عليها الحد بأشد ما يكون. قال: ومن المفسدات المؤديات إلى الموت: أوجاع البدن والجهد والكبر والسقم والحاجة إلى القوت. قال: وعدم الإخوان أو قلتهم، لما كان من سوء الجد، فقد يكون ذلك من الشرور المفسدة التي تهم. قال: ومن فاعلات الاهتمام الأحوال التي جرت العادة، إذا كانت بالناس، أن تفعل الاهتمام بهم، مثل الأحوال التي يكون عليها ذوو السقم والزمانة من قبح المنظر والقعود عن الحركة والتصرف. ومما يفعل الاهتمام أن يصير المرء إلى الشر من حيث أمل أن ينال الخير، أو أن يصير إلى أمر كبير: إما يكون الذي يصير إليه يصيب خيرا فلا يكون له شيء من الخير فيه ألبتة، أو أن يكون يصير إلى خير في الوقت الذي يفوت الاستمتاع بذلك الخير، مثل اليسار في وقت الهرم. قال: فهذه جملة الأمور التي تفعل الهم. قال: وأما بمن يهتم، أعني من الغير، إذا توقع نزول الشر به أو يرثى له إذا نزل به ويرحم، فإن هذا هو الفرق بين الاهتمام والرحمة.
فالمعارف ومن هم بالإنسان بسبب، إن لم يكونوا في غاية القرب من الإنسان حتى يكون الشر الواقع بهم هو شر واقع بالإنسان مثل الولد والوالد. قال: ومن هنا قيل إن فلانا لرجل مشهور عندهم لما جلد ابنه وأشفى من ذلك على الموت لم تدمع عينه ولا حزن. ولما رأى صديقا له يسئل من فاقة جزع واهتم. قال: وإنما يكون الهم بالغير إذا توقع حدوث الشر به، أو الرحمة له إذا وقع به، لأن توقع حدوث الشر بالإنسان نفسه أو ممن يتنزل منزلة نفسه أو وقوعه به هو شدة نزلت بالإنسان، أو يخاف نزولها. ونزول الشدائد بالإنسان أو تخوف نزولها به أو بمن هو بمنزلة نفسه ومسلاة عن الاهتمام بغيره أو الرحمة له. وإذا نزل الشر بالإنسان فلا يقال إنه يرحم نفسه، ولا إذا توقع نزوله لم يقل فيه إنه مهتم ولكن خائف. قال: ومن الذين يهتم بهم هما أكثر: الصنف من الناس الذين هم أشباه الإنسان، أعني في الهمم والأخلاق والمراتب والأحساب، إذا كانت الشدائد قريبة الوقوع بهم. قال: وبالجملة كلما يخافه الإنسان على نفسه فهو يهتم به إذا تخوفه على الخير. وذلك إذا تخيل أن تلك الآلام والشرور قريبة الوقوع، لأن الشرور المتخيلة إنما تكون من أسباب الهم إذا تخيلت بهذه الجهة. فأما الشرور التي يتخيل وقوعها فيما سلف، مثل السنين الكثيرة، فليس يهتم بها ولا تخاف.
وذلك أنها ليست مستقبلة فتتوقع. ولا الذكر أيضا مما يفعل الخوف والاهتمام. وكذلك الممتنعة الوجود لا تخاف ألبتة ولا يهتم بها. قال: وقد يهتم الإنسان للناس الذين يخيلون بأصواتهم وهيئاتهم المحسوسة أنه قد نزل بهم شر أو قد قارب أن ينزل لأنه بما يخيلون من ذلك يجعلون الشر بحيث يتخيل أنه قريب ويجعلونه نصب العين أو كأنه قد وقع. لأن الهم إنما يكون في الأشياء التي قد وقعت الآن أو يتوقع من قرب نزولها. وظهور العلامات والدلالات التي تدل على الشرور، مثل الأحوال التي ذكرناها من أحوال الخائفين، إنما تفعل الهم إذا دلت عليه بهذه الحال، أعني أنه قد حدث أو قارب حدوثه، وبخاصة إذا ظنوا أن أولئك الذين ظهرت علامات الشر عليهم هالكون، ولا سيما إذا كان أولئك الذين ظن بهم الهلاك أفاضل، وأكثر من ذلك إن كان هلاكهم في الوقت الذي الحاجة إليهم أكثر أو الرجاء فيهم أمكن مثل ان يعتبطوا أو يموتوا شبابا. فهذه كلها تفعل الاهتمام أكثر من غيرها، أعني هلاك الفضائل بهلاك الفاضلين الذين لا يستحقون ذلك في الوقت الذي الحاجة إليهم فيه شديدة، من قبل أنه إذا وقعت أمثال هذه الأشياء أو دلت العلامات والدلائل على وقوعها، ظن أن الشر قريب حتى كأنه يرى نصب العين. قال: وقد يوجد الاهتمام والجزع انفعالات مضادة، أعني مبطلة، ولا سيما الحزن الذي يكون على الذين ينالون خيرا بلا استئهال، وهو الذي يسمى نفاسة.
لأن الاهتمام هو الحزن على الشر الذي ينال من لا يستأهله. وهذا الانفعال الآخر هو خلق شريف، أعني الحزن على من نال خيرا بلا استئهال، وذلك أن الذين يصيرون إلى غير ما يستأهلونه من خير أو شر، فينبغي أن يحزن لهم جدا جدا. والذين يصيرون إلى الشر من الأسباب المعروفة والطرق المعتادة التي بها يفضي الإنسان ويحكم على مصيرهم إليها، فقد يرى الناس أنهم أهل لذلك. وأما الذين يصيرون إلى هذه الأشياء من طرق غير معروفة فينبغي أن يكونوا في الوسط من أولئك، أعني ألا يعتقد فيما أصابه من الشر أنه كان باستئهال أو بغير استئهال، بل ينبغي أن يفوض أمرهم إلى الله. لأن ما نال الإنسان من الجور والشر من طرقه المعروفة، فسببه الجور والشرارة التي في ذلك الإنسان، وأما ما ناله من ذلك من غير طرقه المعروفة، فإنا نكل علم ذلك إلى الله عز وجل. قال: والحسد أشد مضادة للاهتمام من الحزن الذي يكون على الخير الذي ناله من لا يستأهله، وهو الذي قلنا إنه يسمى نفاسة. وكأن هذا الانفعال قريب من أن يكون في الوسط، أعني بين الاهتمام والحسد، لأنه قريب من الحسد، وذلك أنه اغتمام بخير، كما أن الحسد اغتمام بخير. وإنما الفرق بينهما أن الحسد اغتمام بخير ناله من يستحقه، وهذا اغتمام بخير ناله من لا يستحقه.
قال: وليس الحسد هو الاغتمام الذي ينال الإنسان لخير أصابه مستحقه وأخطأه في نفسه، لأن هذا لا يعرى منه أحد، ولا هو أيضا الاغتمام الذي يناله من قبل أنه يعتقد أن ذلك الخير الذي أصاب المستحق لو لم يصبه لكان سيصيبه، وذلك أن الاغتمام بالخير الذي أصاب غيره ولم يصبه هو اغتمام لأنه لم يعط ذلك الخير ولم يرزقه. والاغتمام بالخير الذي حرمه من أجل إصابته لغيره هو اغتمام من قبل أنه نالته شقاوة بسبب سعادة ذلك. وإذا كان الأمر هكذا فالحسد هو الاغتمام بخير يناله المستحق له، لا لأن ينال هو ذلك الخير. قال: وهو معلوم أنه قد يلزم من الاغتمام بنزول الخير والشر بمن يستأهله ومن لا يستأهله انفعالات متضادة. فإن الذي يحزن لنيل الخير من يستأهله ومن لا يستأهله قد يؤلمه هذا إذا وقع ويبرؤه من هذا الألم وقوع الشر بهم بأسوإ ما يكون، أعني الشرار الذين لا يستأهلون الخير. ولذلك الصنف من الناس الذين يضربون آباءهم أو يتدنسون بالقتل،إذا وقعت بهم العقوبة، فليس أحد من الناس يحزن لهم، بل يفرحون بهذا ويرونه خيرا، لأنه بمنزلة الفرح الذي يكون إذا نال الخير المستأهلون له. وذلك أن الأمرين جميعا عدل. ومما يسر به الخيار والحكماء نزول الخير بمن يستأهله ونزول الشر أيضا بمن يستأهله. وذلك أضن هذين الأمرين جميعا، إذ كانا معا عند الحكماء جميلين، فهما جميعا من خلق صنف واحد من الناس، وكلاهما يشتاق إليه هذا الصنف من الناس.
وأما ضد هذا، وهو الاغتمام بالخير الذي ناله المستحق له، فهو موجود لضد هذا الخلق، لأن الذي لا يفرح بهذا ويحزن له هو صنف واحد من الناس وهم أهل الشرارة والحسد. فإنه ولا بد إذا كان المرء يحزن لكون شيء ووجوده أن يكون يفرح بعدمه وفساده.ولذلك من كان من الناس يحزن لوجود الخير لمن لا يستأهله، فهو يفرح بعدم الخير لهم ووجود الشر. وبالعكس. أعني أضن الذين يفرحون بوجود الخير لمن يستأهله، يغتمون بعدمه ووجود الشر لمن يستأهله، وهو الذي يسمى أسى وأسفا. قال: وكل هذه الانفعالات التي تتركب من هذه الأشياء، أعني من الخير والشر وممن يستأهل ومن لا يستأهل، تشترك كلها في أنها تضاد الهم. وهي وإن كانت مختلفة لمكان التركيب، فهي كلها تجتمع في أنها تصلح أن تستعمل في نفي الهم. القول في النفاسة قال: ونحن الآن قائلون أولا في النفاسة وذلك بأن نخبر على من ينفس من الناس وفيما ينفس ومن الذين ينفسون، ثم نقول بعد ذلك في تلك الأخر التي عددنا، أعني الحسد والأسف، فنقول: إنه إن كان النافس هو الذي يحزن لحسن حال تكون للمرء بلا استحقاق، فهو معلوم من هذا الحد نفسه أنه ليس تكون النفاسة في جميع الخيرات، لأنه ليس ينفس على أحد في الشجاعة ولا في البر، وبالجملة في جميع الفضائل التي تكون للإنسان عن الإرادة.
كما أنه ليس يهتم المرء بوجود أضداد الفضاءل له، وإنما تكون النفاسة في المال والقوة، وبالجملة في الخيرات التي تصيب الإنسان من خارج، مما قد يرى أن الخيار يستحقونها، وأن الشرار لا يستحقونها. وإنما ينفس في هذه إذا كانت حديثة. فإن المتقادمة من ذلك يظن بها أنها قريبة من الأمر الواجب الذي في الطبع، ولذلك لا ينفس في الأموال الموروثة، ولا في الرياسات المتقادمة في الأكثر؛ وإنما ينفسون لا محالة في الخيرات المستحدثة، مثل: السلطان المستحدث، وكثرة الإخوان، والمال، وغير ذلك من الخيرات. والسبب في هذا أن الناس هم أشد غيظا من الذين يستغنون حديثا منهم على الذين يكون الغنى فيهم متوارثا، وكذلك الأمر في سائر الخيرات التي من خارج. والسبب في ذلك شيئان: أحدهما أنهم يرون أن ذلك الخير الحادث هم كانوا أحق به منهم. والثاني أنهم رون أن الواجب فيه كان استصحاب الأمر القديم له وهو الفقر مثلا أو الضعة. ولذلك لا ينفسون في الخيرات المتقادمة لأنها مما قد اعتيدت، وكأنها واجبة لهم. والخير الذي لا يستأهله المرء عند النافس عليه يختلف. وذلك أن الخير الذي يستأهله واحد واحد من الناس يختلف في المشاكلة والمقدار، وذلك أنه ليس كل خير يشاكل كل إنسان، ولا المقدار من ذلك واحد، بل لكل إنسان خير مشاكل ومقار ملائم. فإن حمل السلاح والهيئات الحربية هي خيرات، ولكنها غير لائقة بالنساك، وإنما هي لائقة بأهل الشجاعة.
وكذلك الإسراف في النكاح لا يليق بالذين غناهم حديث وإنما يليق بالذين لهم قديم غنى، لأن الحديث الغنى يحتاج إلى حفظ اليسار. وأما القديم الغنى فكأن غناه شيء ثابت لا يخاف عليه. فإذا كان المرء يليق به خير ما فلم ينله أغتم وحزن. قال: وإذا نال الإنسان من الخيرات ما هو أعظم منه في الكيفية أو المقدار، فإنه من العطية والرزق والمقدور الذي يقال فيه إنه من عند الله تعالى، وذلك مثل أن يظفر الصغير بالكبير إذا نازعه، والخسيس بالشريف، والمسيء بالناسك. وإلا فما كان بالناسك. وإلا فما كان للمسيء أن يظفر بالناسك، فإن الناسك أفضل من المسيء. ومن هاهنا تتبين الخيرات التي يقال فيها إن الناس ينالونها بقدر من الله، والناس الذين يقال فيهم ذلك. وذلك أن هذه الخيرات وأمثال هؤلاء الناس هم الذين تنسب الخيرات النازلة بهم إلى القدر. ومن الناس الذين ينفس عليهم الذين تصير إليهم الخيرات العظيمة. لأنه ليس يرى أحد أن من العدل أن تصير الخيرات العظام التي يستأهلها الخيار من الناس إلى الشرار منهم. ولذلك يأسف الإنسان وينافس إذا كان الخيار الأفاضل لا يقدرون أن يظفروا بما يستحقون ويظفر به من دونهم. وأما الذين ينافسون فهم الناس المحبون للكرامة وسائر الأمور التي يظفر بها من لا يستأهلها. فإن هذا الصنف من الناس بالجملة يأسف وينافس في جميع الأمور التي يرون أنفسهم أهلا لها ولا يرون غيرهم أهلا لها إذا فاتتهم ونالها الغير، فعلى هذه الأصناف من الناس الذين كرنا وفي الأشياء التي ذكرنا يأسف وينافس المنافسون.
وهذا الصنف الذي ذكرنا هم المنافسون من الناس. ولذلك مالا يكون المقتنعون من الناس والذين يرون أن عندهم حيلة في استجلاب الخيرات منافسين، لأن المقتنعين ليس يرون أن هاهنا أشياء هم أولى بها من غيرها. وإن رأى ذلك أصحاب الحيلة، فليس يرون أنها تفوتهم. قال: وهو معلوم مما قيل في هذا الباب وفي الذي قبله من أي الأشياء إذا وقعت يستحي الإنسان الإنسان ويخزى جدا إذا هو لم يفرح بما يوجب الفرح منها ولم يغتم بما يوجب الغم منها. ومن هذه الأشياء التي ذكرت يمكن أن يستمال الحاكم إلى النفاسة على الخصم أو الرحمة له أو الاهتمام به. وذلك أنه إذا كان هاهنا ناس يستأهلون الخير وأنهم قد ظفروا وأنجحوا، أو كان هاهنا ناس غير مستأهلين فلم يظفروا ولم ينجحوا، فليس ينبغي أن يجزع عليهم بل يفرح بذلك. وبالعكس. أعني إن هاهنا ناس يستأهلون الخير فلم يظفروا، فقد ينبغي أن يشفق عليهم وأن يهتم بهم. القول في الحسد قال: وهو معلوم من الناس الذين يحسدون، وفيما يكون الحسد ومن الناس الذين يحسدون، إذا وضعنا أن الحسد هو حزن يعرض للمرء من أجل نجح الغير وسعادته، وذلك إذا وجدت له من الخيرات مثل الخيرات التي ذكرنا في باب النفاسة وجودها لأناس يستأهلونها وتليق بهم. وكان ذلك الحزن من الحاسد ليس لأنه يهوى أن يكون له ذلك الخير فقط، أو يزول عن المحسود ويكون له، بل لأن يزول فقط عن المحسود.
وإذا كان الحسد هو هذا، فهو ين أن الحاسد إنما يحسد الصنف من الناس الذين هم أشباهه وأمثاله أو يظن بهم أنهم أشباهه وأمثاله. وأعني بالأشباه المضارعين للمرء في الجنس وفي النسب وفي القنية وفي الحمد وفي المال. فهؤلاء هم المحسودون. وأما الحساد فمنهم الناس الذين شافهوا الكمال في الخيرات التي يحسد عليها إلا أنهم لم يكملوا في ذلك ولا نالوا كل الخيرات ولا فاتهم جميعها بل يسير منها. ولذلك مالا يوجد فاعلو الأفعال العظيمة، أعني ذوي الأقدار العظيمة والسعداء المنجحين في الأشياء الإنجاح التام، حسادا لأنهم يرون أنه لم يفتهم شيء وأن كل شيء لهم. وكذلك الصنف من الناس الذين يشرفون بشيء من الأشياء ويكرمون بسببه، ولا سيما بالحكمة وصلاح الحال. ومحبو الكرامة أشد حسدا من الذين لا يحبون الكرامة. والذين هم حكماء محبون أن يكرموا بالكرامات التي يكرم بها الحكماء، ولذلك يحسدون الذين يكرمون بهذه الكرامات. وبالجملة: إن كل من يحب أن يحمد على شيء من الأشياء فإنه يحسد غيره في ذلك الشيء بعينه. فلذلك الذين يحبون أن يكرموا على شيء ما يحسدون على ذلك الشيء بعينه. قال: والناس الصغار النفوس هم أيضا حساد لأن كل شيء عظم عندهم يحسدون عليه، وإن كان في نفسه صغيرا، حتى إنهم قد يحسدون على كثير من الشرور الواقعة بالناس. فهؤلاء هم أصناف الحساد من الناس.
وأما فيما يحسدون: فقد يحسدون في الرغبة في الحمد أو في التشوف إليه وفي الجلالة والنباهة بالمال والعبيد. وبالجملة في وجوه السعادات والنجح كائنا ما كانت وفي كل شيء حسد ولا سيما في الأمور التي يشتهونها أو يظنون أنه يجب أن تكون لهم. ومن الحساد الذين هم أرجح من الإنسان في المال قليلا أو أنقص منه قليلا. قال: وهو معلوم أيضا كما قلنا من يحسدون. فقد قلنا إنهم يحسدون الذين هم قريب منهم في الزمان، والمكان، والحمد والمجد؛ ومن هنا قيل: إن المضارعة بين الناس قد تحسن الحسد. والحسد إنما يكون في الصنف من الناس الذين لهم عند الإنسان قدر ما قريب منه، وذلك إذا كانوا في زمان واحد أو قريب، أو في مكان واحد أو قريب. ولذلك لا يحسد الشيخ الصبي، ولا يحد الذين يأتون بعد في الزمان، ولا الذين غبروا. وهلكوا وبخاصة منذ سنين كثيرة. وكذلك لا يحسد البعداء في المكان من الخيار. فإن خيار اليونانيين مثلا لا يحسدون الخيار الذين يكونون بأصنام هرقل من جزيرة الأندلس التي هي بلادنا. وكذلك لا يحسد الإنسان الذين هم أنقص منه بكثير، ولا الذين هم أكمل منه بكثير، وإنما يحسد من بينه وبينهم مشاركة، وذلك كالمتنازعين في شيء واحد والمحبين لشيء واحد. وبالجملة: كل إنسانين يشتهيان شيئا واحدا، فكل واحد منهما يحب ألا يكون لصاحبه وأن يتوحد به وينفرد.
ولذلك كان الحسد أحرى أن يكون لهؤلاء، وذلك كالفاخر والمفاخر، فإن هؤلاء يشتهون شيئا واحدا، وكل واحد منهما يحب أن ينفرد به. وإنما يحسد الفاخر للمفاخر في الأشياء التي إذا اقتناها كان بها شبيها له. والحزن بهذه الأشياء أولا والأسف عليها إذا تمكن من النفس حدث عنه الحسد للذين توجد لهم هذه الخيرات، أو هي مزمعة أن توجد لهم، أعني في المستقبل، أو قد وجدت، أعني فيما سلف. ولذلك قد تدخل الأشياء التي قيلت في باب الأسف والنفاسة في باب الحسد، لأن الأسف إذا تمكن من النفس عاد حسدا. قال: ومن كان من الغلمان أكب رسنا فهو يحسد من هو أصغر منه، إذا نال الأصغر خيرا لم ينله الأكبر، أو نال خيرا مثله. وكذلك يحسد من ينال الشيء بتدبير أكثر لمن يناله بتدبير أقل. وكذلك الذين أدركوا بجهد وإبطاء ونصب يحسدون الذين أدركوا بسهولة وسرعة. القول في الغبطة قال: وهو معلوم أيضا فيما يغبط الغابطون ولمن يغبطون وبأي أحوال يكون الغابطون إذ كانت الأشياء التي عليها يغبط هي ضد الأشياء التي بها يحزن وعليها يحسد وكان قد تقدمت لنا معرفة هذه الأشياء، وكذلك الذي يغبط هو ضد الذي يحسد، والذي يغبط ضد الذي يحسد. ولذلك إن كان الحسد هو اغتمام بخير يناله من يستحقه، فالغبطة هي فرح بخير يناله من يستحقه.
قال: وهو معلوم لنا من هذه الأشياء كيف يتهيأ لنا أن نستميل الحكام بأن نصيرهم بأحد الانفعالات التي توجب عندهم أن ينال أحد المتحاكمين منهم خيرا والآخر شرا، مثل أن يصير الحاكم ذا إشفاق على أحدهما وذا حسد للآخر. القول في الأسى والأسف قال: وأما بأية حال يوجد الأسفون وفيما يأسفون وعلى من يأسفون فمعلوم أيضا إذا وضعنا أن الأسى والأسف هو حزن ما يرى في الوجوه لفقد خيرات شريفة يهواها المرء لنفسه أو لمن هو بسببه، وذلك إذا كانت من الخيرات الممكنة، وكان ذلك الإنسان بحسب طبعه أو جنسه أو سلفه ممن يستأهل ذلك الخير من غير أن يهوى ألا تكون تلك الخيرات لغيره، وإنما يهوى أن تكون له ويحزن من أجل أن لم تكن له. وإذا كان الأمر هكذا، فبين أن الأسف والأسى خير، وأنه لا يكون إلا للخيار، وأن الحسد شر وخسران، وأنه لا يكون إلا للشرار. وذلك لأن الأسى يصير المرء بحيث يصير مستعدا لأن ينال الخيرات ويستأهلها، لأن هذا الانفعال لا يعرض إلا لمن يرى نفسه مستعدا للخيرات وأهلا لها، فيكون ذلك سببا لاقتناء الفضائل. وأما الحسد فإنه يصير المرء بحيث يكون مهيأ لأن لا ينيل أحدا خيرا. قال: والذين يأسفون هم الذين يرون أنفسهم أهلا لخيرات ليست لهم، لأنه ليس أحد يكترث بالأمور التي هي يسيرة الخير، أو بالأمور التي هي مذمومة، ولا بالأمور التي لا يرى نفسه أهلا لها.
ولذلك ما يوجد بهذه الحال الأحداث والكبيرة نفوسهم والذين تكون لهم الخيرات التي يستحقها جلة الرجال والخيار، كاليسار وكثرة الإخوان، يأسفون أيضا على ما فاتهم من هذه الخيرات. وذلك أن من كان له يسار يأسف على ما فاته من الرياسة، ومن كانت له رياسة دون يسار يأسف أيضا على ما فاته من اليسار. وقد يأسف هؤلاء على ما فاتهم من الزيادة والكثرة في هذه الخيرات مما يوجد لغيرهم. وإنما كان هؤلاء يعتريهم هذا الانفعال، لأنه يخيل لهم في أنفسهم أنهم خيار أو قريب من أن يكونوا خيارا، إذ كان يوجد لهم الشيء الذي يستأهله الخيار. مثال ذلك أنه إذا حاز الرياسة واليسار أحد ظن أنه خير. إذ كان هذان إنما يستأهلهما الأخيار. وإذا ظن ذلك أصابه الأسف على ما فاته من ذلك. قال: والصنف من الناس الذين يكون آباؤهم الأولون وأقاربهم مكرمين قد يعتريهم كثيرا هذا الانفعال عند أمثال هذه الخيرات، لأنهم يرون أنها أهلية وأنهم لها مستحقون. وإذا كانت الأمور التي فيها يكون الأسى والأسف أمورا مكرمة، أعني شريفة عظيمة. فواجب أن تكون إما فضائل نفسانية أو أمورا فاضلة، أعني خيرات بدنية أو خيرات من خارج، وذلك مثل جميع الأشياء التي فيها للغير إما منفعة وإما حسن وجمال وإما لذة. ولذلك قد يكرم الناس أهل هذه الأصناف الثلاثة، أعني المحسنين إليهم وهم أهل المنفعة، والخيار وهم أهل الجميل والفعل الحسن، والصنف من الناس الذين فيهم مستمتع، وهم الملذون، وسواء كان الإحسان منهم والاستمتاع بهم لنفوسهم أو لمن يتصل بهم.
ولكون الأشياء التي يتأسف عليها هي الأشياء التي فيها للغير خير ما إما جميل وإما نافع وإما لذيذ، كان الأسف في اليسار والجمال أحرى منه في الصحة. قال: وهو معلوم أيضا من الحد من الناس الذين يأسى المرء ويأسف على ألا يكون له حالهم. وذلك أن الأسى إنما يكون على أحوال الناس الذين توجد لهم الأمور المكرمة التي ذكرناها مثل الجمال واليسار والشجاعة والحكمة والرياسة. وإنما صارت الرياسة من الأمور التي يأسف الناس على فقدها لأن أهل الرياسات يقدرون على الإحسان إلى أكثر الناس، ومن أعظم أفعالهم التي يفعلون بها ذلك قود الجيوش والخطابة إلى غير ذلك من ملكات الرياسات وأحوالها التي يفعلون بها الإحسان إلى الناس. وكذلك كل من ينحو نحو الرؤساء ممن له ملكة رياسية أو حالة رئيسية يصدر منها إحسان إلى الغير. ومن الناس الذين يأسى المرء على ألا يكون مثلهم الذين يود كثير من الناس أن يكون مثلهم، وأن يكونوا من معارفه. ومن هؤلاء أيضا الذين يتعجب منهم كثير من الناس. ومن هذا الصنف الذين ينطق بالثناء عليهم الشعراء والخطباء ومخلدو الكتب، أعني المؤرخين. فإن هؤلاء الثلاثة الأصناف هم الذين ينطقون بالمدح والثناء. والصنف أيضا من الناس الذين لا يكترثون بالخيرات التي فيها غيرهم، ولا يلأسفون عليها لأن عندهم: إما جميع الخيرات التي يؤسف على فقدها، وإما أعظم الخيرات وأجلها قدرا، فقد يأسف المرء ألا يكون في مثل أحوال هؤلاء؛
لأن الاكتراث ضد الأسف، والذي لا يكترث ضد الذي يأسف. والذين يأسفون هم الناس الذين تكون لهم الشرور المضادة للخيرات التي يكون عنها الأسف. ومن هنا يبين عدم الاكتراث الذي هو ضد الأسف، ومن الذي لا يكترث له. فإنه لا يكترث أحد بأحوال الناس الأسفين. ومن الناس الذين لا يكترث بهم ذوو الجد، أعني السعداء، إذا كان لهم الجد خلوا من الفضائل التي تستحق الخير الذي نالهم بالاتفاق، فإن الناس يستخفون بأمثال هؤلاء ولا يكترثون بأحوالهم. القول في الخلقيات قال: أما الأحوال التي إذا وجدت في الناس اعترتهم الانفعالات بها وهي التي يكون المرء بها مستعدا وهي التي يتوطأ بها لقبول الانفعال والأشياء التي يكون عنها الانفعال أو زوال الانفعال والسلو عنه وهي التي منها تعمل المقاييس الانفعالية فقد قيل في ذلك في هذه المقالة. وأما الأشياء التي تعمل منها الأقاويل التصديقية في جنس جنس من الأجناس الثلاثة، أعني المشورية والمنافرية والمشاجرية، فقد قيل فيها في المقالة الأولى. وقد بقي أن نقول هاهنا في الأحوال التي يتبعها خلق خلق من الأخلاق. فإن بمعرفة أي خلق يتبع أي حال يمكننا أن نحرك الذي نخاطبه إلى أن يتخلق بذلك الخلق، وذلك إذا أوهمناه وجود تلك الحال فيه أو كانت موجودة مثال ذلك أن كبر النفس يتبعه السخاء. فإذا أثبتنا عند إنسان ما أنه كبير النفس حركناه إلى السخاء بأن نؤلف له القول هكذا: إنه كبير النفس، والكبير النفس يجب أن يكون سخيا، فإنه واجب أن يكون سخيا.
وكذلك ما أشبه هذا. قال: وهذه الأحوال وهي التي المقصود منها تعديدها وأي خلق يتبع واحدا واحدا منها هي خمسة: أحدها: الانفعالات. والثاني: الهمم. والثالث: الأسنان. والرابع: الجدود. والخامس: الأنفس. وأعني بالانفعالات مثل الغضب والرحمة، فإن هذه يتبعها خلق خاص، وبالهمم الأشياء التي يختارها كل صنف ويؤثرها في حياته سواء كانت صناعة أو فضيلة أو لذة ينهمل فيها. فإن الأخلاق أيضا تختلف باختلاف هذه. وأعني بالأسنان سن الشباب وسن الإكتهال وسن الشيخوخة، وذلك أن لهذه الأسنان أخلاقا خاصة بها. وأعني بالجدود الأشياء التي تحصل للإنسان في بدنه ومن خارج بدنه بالاتفاق وذلك مثل الحسب واليسار الشاذ والجلد المفرط، وأعني بالنفوس الفطر المتباينة التي فطر عليها الناس والعادات المختلفة. القول في أخلاق الشباب قال: فإما الأحداث وهم الذين جاوزوا اسبوعين من سنهم إلى نحو الثلاثة الأسابيع فمن أخلاقهم أنهم يشتهون كل شيء، وهم مسارعون جموحون إلى ركوب ما يشتهونه، وأغلب الشهوات عليهم الشهوات البدنية المنسوبة إلى الزهرة. وهم مع ذلك سريع تغيرهم وتقلبهم يشتهون الشيء سريعا ويملونه سريعا. والسبب في اشتهائهم كل شيء أن آراءهم مضطربة لم تستقر بعد كل شيء من المؤثرات في هذه الحياة الدنيا. وليست آراؤهم وهي التي تكون عن بصيرة ونظر. ومثال ما يصيبهم من شدة الشهوة مع سرعة زوالها مثل العطش الذي يصيب المرضى فإنه عطش سريع الزوال إلا أنه شديد جدا.
وهم مع ذلك سريعو الغضب منقادون له تقهرهم حدته وسورته، لأنهم من أجل حبهم للكرامة لا يصبرون إذا استخف بهم مستخف لكن يمتعضون إذا ظنوا أنهم يعابون. وهم محبون للكرامة وأشد من ذلك للغلبة، وذلك أن الحداثة تشتاق الفخامة؛ والغلبة شيء من الفخامة. وهم للكرامة والغلبة أشد حبا منهم للمال. وإنما لا يحبون المال لأنهم لم يجربوا الفاقة. وهم يصدقون بالقول سريعا لأنهم لم ينخدعوا كثيرا. وهم حسن ظنهم، فسيح أملهم لحرارة طباعهم كالذي يعرض لمن يشرب الخمر لمكان الحرارة العارضة له عن شربها. ثم لا يخورون ولا ينكلون، بل يحملون المشقة فيما يهوونه وذلك لقوة حرارتهم. وهم أكثر ذلك يعيشون بالأمل، لأن الأمل إنما هو للزمان المستقبل، والذكر للماضي. والمستقبل موجود للغلمان أكثر من الماضي لأنه في أول وجودهم، ولذلك يأمنون كثيرا ولا يذكرون. وهم يسير اختداعهم واغترارهم وذلك أن من شأنهم التصديق من غير دليل أو بدليل ضعيف. وإذا غولطوا بالدليل سهلت مغالطتهم. وهم مع أنهم من ذوي التأميل شجعان، وذلك أن الشجعان غضوبون حسن أملهم. فأما حسن الأمل فيحدث لهم ألا يجزعوا، وذلك أن قوة الرجاء في الظفر تشجعهم، وأحد ما يشجع هو تأميل الخير، وأما الغضب فيحدث لهم شدة القلب، لأنه ليس من أحد يخاف فيغضب. ومن خلقهم أن الحياء يغلب عليهم لأنهم لم يصيروا بعد إلى أن يميزوا بين الأشياء التي يجب أن يستحى منها وبين التي لا يستحى منها.
فهم لاتهامهم أنفسهم في كل شيء يستحيون من كل شيء خوفا من أن يكونوا قد اخطأوا. وهم يتمسكون بالسنن جدا ويراقبونها، والسبب في ذلك أنهم لم يعملوا النظر فيها حتى يتبين لهم ما هو منها عدل مما ليس بعدل. وهم كبراء الأنفس. ويظنون أنهم لا يفتقرون أبدا، والسبب في ذلك أنهم لم يجربوا الضراء والضرورة. ويتشوقون أبدا من أفعال كبراء النفوس العظائم منها، وذلك من طريق اتساع أملهم. ومن أخلاقهم أنهم يؤثرون الجميل أشد من إيثارهم النافع. وإنما يؤثرون من النافع ما كان جميلا. وإنما كانوا لا يؤثرون النافع لقلة تفكرهم في العواقب، وإيثارهم للجميل من أجل إيثارهم للفضائل، وإيثارهم للفضائل من أجل إيثارهم للمدح والذم. وهم محبون لأصحابهم أكثر من سائر الناس، لأن من تمام اللذة والسرور - إذا وجدا - الصحبة ومشاركة الإخوان. وهم لا يطلبون النافع في شيء من الأشياء ولا في الأصدقاء. وخطؤهم في الأشياء كثير، وأكثر ما يكون في الأشياء النافعة التي يؤثرها المشايخ. وأفعالهم غير محدودة ولا مقدرة، فيحبون جدا ويغضبون جدا، وبالجملة فيفرطون في كل شيء وذلك لسوء تمييزهم العواقب. فإن الأفعال إنما تكون مقدرة بتمييز العواقب. ويظنون أنهم يعلمون كل شيء وذلك بسبب إغراقهم في كل شيء. ويركبون الظلم مجاهرة والأشياء التي فيها العيب والفضيحة، وهذا أيضا لجسارتهم وإفراطهم في الأشياء. وهم رحماء لأضنهم يظنون بالناس جميعا أنهم خيار صلحاء.
وهم لقلة شرهم يبغضون أهل الشر لأنهم يظنون أن أهل الشر يفعلون ما لا ينبغي. وهم محبون للهزل و المزح. وانصرافهم عن الشيء سريع، لأن سرعة الانصراف من ضعف الروية. فهذه هي أخلاق الغلمان. في أخلاق المشايخ وأما الشيوخ الذين تجاوزوا سن الكهولة فهم على كثير من أضداد أخلاق الشباب، أعني الأخلاق السخيفة والشكسة. وأعني بالسخيفة المنسوبة إلى الضعف من محبة الهزل والمزاح وتشوق الشهوات البدنية والرحمة للناس والانخداع؛ وأعني بالشكاسة الأخلاق المنسوبة إلى القوة مثل سرعة الغضب والجرأة ومحبة الكرامة والغلبة وامتداد الأمل وكبر النفس وركوب الظلم وسائر هذا النوع. وإنما كان الشيوخ على ضد هذه الأخلاق، لأنهم عاشوا دهرا طويلا فقصر أملهم، واختدعوا كثيرا وأخطأوا كثيرا، فساء ظنهم بالناس لوقوعهم على أسباب الخدع والخطأ بالتجارب. وأكثر الأفعال الواقعة بهم كانت كلها شرورا أو مفضية إلى الشر. ومن أخلاقهم أنهم لا يشكون في الشيء فيما بينهم وبين أنفسهم ولا يتعجبون من شيء ورد عليهم ولا يستعظمونه، لأنه قد تكرر عليهم. وهم مع أنهم قد جربوا كل شيء كأنهم لا يعرفون شيئا. ولا يكترثون بالحمد والذم، لأن قصدهم الحقائق، مع أنهم لا يستطيعون شيئا. ومن شيمهم أنهم لا يحزمون على شيء ألبتة ولا يقطعون عليه بل يقرنون بكلامهم أبدا (عسى) و( لعل)، وذلك لكثرة خطأهم ولكثرة ما جربوا من إخفاق آمالهم.
وهم سيئة أخلاقهم لسوء ظنهم بكل شيء. وسوء ظنهم لقلة تصديقهم؛ وقلة تصديقهم لكثرة تجاربهم. ومن شيمهم أنهم لا يحبون جدا ولا يبغضون جدا ولا يظهرون ذلك إلا بالكره وعند الاضطرار، أعني الحب والبغض. والحبيب والبغيض عندهم كأنه في صورة واحدة لدهائهم، وذلك للأمور التي قيلت من أنهم عاشوا دهرا طويلا واختدعوا كثيرا وأخطأوا كثيرا وأشباه ذلك. وهم صغيرة أنفسهم متهاونون بالأشياء العظام لا يشتاقون إلى شيء سوى ما فيه المعاش. وهم غير ذوي منحة وتكرم، لأن متاع الدنيا من الأشياء التي بهم إليها ضرورة، وأعني بمتاع الدنيا الأشياء الضرورية في هذه الحياة. وإنما صار لهم ذلك لكثرة التجربة. وأيضا فإنهم يرون أن الاقتناء عسير والتلف يسير، فهم لهذين الشيئين بخلاء، أعني لوقوفهم بالتجربة على أن الأشياء النافعة في هذه الحياة بهم ضرورة إليها، وبخاصة لضعف أبدانهم، ولوقوفهم بها على أن الاقتناء عسير، وبخاصة في سن الشيخوخة، وأن التلف يسير. وهم يسبقون، فيخبرون بما هو كائن لمعرفتهم بالعواقب. ولهذا كانوا جبناء وهم في هذا على خلاف ما عليه الأحداث لأنهم ذوو برودة في أمزجتهم وفتور، والفتيان ذوو حرارة وتوقد. والشيخوخة تؤدي إلى الجبن لأن الخوف والجبن تابع للبرد. وهم محبون للحياة لا سيما عند آخر أعمارهم. وحبهم للحياة ليس هو ليتمتعوا من الشهوات فيها، بل لأن يحيوها فقط، لأن أسباب الشهوات قد عدموها، اللهم إلا شهوة الطعام من بين شهوات سائر الحواس فإنها توجد فيهم كثيرة.
لأن الطعام ضروري لهم، فيجتمع لهم مع اللذة به الضرورة. وهم محبون لأخيار الملوك وعدول السلاطين لصغر أنفسهم الذي السبب فيه ضعف نفوسهم. وعشرتهم للناس وقصدهم إنما هو نحو النافع لا نحو الحسن، لأنهم محبون لأنفسهم. والنافع هو الشيء الذي هو خير للمرء في نفسه؛ والحسن هو ما هو خير للغير. وهم قليل حياؤهم. وإنما كان ذلك كذلك، لأن إيثارهم للنافع هو أكثر من إيثارهم للجميل. والحياء إنما يكون مخافة فوت الجميل. وتأميلهم يسير لكثرة تجاربهم أن أكثر الأشياء يؤول إما إلى الشر، وإما إلى ما شره أكثر من خيره، وإما لما خيره مساو لشره. وكل هذه الثلاثة الأقسام غير متشوقة. والأشياء التي هي خير محض، أو الخير فيها أغلب، قليلة الوجود، ويحتاج - في ترقب وجودها - إلى زمان طويل، والذي بقي من أعمار الشيوخ يسير. وأكثر عيشهم ولذتهم إنما هو بالذكر لا بالأمل، بضد ما عليه الأمر في الشباب. وذلك أن الذكر إنما يكون لما مضى. والشيوخ فقد ذهب أكثر أعمارهم. ولهذا تكون منهم جودة التكهن والحدس على ما يكون. وغضبهم سريع حديد لقلة احتمالهم، لكنه ضعيف، لضعف حرارتهم. وشهواتهم منها ما قد انقطع، ومنها ما قد ضعف، فليسوا متحركين نحو الشهوات، لكن نحو النافع. فلذلك قد يظن بهم العفة لانقطاع شهواتهم، وإنما هم أعفاء باشتراك الاسم. ويقلقون من طلب الأفضل وإنما وكدهم الضروري.
وأكثر إشارتهم بالأشياء التي تحصل الفضيلة والخلقق الجميل، لا بالأشياء التي تعود على المشار إليه بالنافع. ومن خلقهم الظلم، لكن بالمكر والخديعة، لا بركوب الفضائح والاستهتار كالحال في الشباب. وهم رحماء لكن رحمتهم من أجل ضعفهم وتخيل سهولة نزول الشر بهم الذي أشفقوا منه، لا من أجل حبهم للناس كالحال في رحمة الشباب. وهم صابرون على الآلام، غير سريع تقلبهم، لأن الصبر ضد الهزل الذي هو من أخلاق الفتيان، ومن أحب الهزل فليس يحب الجد والصبر.لجميل، لا بالأشياء التي تعود على المشار إليه بالنافع. ومن خلقهم الظلم، لكن بالمكر والخديعة، لا بركوب الفضائح والاستهتار كالحال في الشباب. وهم رحماء لكن رحمتهم من أجل ضعفهم وتخيل سهولة نزول الشر بهم الذي أشفقوا منه، لا من أجل حبهم للناس كالحال في رحمة الشباب. وهم صابرون على الآلام، غير سريع تقلبهم، لأن الصبر ضد الهزل الذي هو من أخلاق الفتيان، ومن أحب الهزل فليس يحب الجد والصبر. فهذا هو القول في أخلاق الشباب والمشايخ. القول في سن الكهول قال: وأما الذين هم في عنفوان العمر، وهم الكهول، فمعلوم أن أخلاقهم وسط بين هذه الأخلاق، وأنهم مجانبون لإفراط الطرفين. ولذلك هم أعدل، فليسوا بمتهورين ولا جبناء، ولكن مقدمين على ما ينبغي في الوقت الذي ينبغي، وبمقدار ما ينبغي، ولا يصدقون بكل شيء، ولا يكذبون بكل شيء، لكن يتصورون الأمور على كنهها، ويصدقون بها التصديق التابع لطباعها.
وليس عيشهم ولا طلبهم موجه نحو الحسن فقط، ولا نحو النافع فقط، لكن نحو الأمرين جميعا. ولا هم أيضا أهل جد محض، ولا مجون محض، لكن بين ذلك. وكذلك هم في الشهوة والشجاعة، أعني أنهم أعفاء مع شجاعة. والغلمان شجعان شهوانيون والشيوخ جبناء أعفاء. وجملة القول إنه قد يحصل لهم الجزء النافع من خلق خلق، دون الجزء الضار الموجود في الأطراف المذمومة الحاصل للشيوخ وللشباب بالطبع. وذلك القدر هو المتوسط. وعلى حسب زيادة أحد الطرفين في خلق الكهل على الآخر يكون ميله إلى الشر أو إلى الخير، أعني إلى الطرف المذموم أو المحمود. وذلك أيضا يختلف بحسب الذي يستعمل معه الخلق، قرب حالة تكون زيادة الشجاعة فيها وقربها من التهور آثر من توسط الأمر في ذلك في حالة أخرى. فقد يزاد في الشر إذا احتيج إلى استعماله مع قوم ما، ويزاد في الخير إذا احتيج إلى استعماله مع قوم آخرين. وسن الكهولة هو من خمس وثلاثين إلى خمسين سنة. فهذا هو القول في خلق الأحداث والشيوخ والكهول. فصل ولما كان الكلام الخطبي إنما يكون أتم فعلا وأكثر إقناعا إذا رأى المخاطب به أنه لم يبق فيه موضع فحص ولا تأمل ولا معارضة إلا وقد أتى بها فتزيفت، كان واجبا أن يكون هنالك فاحص عن القول، ومعارض له غير المتكلم، وهذا إنما يتم بمناظر وحاكم.
أما فعل المناظر فهو التشكيك على القول المقنع والإبطال له. وأما فعل الحاكم فتمييز حجة كل واحد من الفريقين، أعني المتكلم والمناظر، على مثال ما يوجد الأمر في الخصومات في المدن. لكن إذا أريد أن يكون القول تام الإقناع، فواجب أن يوضع حاكم ومناظر في جميع أجناس الأقاويل الخطبية، أعني المشاورية والمشاجرية والمنافرية. والفرق بين الحاكم والمناظر أن الحاكم هو أعلى من المناظر، ولذلك لا يكلف بالدليل على ما حكم به. وأما المناظر فهو مساو للمتكلم ولذلك لا يكتفى منه برد القول دون أن يأتى على ذلك بدليل. وربما اكتفى في بعض المدن في الأقاويل الخصومية بقول الحاكم دون قول المتكلم والمناظر، على ما عليه الأمر في ملة الإسلام، فإنهم إنما يستعملون في الخصومات قول الحاكم مع الأشياء التي من خارج مثل الشهادات والأيمان. والفرق بين الشاهد والحاكم أن الشاهد يشهد بصدق النتيجة، والحاكم يشهد بصدق القياس المنتج لها، والمناظر يناظر على إبطالهما. وأكثر الأقاويل الخلقية والانفعالية إنما يستعمل مع الحكام. فصل فأما الخلق الذي يخص سياسة سياسة من السياسات الأربع التي عددت فيما سلف فقد ذكرت في باب المشوريات. وينبغي أن تكون عندنا هاهنا معدة لنستعملها في الأقاويل الخلقية. فإن هنالك إنما ذكرت لتعمل منها الضمائر في الأمور الثلاثة. وإذ قد تقرر هذا وكان قد تبينت الأشياء التي منها تعمل الضمائر والتصديقات في الأمور الثلاثة، أعني المشاورية والمنافرية والمشاجرية، فالأشياء التي منها تعمل الأقاويل الخلقية والانفعالية، فقد ينبغي أن نصير إلى تبيين المقدمات المشتركة التي في الأجناس الثلاثة أعني في المشاورية والمنافرية والمشاجرية.
والأمور المشتركة التي يطلب تثبيتها في الأجناس الثلاثة بالمقدمات المشتركة أربعة أصناف: الأول: هل الأمر ممكن أو غير ممكن. والثاني: هل الأمر مما سيكون ولا بد أو لا يكون. والفرق بين هذا والممكن أن المقدمات المستعملة في الممكن إنما تستعمل بلفظ الممكن وعلى أنه ليس لأحد الممكنين فضل على الآخر في الوجود. وأما المقدمات المستعملة في أن الشيء كائن في المستقبل فإنما نستعملها في صورة ما هو كائن لا محالة، وإن كنا لا نتيقن ذلك، لكن إنما نستعملها في هذه الصناعة بهذه الجهة. والثالث: هل الأمر قد كان في الماضي أو لم يكن. وما يستعمل من هذا في هذه الصناعة فإنما يستعمل في صورة ما قد علم كونه بالتجربة والحس، وإن كنا لا نتحقق ذلك. والرابع: تعظيم الشيء وتصغيره وتفخيمه وتخسيسه، فإن هذا أمر عام مستعمل في الأجناس الثلاثة. فإنه إذا أشير بالشيء أن يفعله عظم، وإذا أشير بالترك صغر. وكذلك يفعلون إذا مدحوا أو ذموا أو شكوا أو اعتذروا. فإذا تم القول في هذه، قلنا بعد ذلك في مواد أصناف الضمائر وأصناف المثال، وأضفنا إلى ذلك المواضع المشتركة للأقاويل الخطبية وغيرها، فإنا نكون قد أتينا على الغرض المقصود من هذه الصناعة. فإنه إنما تكلم في المقالة الأولى في الضمائر من جهة تأليفها لا من جهة موادها. وهي من جهة تأليفها ممكن أن تستعمل في الخطابة وغيرها.
وإنما هي خاصة بالخطابة من جهة موادها. فنقول: إنه وإن كانت هذه الأربعة المطالب مشتركة للأجناس الثلاثة، فإن بعضها أخص ببعض وأولى أن تنسب إلى بعض. وذلك أن التعظيم والتصغير أخص بالمنافرية التي هي المدح والذم، وأن الذي قد كان أخص بالخصومات وكذلك الذي يستعمل كالكائن؛ فإن الحكومة إنما تكون في أمثال هذه الأشياء، وأن الممكن والذي يتوقع كونه أخص بالمشورية. وإذ قد تقرر هذا، فلنقل في المقدمات التي يقنع بها أن الأمر ممكن أو غير ممكن، ونعني بالممكن وغير الممكن هاهنا ما هو مقدور لنا ومستطاع عليه مما هو غير مقدور ولا مستطاع عليه، لا الممكن الذي هو في طبائع الأمور ممكن، لكن الذي بحسب الإرادة والاستطاعة. فمنها: إن كان الشيء له ضد، وكان ضده ممكنا أن يكون أو أن يفعل، فإن الشيء ممكن أيضا أن يفعل؛ مثل إن كان الإنسان يمكن أن يصح، فقد يمكن أيضا أن يسقم. والعلة في ذلك أن القوة والإمكان للمتضادين واحد. ومقدمة ثانية: إن كان الشبيه ممكنا، فالذي يشبهه أيضا ممكن. وثالثة: إن كان الذي هو أصعب ممكنا، فالذي هو أيسر ممكن. وإن كان الأمر الذي هو أفضل وأحسن ممكنا، فذلك الأمر - إذا قيل بإطلاق - ممكن، أعني من غير هذا الشرط. فإن إجادة تكوين البيت أصعب من تكوين البيت فقط. ورابعة: إن كان الذي بدؤه ممكن، فآخره وتمامه ممكن.
والإقناع في هذا الموضع أن نقول: لما كان ما لا يمكن كونه مبدئه، فما يمكن كون مبدئه، يمكن كونه. وقد بين اختلال هذا الموضع في الثانية من الجدل. وخامسة: وهي ما كان تمامه ممكنا، فمبدؤه ممكن؛ وهو عكس ما قبله. وسادسة: إن كان المتأخر في الطبيعة أو في الكون - يعني الزمان فقط - ممكنا، فالمتقدم أيضا ممكن؛ مثال المتقدم بالطبع: إن كان الإنسان يمكن أن يكون كهلا، فقد يمكن أن يكون غلاما. ومثال المتقدم بالزمان فقط دون الطبع: الصحة الكائنة بعد المرض. فهذا الموضع ينقسم إلى مقدمتين، ثم قد تعكس كل واحدة من هاتين، فيحدث هاهنا أربع مقدمات. فإنه إن كان المتقدم في الطبيعة أو في الزمان ممكنا فالمتأخر أيضا ممكن. ومقدمة ثامنة: وهي أن كل ما هو بالطبع محبوب ومشتهى، فهو ممكن أن يكون وأن يفعل؛ فإنه ليس يشتاق أحد - إذا كان شوقه على المجرى الطبيعي - ما ليس بممكن. وتاسعة: وهي أن الأشياء التي تحتوي عليها العلوم والصناعات ممكنة لنا، أعني أن نعلم ما في العلوم وأن نعمل ما في الصنائع. وعاشرة:وهي أن الأمور التي بدأ كونها فينا أو بحكمنا مثل الأشياء التي نجبر عليها عبيدنا أو نتشفع فيها إلى أصدقائنا فهي ممكنة؛ وذلك أن الذي في ملك الأصدقاء ممكن، كما أن الذي في ملكنا ممكن.
وحادية عشرة: وهو أن الذي تكون أجزاؤه ممكنة، فالكل ممكن. وثانية عشرة: وهو إن كان الكل ممكنا، فالأجزاء ممكنة؛ مثال ذلك أنه إن كان البرهان ممكنا، فمقدمات البرهان ممكنة وتأليفه ممكن. وثالثة عشرة: وهي إن كان النوع ممكنا، فالجنس ممكن؛ وعكسه وهو إن كان الجنس ممكنا، فالنوع ممكن؛ مثال ذلك إن كان يمكن أن تكون سفينة ذات مجاديف كثيرة، فقد يمكن أن تكون ذات مجاديف ثلاثة؛ وعكسه إن أمكن أن تكون ذات ثلاثة مجاديف، أمكن أن تكون ذات مجاديف كثيرة. وخامسة عشرة: وهو إن كان أحد المضافين ممكنا، فالمضاف الآخر ممكن، كمثل الضعف والنصف. وسادسة عشرة: وهو إن كان شيء ما يمكن أن يكون لغير ذي صناعة فهو لذوي الصناعة أمكن، وذلك أن هاهنا أشياء توجد مرة بالعرض، ومرة بالذات، ومرة بصناعة، ومرة بلا صناعة. فهذه متى كانت ممكنة بالعرض كان إمكانها بالذات أحرى. وكذلك يوجد الأمر فيها إذا وجدت بصناعة وبغير صناعة. وسابعة عشرة: وهو إن ما كان ممكنا للأوضع والأخس والأحقر والأقل عناية فهو لأضداد هؤلاء أمكن، كما قال سقراط: إنه لشديد على أن أعجز عما يفعله الجاهل؛ أو كما يقال: إنه لقبيح أن يعجز أرسطو عن معرفة ما أدكه زينن. وأما المقدمات التي يوقف منها على أن الشيء غير ممكن فمعلومة من أضداد هذه التي قيلت. مثال ذلك: أن ما كان غير ممكن للذين هم أشد عناية فهو غير ممكن للذين عنايتهم قليلة؛
وأن الكل إذا كان غير ممكن، فالأجزاء غير ممكنة. وأما المقدمات التي يوقف منها على أن الأمر كان أو لم يكن فيكاد أن تكون واحدة بالموضوع، اثنتين بالجهة. فمنها: أنه إن كان الذي هو أقل تهيأ واستعدادا لأن يكون قد كان، فالذي هو أكثر تهيأ قد كان. وموضع ثان: وهو إن كان المقابل الذي قد جرت العادة أن يتقدمه مقابله قد كان، فإن الآخر قد كان؛ مثال ذلك إن كان الإنسان نسي شيئا فقد كان علمه، وإن كان حنث، فقد كان حلف. وموضع ثالث: وهو إن قدر وهوى أن يفعل، ولم يكن شيء من خارج يعوقه، فقد فعل. وقريب من هذا إن كان قدر على شيء وغضب، فقد كان. والموضع العام لهذين أنه إن كان قادرا على الشيء، وهو متشوق له، فقد فعله. وإنما كان عاما لأن التشوق يعم الغضب والهوى. وإنما صار هذا الموضع مقنعا لأن الناس أكثر ذلك يفعلون ما يشتهون إذا قدروا، أما الأحداث فللنهامة، وأما الخيار فلشهوتهم للخير. وإذا كانت أمور قريبة الكون متوقعة، فهي كالموجودة وموضع رابع: وهو إذا كان إنسان عادته أن يوجد منه فعل ما كثيرا، فإن ذلك الفعل قد كان منه. وموضع خامس: وهو أن ننظر إذا أردنا أن نقنع في شيء ما أنه قد كان هل تقدمته أشياء في طباعها أن تكون قبل ذلك الشيء الذي أردنا معرفة كونه، فإن كانت تلك الأشياء قد تقدمت، حدسنا أن ذلك الأمر قد كان.
وهذه الأشياء السابقة للشيء ربما كانت أسبابا، وربما كانت علامات؛ مثل أنه إن كانت السماء برقت، فقد رعدت. وإن كان الإنسان قد جرب شيئا ما لينظر هل يتأتى له فيه ذلك الفعل أم لا، فقد كان منه ذلك الفعل. وموضع سادس عكس هذا وهو إذا وجدت الأشياء المتأخرة عن الشيء، فقد وجد الشيء؛ مثال ذلك إن كانت السماء رعدت، فقد برقت؛ وإن كان فعل الآن، فقد ابتدأ فيما قبل يفعل. وهذه الأشياء التي تتأخر عنها أشياء وتتقدم عليها أشياء، منها ما هو باضطرار، ومنها ما هو على الأكثر. فمثل الاضطراري: إن كان نسي، فقد علم؛ ومثال الأكثري: إن كانت السماء رعدت، فقد برقت. فهذه هي المواضع التي يوقف منها على أن الأمر قد كان. وأما معرفة أن الأمر لم يكن فمن أضداد هذه بعينها. وأما المقدمات التي يوقف منها على أن الأمر سيكون وأنه متوقع كونه، فهذه هي بأعيانها. فأول ذلك إن كان الأمر مقدورا عليه ومشتهى، فسيكون. وأعني بالمشتهى هاهنا إما اللذات المحسوسات، وإما الأشياء التي يهواها الإنسان من غير أن تكون أمورا محسوسة، كالمال والكرامة. وكذلك إن كان الأمر مقدورا عليه مع الغضب أو كان مقدورا عليه ومختارا بفكر وروية، فهو ممكن. وكذلك الأشياء اللازمة للأفعال الإرادية ما كان يلزم منها باضطرار، وما كان لا يلزم باضطرار، فهي كلها معدودة فيما سيكون، إذا كانت الأشياء المتقدمة لها.
فمثال ما يلزم أكثريا للفعل الإرادي خروج السهم التابع للرمي، ووقوع البصر على الشيء التابع لفتح الأجفان. وأيضا إن تقدمت أشياء هي متهيئة أن يكون عنها شيء، فذلك الشيء سيكون؛ مثل أنه إن كانت السماء غامت فستمطر. وموضع آخر: إن كان الشيء الذي هو من أجل غاية ما موجودا، فإن الغاية ستوجد؛ ومثال ذلك إن كان الأساس قد كان، فإن البيت سيكون. فأما المواضع التي يوقف منها على الأعظم والأصغر والكثير والقليل والأفضل والأخس فهي بأعيانها التي عددت في باب الأنفع والآثر في المشوريات، إذا جعلت أعم قليلا، وذلك بأن يترقى من باب النافع إلى باب الخير. فإن الخير جنس مشترك للغايات الثلاث من الأجناس الثلاثة من أجناس الأقاويل الخطبية، وذلك أنه في المشورية النافع، وفي المنافرية الحسن، وفي المشاجرية العدل. وبالجملة فمواضع المقايسة تستعمل خاصة وعامة حتى يمكن أن تؤخذ مشتركة لجميع المطالب على ما تبن فيه الأمر في الثانية من الجدل. إلا أن هاهنا إنما ينتفع بالكليات إذا طوبق بها الجزئيات، واستعملت قوة الكلي فيها، وذلك بأن يحد كل واحد منهما ويوصف بما يخصه. فإن غاية هذه الصناعة إنما هو التكلم في الجزئيات لا في الكليات، وفيها تقع مخاطبة الجمهور بعضهم بعضا. وذلك أنه قد يحتاج في مطابقة الكليات في المواد إلى ملكة ودربة، وذلك أحد ما يتفاضل فيه الخطباء.
فقد قيل في الممكن ولا ممكن، وفي أن الأمر كان أو لم يكن، وفي أنه يكون أو لا يكون، وفي التعظيم والتصغير. وقد بقي علينا القول في الأمور العامة للتصديقات كلها، وذلك مما لم يستوف فيه القول في المقالة الأولى، وأعني بالتصديقات العامة المقاييس الخطبية والمواضع الخطبية، فنقول: إن الأقاويل الخطبية، كما سلف، جنسان: مثال وضمير. وأما الرأي فهو جزء من الضمير. وأكثر ذلك إنما يحتاج إليه في المشوريات. وسنقول في ذلك. والمثال كما قيل في هذه الصناعة شبيه بالاستقراء في صناعة الجدل، والضمير شبيه بالقياس فيها. والمثال في هذه الصناعة نوعان: فأحدهما: أن يتمثل المتكلم بأمور قد كانت ووجدت، مثل قول القائل: إنه ينبغي للملك ألا يغتر فيميز النصحاء من حرسه من غير النصحاء، وإلا خيف أن يثبوا عليه فيقتلوه، كما عرض للمتوكل كل من بني العباس. النوع الثاني: أن يكون الخطيب يصنع المثال صنعة ويخترعه اختراعا، وهذا ربما كان مقدمة، وربما كان حديثا طويلا. والحديث الطويل ربما كان معلوم الكذب عند التكلم والسامع كالحال في الحكايات الموضوعة في كتاب دمنة وكليلة، وربما لم يكن معلوم الكذب ككثير من الألغاز التي يستعملها أصحاب السياسات. واسم المثل والأمثال أخص بالمقدمة المخترعة عند أرسطو، والمثال أخص بالموجود منها. والمقدمات التي جرت عادة الجمهور من العرب وغيرهم أن يستعملوها في مخاطبتهم، مثل قولهم: ذكرتني الطعن وكنت ناسيا، وقولهم: بلغ الماء الزبى، وغير ذلك، هي داخلة في هذا الجنس، إلا أن بعضها مقدمات أو اخترعها أول من تكلم بها ليجعلها مثالات عامة لأمور كثيرة، وبعضها إنما نطق بها فقط لموافقة الحال الحاضرة فحفظ ذلك وجعل مثالا في أشياء كثيرة، مثل قول القائل: ذكرتني الطعن وكنت ناسيا، فإن الحكاية في ذلك مشهورة عن أول من تكلم بهذا المثل، والسبب في ذلك.
ومثال المثل المخترع الذي إنما هو مقدمة فقط قول سقراط: إنه لا ينبغي أن يتسلط أناس بالقرعة، كما لا ينبغي أن يوضع الصراع قرعة، أي يوضع الصراع بالقرعة. فإن هذا القول اخترعه سقراط وجعله مثالا لقول القائل: إنه لا ينبغي أن يتسلط ناس بالقرعة، مثل أن يلزم واحد من أهل السفينة أخذ السكان بالقرعة، فإن القرعة تصيب أيهم كان من غير أن يكون ذلك ممن يحسن الملاحة. ومثال الأقاويل المخترعة قول بعض القدماء لقومه حين أرادوا أن يقيموا من أنفسهم وأهل مدينتهم حرسا وجندا لرجل معروف بالتغلب والاستيلاء والقهر ليقهر لهم عدوهم، فإنه أشار عليهم من شر أعدائهم، وهو أن يغلب عليهم ذلك الرجل ويستعبدهم. وضرب لهم مثالا بفرس كان قد استولى على مرعى وتفرد به، فدخل أيل، فأفسد المرعى. فلما أراد الفرس الانتقام من الأيل، سأل الإنسان هل يقدر أن يعينه على الانتقام منه، فقال له: نعم إن أنت قبلت اللجام وحملتني على ظهرك وفي يدي قضيب. فلما أذعن الفرس لذلك وركبه الرجل صار - وكان ما أمله من الانتقام من من الأيل - إلى أن ملكه الرجل وذلله وسخره. قال فهكذا فانظروا فإنكم إن قبلتم اللجام، حيث تجعلون ذلكم المتغلب أميرا مستبدا عليكم وأقمتم له الحرس والأعوان، عرض لكم معه ما عرض للفرس مع الإنسان. وكتاب دمنة وكليلة إنما هو من هذا النوع.
وأرسطو يسمى هذا النوع من الأخبار المخترعة كلاما، لأن المقدمة الواحدة فيه فرقت فجعلت أشياء كثيرة، ويقول إن الكلام إنما يستعمل لتفهيم الشيء وتلخيصه باستقصاء وذلك يكون بأخذ جزئيات الشيء ولوازمه أكثر مما يكون بأخذ الشيء جملة ودون تفصيل. ومنفعة الكلام المخترع أنه أسهل من المثال الموجود، لأن وجود أمور قد كانت شبيهة بالأمر الذي فيه القول يعسر في كثير من المواضع، وأما الكلام المخترع فيسهل. وذلك إنما يكون متى كان المرء له قدرة على أخذ الشبيه والمشاكل ولوازم الأشياء والأمور الكائنة عنها. وهذه القوة هي طريق إلى الفلسفة، وذلك لأن بأخذ الشبيه يوقف على الكلي. ومنفعة المثال الموجود أنه أقنع عند المشوريات، وذلك أن المتوقعات أكثر ذلك، كما يقول أرسطو، يشبهن الماضيات. فالأمثال أنفع في أنها أسهل وفي أن يكون الإنسان يمكنه أن يجعلها شديدة الشبه بالأمور التي فيها الكلام. والأمور الماضية التي يحتج بها ربما لم تكن شديدة الشبه إلا أنها، كما قلنا، أشد إقناعا. فقد قيل كم أنواع المثالات وكيف ينبغي أن تستعمل. وأما الرأي فإنه إذا عرف ما هو، عرف في أي الأشياء ينبغي أن يستعمل ومتى يستعمل وفيماذا ينبغي أن يستعمل وما منفعته. فنقول: إن الرأي هو قضية موضوعها أمور كلية، لا جزئية، وذلك في الأمور المؤثرة والمجتنبة، لا في الأمور النظرية؛ إذا كانت تلك القضية نتيجة ضمير، ومبدأ لضمير آخر، من غير أن يصرح بالقياس المنتج لها، ولا بالمقدمة الثانية التي تستعمل معها جزء ضمير، ولا بالنتيجة اللازمة عنها.
فإنه إذا صرح بمقدمتي القياس المنتج لها، كان القول ضميرا. وكذلك إذا صرح بالرأي من حيث هو مبدأ لضمير، وصرح بالنتيجة اللازمة عن ذلك كان القول أيضا ضميرا. وذلك أن القضية الكلية لا تخلو أن تكون إما مبدأ ضمير أو نتيجة ضمير أو ما جمع الأمرين جميعا. وذلك هو الرأي إذا لم يصرح بالمقدمات المنتجة له ولا بالمقدمة التي تستعمل معه جزء ضمير ولا بالنتيجة اللازمة عنه من حيث هو مبدأ. فمثال القضية التي إذا استعملت نتيجة قياس محذوف كانت رأيا، وإذا استعملت مع قياسها كانت ضميرا، قول القائل: إنه ليس الرأي عندي قول من قال - وإن كان معلما وذا صيت - إن كون الغلمان حكماء فضل أو بطالة، فإنه إن أضاف إلى هذا القياس المنتج له أو المبطل لمقابله كان ضميرا، وذلك مثل أن يقول القائل: إن قول من قال إن كون الغلمان حكماء فضل أو بطالة، من أجل أنه يكون لحسادهم وحساد آبائهم في بطالتهم موضع قول، ليس بصحيح. وذلك أنه يكون للحساد قول من غير البطالة، فليس يلزم من أن يكون تعلمهم الحكمة بطالة ألا يتعلمونها. وإن لم يات بهذا القول وإنما أتى بالنتيجة وحدها كان رأيا. ومثال القضية التي إذا استعملت مبدأ ضمير وحذفت المقدمة الثانية والنتيجة كانت رأيا، وإن صرح بالنتيجة كانت ضميرا، قول القائل، إذا شكى ولده فقال: إني لست أرى في أولاد هذا الزمان خيرا، فإن هذا رأى أخبر به أنه يراه، وإنما أراد أن ولده من أولد هذا الزمان، وليس في أولاد هذا الزمان خير، فولده ليس فيه خير.
فإذا حذفت هذه المقدمة والنتيجة، كان رأيا.وإذا صرحت بالنتيجة، كان ضميرا. وإذ قد تقرر هذا من أمر الرأي، فأنواع الرأي أربعة: القسم الأول: الرأي الذي رفع عنه القياس من حيث هو نتيجة برهان ومبدأ برهان: وذلك إنما يكون إذا كان القياس عليه قريب الظهور بنفسه يلوح للسامع عندما ينطق ذو الرأي بالرأي ولا يكون شنيعا عند السامع ولا مشكوكا فيه. وذلك أنه متى لم يكن بهذه الصورة لم يكن الرأي مقنعا. وهذا القسم ينقسم قسمين: إما رأي يلوح قياسه عندما ينطق به للجميع أو للأكثر، وإما رأي يلوح قياسه للعقلاء والألباء. والقسم الثاني: من الآراء هو الذي يحتاج أن يردف بالقياس ويشد بالقول، وذلك إذا كان الرأي شنيعا أو مشكوكا فيه خفيا غير ظاهر. وهذا أيضا ينقسم قسمين: أحدهما: أن يردف بالقياس الذي ينتجه، وذلك إذا كان القياس بينا بنفسه، وكانت النتيجة غير بينة. والثاني: أن يردف بالقياس الذي يكون الرأي جزءا منه، وذلك بأن يذكر الرأي والنتيجة عنه، وذلك إذا كان الضمير المنتج بينا بنفسه، وكانت النتيجة غير بينة. فمثال الرأي الذي يرفع عنه القياس ولا يكون جزء قياس ولا مردفا بقياس مما هو مقبول عند الجميع ظاهر الحجة قول القائل: إن خير الأشياء فيما أحسب وفيما أرى أن يكون المرء صحيح البدن. ومثال ما هو مقبول عند العقلاء وظاهر الحجة عندهم قول القائل: إنه يظهر لي أنه ليس محبا من لم يحب دائما.
ومثال الرأي الذي يستعمل جزء ضمير قول القائل: إنه لا ينبغي أن يقبل قول من كان بصفة ما فيما يهم به ويراه. ومثال الرأي الذي يشد بالضمير المنتج له قول القائل: إن الرأي عندي للإنسان ألا يجعل غضبه غير ميت إذ كان هو ميتا. فقد استبان مما قيل كم أنواع الرأي وفي أي موضع يستعمل نوع نوع منها ومع من يستعمل. وذلك أن الرأي الذي لا يحتاج إلى ضمير: منه ما يستعمل مع الجمهور، ومنه ما يستعمل مع الخواص، كما قلنا. والذي يحتاج إلى ضمير منه ما يحتاج عند السامع إذا أريد أن يكون مقنعا إلى ضمير منتج، ومنه ما يحتاج فيه إلى التصريح بالنتيجة التي تلزم عنه. والآراء إذا كانت شنيعة مستغربة فينبغي أن يقدم قبلها كلام يزيل شنعتها، مثل قول القائل: أما أنا فإني - لكي لا أحسد أو أدعى بطالا، أرى أنه لا ينبغي أن أتأدب. وأما إذا كانت الآراء خفية، فينبغي أن يقدم قبلها ما يوضحها ويبينها،والآراء يلحقها أن تكون رموزا وأشياء مستغربة، وذلك مثل ما حكاه أرسطو من المثل الجاري عندهم أنه لا ينبغي أن يكونوا شتامين لأن لا تكثر الخطاطيف في الأرض، فإنه استعمل الخطاطيف مكان الناس الذين يتكلمون ويقعون في الناس، واستعمل الأرض مكان الصامتين، فكأنه قال: إنه لا ينبغي لنا أن نشتم الناس لأن لا يتبدل الساكتون عنا من الناس فيصيرون شتامين يطيرون حولنا ويصيحون كما تفعل الخطاطيف.
وصنعة الكلام الرأيى وهو الذي جرت العادة أن يدل عليه بالألفاظ التي تدل على الوقوف على رأي الرائي مثل قول القائل: الذي عندي، أو الذي أراه، أو الذي أحسب، إنما يليق من الأسنان بالشيوخ وذلك فيما جربوا وخبروا من الأمور. فأما من لم تكن هذه حاله فليس يحسن ذلك منه. وكذلك صنعة الأمثال إنما تليق بالشيوخ المجربين. فإن تكلف المرء القول، كما يقول أرسطو، فيما لم يجرب جهل وسوء أدب. وينبغي أن تكون العلامة المستعملة في الآراء كلية، مثل قول القائل: إن القرويين مختلطة أوهامهم لأنهم يبذلون ما عندهم سريعا، والمختلطة أوهامهم يبذلون ما عندهم سريعا. فإن هذه العلامة في الشكل الثالث، ومقدماتها كلية. فإن لم يستطع المشير أن يأتي بالرأي كليا، فينبغي أن يأتي به أكثريا. فإن لم يمكنه أتى به على أنه لأكثر من واحد، وأخذه مهملا، وأوهم فيه الكلية، وإن كان ذلك باستكراه. وهذا قد يستعمل في العلامات التي في الشكل الثالث. فإن هناك إنما تلزم نتيجة جزئية فتوهم أنها كلية. وينبغي أن يستعمل عند الإشارة بالآراء الأمثال المشهورة، مثل قول القائل: ولي حارها من تولى قارها، وقد تبين الصبح لذي عينين. فإن هذه الأمثال هي في أنفسها آراء، وهي مع هذا شهادات. وينبغي أن تستعمل الأشياء المنافرة للكل والملائمة على جهة الرأي، أعني الأقاويل التي تلذ النفس أو التي تؤلمها وتؤذيها، وهي المعظمة أو المخسسة كما يقال: اعرف قدرك، مرة على جهة التوبيخ، ومرة على جهة التعظيم.
وكما يقول القائل: ليس يسوء منك شيء وقد عرفت خلقك، فإن هذا يحتمل المدح والذم.فإن أمثال هذه الأقاويل إذا استعملت على جهة الرأي كانت أوقع، كما لو قال القائل لمن أغضب بأن نقل عنه شيء ما: إن هذا كذب على قدر علمي. فإن مثل هذا القول يزيل غضبه. وهو أنجح إذا استعمل على هذه الجهة، أعني على جهة الرأي. والكلام الخلقي إذا استعمل على جهة الرأي كان أنجع. والذي يلائم من الخلقيات هو الكلام الذي يليق في الفضائل، كما يقال إنه ليس ينبغي أن يحب بقدر ما يبغض، يعني أن الحب ينبغي أن يكون أكثر، بل بالحري أن يبغض بقدر ما يحب. وينبغي أن يكون ما يخاطب به من الأقاويل الخلقية بحسب همة السامع، وبحسب ما يستحسن من الخلق، ويكون كامنا فيه بالقوة. فإن بهذا يكون القول أنجع، لأنه يصير ما بالقوة في نفسه سريعا إلى الفعل. مثل أن يرى شيخا يفعل فعل صبي فيقول له: هذا غير لائق بالمشايخ، بل اللائق بهم كذا وكذا. فإنه إذا ورد هذا القول على من في نفسه همة ذك الخلق تحرك إليه. فإن لم يمكن أن يكون من يخاطبه بالكلام الخلقي ممن فيه همة ذلك الخلق، فينبغي أن يردف القول الخلقي بالضمير المقنع، مثال ذلك قول القائل: إنه ليس ينبغي عندي للإنسان أن تكون محبته يسيرة بقدر بغضته، كما يقول قوم، بل يجب أن يكون دائم المحبة، فإن ذلك المذهب إنما هو للغدار أو المكار.
فإن هذا المثال قد جمع تحسين الخلق الذي وصفه وتقبيح ضده مع ذكر الضمير المقنع في ذلك. أو مثل أن يقول هكذا ليس هذا القول عندي بحسن، أعني أن يحب الإنسان يسيرا بقدر ما يبغض، لأنه يحق على المحب أن تكون محبته دائمة شديدة، لأنه ينبغي أن يبغض الشر بغضا شديدا. فإنه إذا استعمل هذا على هذه الجهة جمع ثلاثة أشياء: أن يكون رأيا وضميرا وخلقيا. أما كونه رأيا فلما استعمل فيه من اللفظ، الدال على الرأي، أعني قوله عندي، وأما كونه خلقيا فلأنه يحرك إلى خلق المحبة، وأما مقدمة الضمير المستعملة فيه فإنها مأخوذة من موضع الضد، لأنه إن كان ينبغي أن يبغض الشرار بغضا شديدا، فقد ينبغي أن يحب الخيار حبا شديدا. وأنجح ما يكون الكلام الخلقي إذا جمع هذه الثلاثة. واستعمال الكلام على جهة الرأي فيه منافع: أحدها أن الجمهور معارفهم وظنونهم إنما هي في الأمور الجزئية، وذلك أنه ليس يمكنهم أن يحددوا في أذهانهم الأمور الكلية، بل إنما يتخيلونها مع الجزئيات، فإذا خوطبوا بالكلي في تلك الجزئيات التي أدركوها فرحوا بما استفادوا في تلك الأمور الجزئية من الكلية. والناس محبون بالطبع للفوائد. فهذا أحد ما يحر ك به الكلام الرأيي. ومنفعة أخرى أيضا وذلك أن كل إنسان قد تكون له أمور يؤثرها ويهواها وأمور لا يهواها، فمتى خوطب فيما لا يهواه بالكلي، المشترك بينه وبين ما يهواه، سارع إلى قبول الكلي وذلك من أجل أن فيه حاجته فيتم الغرض من إقناعه في ذلك الشيء؛
ولو أتى به جزئيا لم يقبله ولم يقع له فيه إقناع. مثال ذلك أن من كان له جيران سوء أو أولاد فساق فقد يقبل قول القائل: إنه ليس في العالم أشر من الجيران ولا من الأولاد. ومن منافعه ما جرت العادة به من حذف القياس المتبت له لظهوره وأنه مما يقدر أن يأتى به كل أحد من عند نفسه فيجعل السامع أن يتصور في نفسه أنه من ذوي التمييز والمعرفة بقياسه، فيكون ذلك سببا إلى أن يصدق به وينقاد له. ومن منافعه أيضا أن الإنسان إذا خوطب في شيء ما ربما تلقى القول في ذلك بالرد، ويرى أنه قبيح أن يذعن لقول غيره، ولما طبعت عليه النفوس من النفوس واللجاج. فإذا خوطب في كلي ذلك الشيء، بدل الشيء، كان أمكن ألا يرد القول فيه وأن يقبله إذ يخفى عليه ذلك الشيء الذي كان المقصود في التخاطب. والمنفعة الخامسة وهي أملك من هذه كلها وأفضل أن الرأي يجعل الكلام خلقيا. وإنما يكون الكلام خلقيا بالرأي، لأن الرأي إنما هو قضية كلية في أمور تؤثر أو تجتنب. والقضية الكلية في الأمور أنفسها أو يتجنبها. فلذلك كان الرأي لذيذا عند السامع وعند المخاطب. وقد كان يكون الرأي نفسه خلقيا لو انفرد دون مادته، أعني دون الأمور المؤثرة والمجتنبة. فإن الرأي نفسه يقود المرء إلى أن يتخلق بخلق من يرى ذلك الرأي، فكيف إذا اقترن بالأمور التي تقود الإنسان إلى أن يتخلق بخلق من يؤثر تلك الأمور، وهي، كما يقول أرسطو، الأشياء التي تركن إليها المشيئة والضمير، يعني التي تركن إليها الإرادات والنفوس، وهي التي يحب الإنسان أن تكون له أو فيه أو يعرف بها ويشهر.
فقد قيل ما هو الرأي وكم أنواعه وإنها أربعة ومن أي الأشياء يعمل القول الرأيي وما نسبة الرأي إلى الأمور وإنه يستعمل كليا وبالأكثر وإنه يستعمل على جهة الأشياء الخلقية ويستعمل أمثالا وقيل أيضا في منافعه وفي من يستعمله. وينبغي بعد هذا أن نقول في مواد الضمائر، وبأي أحوال يجب أن تستعمل، ثم يقال بعد هذا في المواضع. فأما الضمير قياس ما فقد قيل فيما تقدم وبين أي نحو هو من القياس. وأما مقدمات الضمائر فينبغي أن لا تكون من الأشياء المشهورة جدا بخلاف ما عليه الأمر في المقدمات الجدلية، فإنها كلما كانت أشهر هنالك كانت أفضل، ولا أيضا من الأمور الخفية التي تحتاج إلى بيان، بل يجب أن تكون من المتوسطات بين هذين الصنفين، وهي المقدمات التي ليست تكون بالفعل عند السامع ويقع له التصديق بها، وذلك أن تلك لشهرتها فكأن المتكلم بها لم يفد شيئا لم يكن عند السامع، والغامضة أيضا تبعد أذهان الجمهور عن قبولها. والذين لا أدب لهم إنما يتكلمون في المحافل ويسرعون إلى النطق بأمثال هذه المقدمات لأنهم يظنون في المشهورة أنها ليست عند السامعين وذلك لقلة حنكتهم ويظنون بما كان بينا عندهم أنه بين عند الجميع. فهذه هي أصناف المقدمات المذمومة في الضمائر. والصنف الثالث من المقدمات التي يستعملها غير ذوي الحنكة هي أيضا المقدمات التي تحتاج إلى بيان يسير.
فذوو الحنكة يسكتون عن أمثال هذه المقدمات ولا يبادرون إلى التكلم كما يصنع الأحداث. وبالجملة فليس ينبغي أن تكون المقدمات في هذه الصناعة من كل ما يعلمه الجمهور ويرونه، بل من أمور معلومة محصلة إما عند الحكام وإما عند المقبولين من الناس عند الجمهور وإما عند المقبولين عند الحكام وهم الذين ارتضوهم وذلك بأن تكون المقدمات بينة لكل هؤلاء المقبولين أو لأكثرهم وكذلك لكل الحكام أو لأكثرهم. وينبغي أن تؤخذ مقدمات الضمائر ليس كلها من الأمور الاضطرارية، لكن من الممكنة على الأكثر؛ فإنه قد يستعمل في الخطابة مقدمات ضرورية لها معونة في أشياء ليست ضرورية. وينبغي أن يعرف المتكلم الأمر الذي يريد أن يتكلم فيه ويقيس عليه، إما في الأمور المشورية وإما في غيرها من الأبواب الضرورية للناس، يعني المنافرية أو المشاجرية، وذلك بأن يكون قد أحاط علما بجنس ذلك الشيء الذي فيه يريد أن يتكلم أو بالشيء الذي يريد أن يكلم فيه من ذلك الجنس. فإنه إن لم يكن عنده علم من ذلك الشيء، لم يقدر أن يقنع فيه. وكيف نستطيع أن نشير على أناس بالمحاربة ونحن لا نعرف جندهم ما هم، أعني أخيلا هم أم رجالة أم أصحاب قسي أم رماح أم سيوف، ولا كم مبلغ عددهم، ولا من إخوانهم، ولا من أعداؤهم، ولا أية حروب حاربوا ولا من حاربوا وكيف حاربوا، فنعلم مقدار جرأتهم وصدقهم في الحرب.
أو كيف نستطيع أيضا أن نمدح قوما لا نعلم ما لهم من المكرمات والأوائل الشريفة، فإن المدح إنما يكون للممدوح بالأمور الموجودة له مما هي حسنة في نفسها جميلة أو يظن بها أنها حسنة جميلة. وكذلك متى أخبرنا عن غيرنا بأنه كان يشير أو يمدح أو يذم أو يشكو أو يجيب، فإنما نخبر عنه بأنه قد فعل تلك الأشياء بأعيانها التي كنا نحن نفعلها لو تولينا الفعل بأنفسنا، أعني بالأمور التي هي موجودة للشيء الذي يوصف بها بالحسن والقبح في المدح والذم، أو يوصف بها بالنفع والضر في الإشارة، أو بالجور والعدل في الشكاية. وبهذا الطريق بعينه، أعني بالأمور الموجودة للشيء، نصف غير الناس بالجودة والرداءة كما نصف الناس. فإن هاهنا أشياء سوى الناس تذم وتمدح. وبالجملة: إنما نصف ذوي الخير والشر بالأفعال التي هي موجودة عندهم من جهة ما هو ذوو خير أو شر لا بأي شيء اتفق، ولكن من التي هي خاصة بالشيء الذي فيه الكلام. وكذلك كل شيء من الأشياء يقنع فيه بقول قياسي، كان القول القياسي ضعيفا أو قويا. والقياس يفضل القياس إذا كانت مقدماته أعرف، ولزوم أجزاء مقدماته بعضها لبعض أكثر والحدود الوسطى فيه أخص بالشيء الذي يقصد إثباته. فهو بين أن مقدمات الضمائر ليس ينبغي أن تؤخذ من أي شيء اتفق، ولا كيفما اتفق، بل ينبغي أن تؤخذ بالشروط التي قيلت والحدود التي وضعت مثل أن تكون من الأمور الموجودة للشيء الذي فيه القول وأن تكون مقبولة عند الخواص من الناس والمشهورين، وذلك في صنفي المقدمات، أعني الممكنة والوجودية، وسائر الشروط التي قيلت.
وكل ما كانت المقدمات من أمور هي موجودة، أي صادقة، وكانت أخص بالشيء، كانت أقنع مما هو أكثر عموما وأقل صدقا. والمقدمات العامة هي الموجودة لأشياء كثيرة. مثال ذلك أن يمدح مادح أرسطو بأنه كان حكيما، فإن هذا شيء يعم أرسطو وغيره من الحكماء. وأما الذي يخصه فمثل أن يقال فيه أنه الذي كمل الحكمة وتممها. فهذا هو القول في شروط مقدمات الضمائر. وقد ينبغي أن نقول أيضا في المواضع التي منها نستنبط الضمائر. والمواضع بالجملة هي اسطقسات الضمائر. فإنه إنما يمكننا أن نصادف مقدمات الضمائر بطريق صناعي بمعرفة المواضع، وهي أول شيء ينبغي أن يكون عندنا من أحوال المقدمات. فإن المواضع بالجملة إنما هي صفات للمقدمات وأحوال لها عامة يتطرق منها إلى وجود المقدمات. والذي سلف القول فيه من أحوال المقدمات هي أيضا صفات أخص من المواضع. والمواضع منقسمة أولا بانقسام الضمائر. والضمائر أولا صنفان: مثبت وموبخ، كالحال في القياسات الجدلية. والضمير المثبت هو القياس الذي ينتج أن الشيء موجود أو غير موجود من المقدمات المعترف بها. والضمير الموبخ هو الذي ينتج الشيء من المقدمات المجحودة المستنكرات، مثل قول القائل: إن كذا ليس بنافع، لأنه لو كان نافعا لكان أول من بادر إليه المشير. وذلك أنه قد يترك المشير شيئا تركه مستنكر. فإذا وفينا المواضع بحسب هذين النوعين من أنواع الضمائر، وكانت عندنا عتيدة، كنا قريبين من أن تحصل عندنا بالفعل جميع المقدمات الجزئية النافعة في شيء شيء من الأمور الجزئية التي قلنا إن أحد شروطنا أن تكون مقبولة عند طائفة طائفة.
ومن هذه المواضع يؤتى بالضمائر في المشوريات التي هي في الضار والنافع، وفي المنافرية التي هي في المدح والذم، وفي المشاجرية التي هي في العدل والجور، وفي الانفعالات، وفي الخلقيات. فنقول: إن المواضع لما كانت ثلاثة أصناف: إما موضع مثبت وإما موبخ وإما سوفسطائي، فقد ينبغي لنا أن نذكر صنفا صنفا من هذه على حدته، ثم نصير بعد ذلك إلى القول في المناقضات والمقاومات ومن أين ينبغي أن يؤتى بالضمائر فيها. فأحد المواضع المثبتة المأخوذة من الأضداد وذلك أنه ينبغي أن ننظر هل ضد المحمول موجود لضد الموضوع، فإن وجد، حكمنا أن المحمول موجود له. وإن ألفيناه مسلوبا عنه، حكمنا أن المحمول مسلوب من الموضوع. مثال ذلك إن كانت العفة نافعة فالشره ضار؛ وإن كانت الحرب هي علة الشرور الحاضرة، فالسلم ينبغي أن يصلح ذلك ويدفعه. وموضع من التصاريف والنظائر التي ذكرت في طوبيقى؛ فإن النظائر والتصاريف يجب أن يكون حكمها فيما يوجب أو يسلب واحدا، وذلك أنه إن كانت العفة خيرا، فالعفيف خير. وموضع ثالث من المضاف: فإنه إن كان الفعل حسنا وعدلا، فالانفعال أيضا حسن وعدل، مثال ذلك أنه إن كان البيع حسنا، فالابتياع حسن. وقد يغلط في هذا ويظن أنه إن كان بعدل وقع الفعل بالمنفعل فبعدل انفعل المنفعل، أو بالعكس. والاختلال فيه أنه إذا حكم على إنسان ما بالموت لأنه قتل زيدا فجعل لأوليائه أن يقتلوه، فيجيء آخر فيقتله ممن ليس له بولي، ثم يعتذر بأن يقول: إن كان الموت الذي حل به عدلا، فقتلي له عدل.
وهو بحسب الشريعة ليس بعدل. فلذلك ينبغي أن ننظر إلى الشيئين الذين أخذا من المضاف هل أخذا من جهة واحدة أو من جهتين، ويستعمل النافع في الإقناع من ذلك. وذلك أنه قد يكون مقنعا أن المضافين يلحقهما شيء واحد، وذلك إذا أخذا من جهة واحدة. وبالعكس يكون أيضا مقنعا أن المضافين يلحقهما شيء مختلف إذا أخذا من جهتين. فينبغي للخطيب أن يتحرى النافع من ذلك في موضع موضع. وموضع رابع من الأقل والأكثر، كما يقال إن الذي يضرب أبويه يضرب أقاربه. وذلك أنه إذا كان الأقل وجودا موجودا، فالأكثر وجودا موجود ضرورة. وذلك أن ضرب الأبوين أقل وجودا من ضرب القرابة. وأما في الإبطال فعكس هذا، أعني أنه إذا لم يوجد الأكثر فالأقل غير موجود. وذلك أنه إذا لم يضرب القرابة، فأحرى ألا يضرب الآباء. فإذا استعمل هذا الموضع في الإثبات انتقل فيه من الأقل إلى الأكثر، وإذا استعمل في الإبطال انتقل فيه من الأكثر إلى الأقل. وموضع آخر خاص بالخطابة وهو يشتمل على مواضع وليس يوجد قول يشملها إلا أنه بالجملة يقتضي تبكيت المخاطب بما قد فعله أو بما هو فاعل أو بأمر ما لم يفعله ولا هو فاعله. فمنها أن تكلف من سألك شيئا ما يعسر عليك أن يفعل هو ما يعسر عليه أو لا يقدر على فعله.
ومنها أن تسأل غيرك أن تفعل ما تعلم أنه لا يقدر عليه وما ليس له ليظن بك أنك ممن له ذلك الشيء. ومنها أن تعيب على غيرك شيئا تعلمه من نفسك ليظن أن الذي تعيب به غيرك ليس هو لك. وذلك أن ما يعيب الرجل به غيره يظن به أنه يتجنبه. إذ كان ما يتجنبه يعيب به غيره فيظن بهذا العكس. وكذلك إذا أوجبت لغيرك خيرا ليس هو فيك ليظن أنه فيك. ومن هذا الجنس: المتجني من غير جناية. ومنها تتبع زيادة الشرائط في القول حتى يصير حجة، أو نقصان الشرائط حتى يصير حجة. ومما يوبخ به الشاكي أن يبين المشكو أنه أسوته في الشر وأنه ليس هو أفضل منه. فإن التساوي في الشر لا يجعل لإنسان على إنسان آخر موضع شكاية. وذلك أنه كما أن التأسي في الخير يوجب مدح بعض بعضا، كذلك التأسي في الشر يزيل ذم بعض بعضا. ومن هذا الموضع أمر ازدشير بن بابك الملك حيث قال في كتابه إن الطاعنين على الملوك بالدين ينبغي أن يؤتوا من الدنيا ويوسع عليهم حتى يكون الدين هو الذي يقتلهم ويريح الملوك منهم. وموضع آخر مأخوذ من التحديد وهو مشترك بين الصنائع كلها ومعنى الحد هاهنا كل ما هو مقبول أنه حد، أو مظنون أنه حد، كان ذلك حدا في الحقيقة أو رسما أو إبدال اسم مكان اسم أو تعريف الشيء بجنسه.
فإن هذه كلها داخلة في هذا الباب. وأخذ مثالات ذلك مما اشتهر لدينا أمر قريب. وأرسطو ذكر في ذلك أمثلة كانت لقوم مشهورين في زمانه. وموضع آخر من القسمة وذلك أن نقسم المحمول أو الموضوع. فإن الشيء إذا أخذ مجملا قد يرى أنه مستقيم، وبالجملة أنه بحال ما. فإذا قسم ظهر أنه بخلاف تلك الحال. كقول القائل: إن من ظلم، فإنما يظلم لإحدى ثلاث: إما لسبب كذا أو كذا أو كذا. فأما الإثنان فلا يمكن أن يكونا، وأما الثالث فليس تزعمه أنت. وموقع آخر مأخوذ من الاستقراء الذي سلف. مثال ذلك أن يقول قائل: إن الذي يهمه أمر إنسان آخر يتقدم فيشكره في الخير والشر مثل الوالد مع ولده والصديق مع صديقه، وذلك كما فعل فلان مع فلان، وفلان مع فلان. ومثل من يريد أن يهون على آخر أمر السنة أو يحث عليها فيقول: إن فلانا وفلانا فعل كذا وكذا مما يخالف السنة فلم يضره ذلك بل نمت حاله وزاد سلطانه، أو يقول إن فلانا وفلانا تمسك بالسنة فكان ذلك سببا لدوام سلطانه واتصال ملكه. وموضع آخر من مواضع التقابل: وهو أن يحكم على شيء ما بحكم ما من أجل أنه قد حكم به من سلف إما في ذلك الشيء بعينه، وإما في شبيهه، وإما في ضده، أعني أن الحكم على شيء ما يوجب ضد الحكم على ضده، ولا سيما إن كان الذين حكموا هم الكل والجمهور والعلماء معهم أو أكثرهم وكان ذلك الحكم دائما، أو ما يحكم به الأكثر أو الحكماء إما جلهم وإما بعضهم، وكذلك أيضا إذا حكم به الذين يظن أنهم لا يحكمون بالمتضادات، أعني بضد الحق أو بضد الخير أو بضد النافع أنهم لا يحكمون بالمتضادات، أعني بضد الحق أو بضد الخير أو بضد النافع أو بضد العدل كالإله والأبوين والمعلم.
والحكم من هؤلاء قد يكون بالقول، وقد يكون بالفعل، وقد يكون بالطبع، أعني إذا لم يكن في طباعهم ذلك الشيء، مثل قول القائل: إن الموت شر، هكذا حكم الله، فإنه ليس بمائت. وأما مثال ذلك في الأبوين والمعلم فظاهر، وذلك إذا احتج على الإنسان بأفعالهما وأقوالهما. وموضع من تقسيم المحمول وهو مشترك للصنائع الثلاث. ومثال ذلك هاهنا أن يقول قائل في الإبطال: كيف يكون فلان مجرحا وأي خمر شربها، أو أي زنى أتاه، أو أي نفس قتلها، وأي مال أكله، وأي صلاة تركها، وما أشبه ذلك. ويقول في الإثبات: كيف لا يكون فلان عدلا وأي صلاة فوتها، أو أي زكاة لم يؤدها، أو أي منكر عرف أنه أتاه. وموضع آخر أشبه أن يكون إما موضع اللازم الذي ذكره في طوبيقى وإما جزءا من موضع اللازم: وذلك أن ننظر فيما يعرض للشيء من خير وشر ويلزمه، وبالجملة من اللوازم المتضادة، وذلك في الأصناف الثلاثة، أعني المشورية والمشاجرية والمنافرية. مثال ذلك أن يقول قائل: إن الذي يلزم متعلم الأدب من الشر أن يكون محسودا، والذي يلزمه من الخير أن يكون حكيما، فينبغي للمرء ألا يتأدب لكي لا يحسد، أو يتأدب لكي يكون حكيما. وذلك إما بأن يستعمل في الحث على أحد المتضادين أو في التخيير.وهذا الموضع يستعمل في الممكنات وفي سائر الأشياء، وهو لذيذ بحسب ما فيه من ترتيب المتضادين أحدهما عند الآخر.
وموضع آخر: وهو أنه قد يلحق كل واحد من الضدين أو المتقابلين بالجملة متقابلان اثنان، إما معا، وإما أن يلحق كل واحد منهما أحد الضدين فقط. فالأول هو الموضع الذي تقدم، وذلك أن التأدب وعدمه يلحق كل واحد منهما خير وشر معا. وأما الذي يلحق كل واحد منهما أحد الشيئين، فمثال قول القائل: إن نطقت، نطقت إما بالحق وإما بالكذب. فإن نطقت بالكذب أبغضني الله، وإن نطقت بالحق أبغضني الناس. فالواجب السكوت. أو يقول: بل الواجب التكلم، لأنه إن تكلمت بحق أحبك الله، وإن تكلمت بباطل أحبك الناس. ومن الفرق بين هذا وبين الموضع الأول: أن اللازمين هناك لأحد الضدين قد لا يكونان متضادين - فإن الحسد والحكمة غير متضادين - وقد يمكن أن يجتمعا في موضع واحد. وأما اللازمان هنا فليس يمكن اجتماعهما، وذلك أن محبة الله هي العدل، ومحبة الناس هي الجور. وموضع آخر: وهو أن نعتمد المقدمات المتضادة، أعني التي يلحق أحد الضدين منهما أن يكون جميلا ومعترفا به في الظاهر و باللسان، وقد يكون الضد الآخر نافعا ومعترفا به في الباطن والضمير. فإن الخطيب إذا تحرى بهذا الموضع أمثال هذه المقدمات، أمكنه أن يقنع به في الشيء وضده، وهو من العجائب وجودة الحيلة. مثال ذلك أن يقول قائل يريد أن يحث على أجتناب الخمر: إنها رجس وإنها محرمة ومفتاح الآثام.
فإن هذا في الظاهر والجميل مقر به. ويقول آخر: أنها تنفع المرء في صحته وتجيد خلقه وذهنه، فإن هذا معترف به في الضمير. وموضع آخر مركب من موضعين من مواضع التقابل، أحدهما تركيب الأضداد، والآخر عكس مقدمات الأضداد، وذلك مثل قول القائل، وقد عذل في استخدام ابنه وكان طويلا، فقال لهم: إن كنتم تعدون الطوال من الغلمان رجالا، فقد أوجبتم أن القصار من الرجال غلمان. فإن قولنا: " " الغلام الطويل رجل " " عكس قولنا: " " الرجل القصير غلام " " . والرجل والغلام متقابلان، والقصير والطويل كذلك. ومثال آخر من هذا: إن كنتم لا تجعلون زواركم مقصين ولا مبعدين إذا فعلوا الفواحش، فلا تقربوا الأعفاء ولا تزوروهم. وموضع آخر: أن يكون الضدان أو المتقابلان يلزمهما شيء واحد بعينه، كقول القائل: إنه سواء في الإثم والفرية أن الإله مخلوق وأنه لا يموت، أو قوله إنه ليس بمخلوق وإنه يموت. فإن الذي يلزم عن هذين المتقابلين هو أمر واحد بعينه وهو أن يكون الإله ليس بإله. ولزوم الشيء الواحد للمتقابلين معا ليس هو بالحقيقة، وإنما ذلك بالعرض. كما قيل في المسئلة المشهورة: هل ينبغي أن يتفلسف أو لا يتفلسف. فإنه بأي الوجهين أجاب، لزمه أن يتفلسف. ومن هذا تبكيت أفلاطون لأفروطاغورش. ومن هذا قول القائل: سواء عصيت الله أو عصيت الرسول.
وموضع آخر نافع في أخذ المقدمات المتضادة: وهو أن هنا أحوالا لأشياء تلحق تلك الأحوال أشياء متضادة. فإذا أخذت تلك الأحوال حدودا وسطى أمكن أن يقنع بها في الشيء وضده. وهذا الموضع يخالف سائر المتضادات بأن هذه الأحوال ليست متضادة. مثال ذلك أن يقول القائل: أما أنا عند الخوف فإني لا أقاتل بل أهرب، وذلك أن بالهرب أتخلص، وإذا أمنت قاتلت، أو يقول: بل إذا خفت قاتلت، فأنا بالقتال أتخلص. وإذا أمنت لم أحتج إلى القتال. وموضع تستعمل فيه الأشياء التي تلزم عنها غايات شتى، وهو أن ننظر في الأشياء التي إذا كانت، احتملت غايتين مختلفتين أو غايات كثيرة، فإنا إذا أخذنا تلك الأشياء حدودا وسطى، أمكننا أن نقنع بها في الشيء وخلافه. وذلك مثل أن يقال: إن فلانا لم يؤدب فلانا لأن الشرع أقتضى تأديبه، بل لأنه كان حاقدا عليه. ومثل أن يقول القائل في شيء دفعه لغيره: إنما دفعت لك عارية، ويقول الآخر: إنما دفعته هبة. وهو موضع يستعمل في الأصناف الثلاثة الخطبية. وموضع آخر عام للذين يختصمون وللذين يشيرون وهو أن ينظر في الأشياء التي يرغب فيها وفي الأشياء التي لا يرغب فيها وفي الأمور التي من أجلها يفعل الشيء إذا وجدت، أو لا يفعل إذا عدمت. فمن ذلك إن كان الأمر ممكنا وكان سهلا وكان نافعا له وللأصدقاء وضارا للأعداء أو غير ضار أو كان الضر فيه أقل من المنفعة، فالمرغب أو المحرض ينبغي أن يستعمل هذه ونحوها؛
فأما الذي يصد أو يكف فأضداد هذه. ومن هذا يشكو الشاكون ويجيب المجيبون. أما الشكاية فمن الذي يرغب، وأما الاعتذار فمن الذي يصد. ومن هذا الموضع، فيما قال أرسطو، تؤخذ خطابة رجلين من القدماء مشهورين بالخطابة عندهم. وينبغي أن تكون المقدمات التي تستعمل هاهنا من الأشياء المظنونة المقبولة في بادئ الرأي، لا من الأشياء التي لا يصدق بها إلا أن تكون مما يمكن أن تقبل ويقع بها الإقناع من قرب وبسهولة. وذلك أن الأشياء التي يقع بها التصديق هاهنا صنفان: أحدهما ما إذا سمعه الإنسان، صدق به وقبله من ذاته، والآخر ما إذا سمعه، قبله لشهرته ولأنه محمود عند الجميع. والصنف الأول إنما يقع له بالتصديق لأنه يظنه من الثاني، أعني من المشهور. فتكون المقدمات المظنونة صنفين: صنف يصدق به لأنه مشهور، وصنف يصدق به لأنه يظن من المشهورات. وذلك أن التصديقات ثلاثة أصناف: إما يقيني، وإما مشهور حقيقي، وإما في بادئ الرأي. فمتى عرى القول الخطبي من هذين الصنفين ولم يكن مما يقع التصديق به عن قرب لم ينبغ أن يستعمل في هذه الصناعة. ومثال ما يقع الإقناع به عن قرب ما قال بعض القدماء: إن السنة تحتاج إلى سنة تقومها، كما يحتاج السمك الذي في البحر إلى الملح، والبحر مالح، وكما يحتاج الزيتون إلى الزيت، وفيه الزيت. فإن هذا، وإن كان غير مقنع، فقد يقع به الإقناع عن قرب، إذا زيد فيه أن السمك يحتاج إلى الملح إذا أريد بقاؤه بحفظه وأن يجعل له طعما آخر.
وكذلك يزاد في الزيتون إذا أريد بقاؤه وتغيير طعمه، أعني أن يجعل الزيت فيه، وإلا فما هو المقنع أن يقال إن الذي في الملح يحتاج إلى والذي في الزيت يحتاج إلى الزيت عن قرب. القول في مواضع التوبيخ فمنها أن ننظر في الخيرات والشرور التي يذكر بها الخصم بالمدح أو بالذم مما هو خارج عن ذلك الأمر الذي فيه القول، وذلك ما كان منها متحدثا به عند الناس وجاريا على ألسنتهم وأفواههم، أو كانوا مستعدين لأن ينطقوا به، وإن لم ينطقوا به بعد، أعني من أفعال الخصوم وأقوالهم الماضية والحاضرة، فسيتعلمون توبيخ الخصوم بذلك عندما يلزمونها أمرا ما، كما قيل: إنكم قوم تحبون حبا يجمع الاسم والحد، يريد أن مودتهم صادقة وأنها من قلوبهم. وكما قيل: إنه لم يعط أحد منكم قط شيئا، وأما أنا فقد وهبت للكثير منكم. وبالجملة فليكن النظر هاهنا في كل ما يذكر به المتخاصمان معا مما هو خارج عن المقدمات التي تستعمل في بيان الشيء. وموضع آخر مأخوذ من أشباه الأفعال التي يوبخ بها ومن خيالاتها وأشباه الخصوم من الناس، وذلك إذا لم يقدر المشكو به أن يثبت العلة في ذلك الأمر والسبب فيه، أعني في ارتفاعه عنه حتى يزول قبح ما ذكر به. فإنه قد يعتذر المشكو به بأن شبيه ذلك الفعل قد كان من الشاكي، أو قد كان ذلك الفعل بعينه من شبيهه من الناس.
وهذا هو التأسي. وإنما يفزع إليه حيث لا يقدر الخطيب على إعطاء السبب الذي يزيل التهمة عنه. وموضع آخر أن يجعل الشيء نفسه هو العلة، وهو في الحقيقة مصادرة، لكن هو هاهنا مقنع من جهة شهرته، وليس يرى الجمهور فيه أنه مغالطة. وذلك يكون بتغيير اللفظ أو بتبديله، لا بأن يأتى بذلك اللفظ بعينه، مثل أن يقول إنه موجود أو إنه ليس بموجود لأنه ليس بموجود بل كما قال بعض القدماء حيث نفاه إنسان عن بلده ونسبه: إنه في نسبه وبلده كذا، لأن هذا مكتوب في رأس المدينة على صومعة هنالك. وذلك أن العادة كانت عندهم أن تكتب أسماء أهل بيوت المدينة في صوامع مشهورة. وذلك عندنا مثل أن يقول القائل: إن نسب فلان كذا، لأن به تقع شهادته في العقود. وموضع آخر من التوبيخ: وذلك إذا فعل فعلا وترك ما هو أفضل منه مع إبطاله له. وموضع آخر: أن ننظر هل يفعل المشير بالأمر ذلك الشيء الذي أشار به، إذا كان ممكنا له فعله. فإنه إن لم يفعل ما أشار به وهو له ممكن كان فيه موضع توبيخ له. لأن الذي أشار به: إن كان خيرا يكتسب أو شرا يجتنب، فليس يختار أحد ترك فعل الخير أو اجتناب الشر طوعا. وهذا الموضع كاذب. فإنه قد يشير الإنسان بالشيء وهو يظنه في وقت ما يشير به خيرا، ثم يتبين له أنه ليس بخير، فلا يفعله، وهو قد كان أشار به.
ومن هذا عندنا أن يروى الراوي الحديث ويترك العمل به. وموضع آخر: وهو أن ينظر إلى الفعلين اللذين يفعلهما الإنسان، هل أحدهما يلزم عنه - إذا فعله - ألا يفعل معه الآخر، فيكون في ذلك موضع توبيخ. قال: مثل أن يبكى على الميت، ويتقرب بالصدقة عنه. فإن البكاء يدل على موته، والتقرب على حياته. وموضع آخر: أن ينظر في الشيء الذي يجعل دليلا على الشكاية، فيقيم منه دليلا - إذا أمكن - على الاعتذار، أو يكون الشيء الذي يعتذر به يفهم منه نفسه دليل على الشكاية. وذلك يكون على وجهين: إما أن في طباع الدليل ذلك، مثل أن يوجد إنسان في وسط الدار واقفا، فيقال إنه لص، لأنه وجد في هذا الموضع، فيقول هو: لو كنت لصا، لم أكن واقفا في وسط الدار. والوجه الثاني: أن يوجد في ذلك القول الذي يعتذر به المعتذر أو يشكو منه الشاكي موضع يستدل به منه ضد استدلاله. فإن كان في اعتذار، استدل منه على الشكاية، وإن كان في شكاية، استدل منه على الاعتذار. وذلك من خطاء يعرض في القول من زيادة أو نقص أو إهمال شرط من شروطه. مثل أن يتهم إنسان بأنه سرق شيئا من منزل اتفق أن قتل صاحبه فيه، فيقول: لم أسرق منه شيئا، ولا قتلت صاحبه. فإن في مثل هذا الموضع تتأكد التهمة عليه، إذ كان قد أخطأ وزل في أن أجاب عن ما لم يسئل عنه.
وقد كان بعض المشاهير في هذه الصناعة إنما يؤلف خطبه من هذا الموضع. وموضع آخر تكتسب المقدمات فيه من اسم الشيء. وذلك إما باشتقاق وإما بنقل وإما باستعارة. مثال ذلك أن يكون رجل اسمه حديد أو مقاتل، فيتفق أن يكون في نفسه حديدا أو مقاتلا، فيقول: أنت حديد، يا حديد؛ وأنت مقاتل، يامقاتل. وربما كان بنقل الاسم كما هو، وربما كان بتغيير قليل كما قيل: أمتك آمنة. وكما قال بعض الملوك لرجل شاعر يعرف بابن فاتك: أنت ابن باتك فقال: أنا ابن بابك. فهذه جملة المواضع التي تشتمل على التثبيتات والتوبيخات بحسب ما ذكر أرسطو. والتوبيخات بالجملة أنجح وأنجع من التثبيتات، لأنها تخيل إلى السامع مع الشيء ضده. فيكون تصوره أتم وألذ. وأيضا فإن الموبخات لقرب بيانها تؤلف من ألفاظ أقل، فتكون أسهل حفظا وأسرع إبانة للشيء. وهما بالجملة متقاربان، لكن الموبخات أبين وأظهر عند السامع، وكلاهما يفعل الاقناع المحرك للنفس لا سيما ما كان منها إذا ابتدأ الخطيب بصنعته أحس هو والسامعون بالغاية المقصودة منه. وبالجملة فيقفون منه على الشيء اللازم التالي لصدر القول. فإن الضمائر التي بهذه الصفة قد يفرح بها المتكلمون إذا أحسوا منها بهذا المعنى، فضلا عن السامعين. وهذه المواضع بالجملة إذا تحصلت للإنسان أمكنه أد يدرك بها من هذه الصناعة في زمان قصير وتعب يسير ما شأنه أن يدرك في زمان طويل وتعب كثير.
ولما كان هاهنا في الصناعتين المتقدمتين، أعني صناعة البرهان والجدل، صنفان من القياس: أحدهما هو قياس بالحقيقة في تلك الصناعة والآخر مموه يظن به أنه من مقاييس تلك الصناعة وليس هو من مقاييسها، كذلك الأمر في صناعة الخطابة فإن فيها ما هو ضمير بالحقيقة ومنها ما هو ضمير مموه. والأشياء التي تفعل ذلك هي التي أحصيت في كتاب سوفسطيقي، إلا أنه يذكر المشهور منها هاهنا، أعني المشترك وما هو أيضا منها خاص بهذه الصناعة. إذ كانت القياسات السوفسطائية منها ما هي مشتركة للصنائع كلها ومنها ما يخص صناعة دون صناعة، وذلك أنه كما أنه قد يكون قياس مموه في صناعة البرهان، ولا يكون في صناعة الجدل، كذلك قد يكون قياس مموه في صناعة الجدل ويكون هاهنا ضميرا بالحقيقة، مثل قياس العلامة الذي في الشكل الثاني. والمواضع المغلطة صنفان: ألفاظ ومعان. فأما الضمائر المغلطة من قبل الألفاظ فأحد أنواعها أن تكون أشكال الألفاظ واحدة وما تدل عليه الأشكال من تلك الأمور مختلفة. وهذا الموضع هو مبدأ لقياسات كثيرة مغلطة، مثل قولنا: إن كان الرجاء هو المرجو، فالذهاب هو المذهوب به، وإن كان الذهاب فعلا، فالرجاء فعل لا مفعول. فإن هذه إذا ألفت على هذا الوجه حدث منها ضمير مظنون من غير أن يكون في الحقيقة ضميرا. ومنها الذي يكون باتفاق الاسم واشتراكه مثل قولنا فيمن نسبه كلبي: هو من كلب، والكلب خسيس، فهو خسيس.
وإنما غلط في ذلك أن اسم الكلب يقال على القبيلة وهذا الحيوان النابح. وموضع آخر من الكلام المفرد إذا قيل مؤلفا، ومن المؤلف إذا قيل مفردا، لأنه يظن أنه شيء واحد. مثال ما يصدق مفردا ويكذب مؤلفا أن يقال إن الذي يعرف حروف المعجم كل واحد على حاله يعرف الشعر، لأن الشعر مؤلف من حروف المعجم. ومن هذا الموضع، أعني من الإفراد والجمع، عرض ما عرض في مسائل القول في المواريث، فإنه لما وضع لكل واحد من الوارثين شريعة في حظه من المال كان ذلك صادقا، فلما جمع ذلك مع الغير لم يصدق. فإنه لا يوجد مال له نصف وثلثان، فاختلف الفقهاء في ذلك. فهذه كلها مواضع سوفسطائية مشتركة للصنائع الثلاث، أعني البرهان والجدل والخطابة. وموضع خاص بالخطابة وهو أن يصير القائل السامعين بحيث يشتبه عليهم الأمر حتى يقع في نفوسهم أن المدعى عليه فعل ذلك الأمر الذي ادعى به عليه من قبل أن يثبت المدعى ذلك أنه فعل ذلك، أو يقع في نفوسهم أن المدعي كاذب في دعواه من قبل أن يعتذر عنها المدعي عليه. فالأول يكون مما يقوله المدعي أو يفعله، مثل أن يعظم الذي ادعى به أو يقلق منه ويظهر منه تأذ وضجر. والثاني مما يفعله المدعي عليه أو يقوله، مثل أن يبكي أو يقوم فيلتطم ويضع التراب على رأسه أو يقول أقاويل يذهل بها السامع أو الحاكم حتى يتشاغل فيسهو عما يعني به ولا يقدره قدره.
وموضع آخر عام وهو المعروف بموضع اللاحق، مثل قول القائل: فلان سارق لأنه شرير، فإنه يصدق أن السارق شرير وليس ينعكس، أعني أن مكل شرير سارق. وموضع آخر مما بالعرض، كما قيل إن الجرذان أعانتنا على عدونا، لأنها قرضت أوتار قسيهم. وموضع آخر وهو أن يجعل ما ليس بعلة للشيء علة له، وذلك بأن يؤخذ الكائن مع الشيء أو بعده سببا لوجود الشيء من غير أن يكون سببا. فإن الخطباء يستعملون ما بعد الشيء مكان ما من أجله يكون الشيء ولا سيما في المشورة، كما لو قيل إن تدبير أبن أبي عامر كان من أجل شيء قصده، لأن الفتنة بالأندلس كانت بعده. وموضع آخر وهو أن يكون الشيء سبيله أن يؤخذ بحال ما فيؤخذ بحال أخرى، وذلك إما من زمان أو مكان أو جهة أو حال، أو يكون مما سبيله أن يؤخذ بحال ما فيؤخذ مطلقا. وهذا الموضع مشترك في التغليط لصناعة البرهان والجدل والخطابة؛ إلا أن مواده تختلف في هذه الصنائع الثلاث. فالتغليط به في الجدل يكون بالأمور الكاذبة الممكنة، فإنه إذا أخذ فيها مطلقا ما ليس بمطلق بالفعل، فإنه ممكن أن يكون مطلقا. والتغليط به في صناعة البرهان يكون بالمعدومة، وهي الكاذبة الممتنعة. ومواده في الأمور الخطبية هي الأمور الواجبة. وإنما كان هذا الموضع مقنعا لأن كثيرا من الأشياء يصدق جزئيا وكليا، فيظن بكل ما يصدق جزئيا أنه يصدق كليا.
وإنما يوقف على كذب هذه المقدمات المطلقة في هذه الصنائع الثلاث، إذا زيد في القول شريطة يظهر بها كذب المقدمة المطلقة، مثل أن يقال فيمن هو عادل في الأموال إنه عادل على الإطلاق.فإذا أظهر أنه غير عادل في النكاح، اشترط في الأموال، فتصح حينئذ المقدمة، ويظهر كذب إطلاقها.وإذا كان الشيء يصدق جملة على الشيء إذا أخذ بحال ما، ويكذب إذا أخذ بحال أخرى، أمكن إذا أخذ مطلقا أن نقنع به في المتقابلات معا، وتنشأ من ذلك أقاويل مقبولة متضادة خطبية. مثال ذلك أن يكون إنسان ما أصاب أمرا أوجب عليه حدا من الحدود الشرعية وهو مريض، فإنه يمكن أن يقال فيه إنه واجب وأن يقام عليه الحد وإنه ليس بواجب؛ وذلك أن من جهة ما جني، فقد وجب عليه الحد؛ ومن جهة ما هو مريض، فليس واجبا عليه. ومن هذا الموضع يصير الشيء القليل الخسة خسيسا بإطلاق، ويؤخذ الشيء القليل الشرف على أنه شريف بإطلاق. ويشبه أن يكون هذا الموضع إنما هو سوفسطائي بالإضافة إلى صناعة البرهان، وأما بالإضافة إلى صناعة الجدل وهذه الصناعة، فإنه جزء منهما. فإنه من المقنع أنه إذا كان الذي ليس موجودا بإطلاق ليس موجودا بحال ما، فمن الواجب أن يكون ما هو موجود بحال ما موجودا على الإطلاق. وقد ذكر هذا الموضع في المقالة الثانية من كتاب الجدل على أنه جزء من تلك الصناعة.
فقد قيل في المواضع التي تعمل منها الضمائر الحقيقية والضمائر المموهة. وقد بقي أن نقول في المناقضات التي تتلقى بها الضمائر وهي التي يستعملها السامع؛ فإن التي سلف فيها القول إنما يستعملها المبتدئ بالكلام، فنقول: إن النقض بالجملة للقول القياسي يكون على وجهين: إما بأن ينقض شكله بأن يبين أنه غير منتج؛ وإما بأن تقاوم مقدمات القياس أو النتيجة. فأما مناقضة النتيجة فإنما يكون بالضمائر المستخرجة من هذه المواضع؛ لأن الضمائر إنما تؤلف من الظنون، والظنون يلحقها أن تكون في الشيء الواحد متضادة، فينتج عن ذلك أشياء متضادة، أعني أنه يؤلف منها ضمير ينتج الشيء وضمير ينتج مقابله. وهذا أيضا يلحق في المقدمات المشهورة في الجدل، بخلاف ما عليه الأمر في صناعة البرهان. فأما معاندة مقدمات القياس فإنها أربع، كما قيل في الثامنة من طوبيقى: إما معاندة المقدمة التي لزمت عنها النتيجة، وإما معاندة القول، وإما أن تكون المعاندة بحسب السائل، وإما أن تكون من قبل تطويل زمان المناظرة. والمواضع التي تؤخذ منها معاندة المقدمات هاهنا أربعة: إما الأشياء التي هي موجودة في الشيء الذي تقصد معاندته، وذلك مثل الكلي والجزئي، وإما من الأمور التي من خارج، وهذا صنفان: إما من الضد، وإما من الشبيه. والرابع: المقاومة التي تكون بحسب رأي الرجل المشهور المقبول الحكم، أعني إذا كان رأيه مضادا للمقدمة الموضوعة.
أما الإبطال الذي يكون من نفس الأمر فمثل لو وضع واضع أن الرياسة خير وأنه أن يكون المرء مرءوسا خير، فإنه إن أبطلها بالكلية، قال: كون الإنسان مرءوسا يحتاج إلى غيره، والحاجة شر، فالرياسة شر؛ وإن أبطلها بالجزء، قال: ليس كل رياسة نافعة. وذلك أن التغلب رياسة وليست خيرا. فهذان هما صنفا الإبطال الذي يكون من الأشياء الموجودة في الشيء المقصود إبطاله. ومثال الإبطال الذي يكون من الضد أن تكون المقدمة الموضوعة أن الرجل الخير هو الذي يحسن إلى إخوانه أجمعين، فيقاوم ذلك بأن يقال لو كان هذا حقا، لكان الشرير هو الذي يسيء إلى إخوانه، وليس كذلك. ومثال المقاومة والمعاندة من الشبيه أن يوضع أن من لقي آخر بشر فهو يبغضه، فيقاوم ذلك بأن يقال: إن هذا ليس بصادق لأن من يلقى آخر بخير قد لا يحبه. ووجه الشبه في هذا المثال إنما هو بالمناسبة. وذلك أن نسبة البغضة إلى من يلقى منه شرا نسبة المحبة إلى من يلقى منه خيرا. وقد جمع هذا المثال المقاومة من جهتين: من جهة الشبيه ومن جهة الضد. وذلك أن المحبة ضد البغضة والشر ضد الخير. وأما مثال المقاومة التي تكون بحسب رأي الحاكم، فذلك موجود كثيرا في المصالح التي تضادها الشرائع. وأكثر ما يوجد هذا التضاد بين الشرائع العامة والخاصة؛ وأعني بالعامة المشتركة لجميع الأمم، وأعني بالخاصة ما تخص أمة أمة.
وإذ قد تقرر كيف تقاوم المقدمات في الضمائر بالجملة، فلنقل كيف يقاوم ضمير ضمير من أصناف الضمائر المستعملة في الخطابة. والضمائر كما قيل أربعة: فمنها المسمى الواجب، وهو الضمير الكائن من المحمودات في أي شكل كان، ويسمى ما كان من هذه في الشكل الأول بالأشبه أو المشبه. ومنها المسمى برهانا، وهو الضمير الكائن من العلامات في الشكل الأول. وإنما خص هذا باسم البرهان بحسب أنها اضطرارية. والصنف الثالث المسمى علامة وهو المؤتلف من العلامات في الشكل الثاني. والصنف الرابع المسمى بالرسم وهو مؤتلف من العلامات في الشكل الثالث. ولما كان الضمير الذي يسمى الواجب وهو المؤتلف من المحمودات في الأشكال المنتجة لم يمكن أن يقاوم من جهة تأليف القياس، بل من جهة مقدماته. ولما كانت مقدماته محمودة، وكان هذا الصنف إنما يأتلف فيه المواد الممكنة على الأكثر، أعني التي توجد لأكثر الموضوع مثل وجود الشيب للإنسان في سن الاكتهال أو التي توجد في أكثر الزمان مثل اشتداد الحر عند طلوع الشعري العبور، أمكن نقضه من ثلاث جهات: إحداها أنها ليست بمحمودة، والثانية أن الذي على الأكثر ليس باضطراري، وما ليس باضطراري، فقد يمكن أن يكذب. وهذا نقض مموه إلا أنه يستعمل في هذه الصناعة؛ فإنه قد يظن السامع، أعني الحاكم، أن المقدمة، إذا كانت ليست باضطرارية، أنها ليست بمحمودة، فيعرض للسامع إحدى حالتين: إما أن يظن أنه ليس كان ينبغي له أن يحكم بشيء، وإما إن حكم، فلا بالسنة الخاصة المكتوبة بل بالعامة.
وهو ما يقتضي الأصلح في تلك النازلة. فإن الحاكم إنما يحكم بأحد هذين الأمرين: إما بالسنة المكتوبة، وإما بالعامة. والوجه الثالث أن نبين أن الذي أخذ على أنه على الأكثر ليس على الأكثر، بل هو إما أقلي وإما مساو، وذلك إما في الموضوع، وإما في الزمان. مثال ذلك أن شاكيا إن قال عند الحاكم: هذا قتل زيدا، لأنه وجد واقفا وبيده سيف، فيقول الخصم: إن هذا وإن كان أكثريا فليس ضروريا. وذلك أنه ليس كل من وجد واقفا وبيده سيف هو قاتل. أو يقول: إنه ليس هو أكثريا، بل هو على التساوي، لأن من هذه صفته يمكن أن يكون قاتلا، ويمكن أن يكون ناصرا. وأما النوع من الضمائر التي تأتلف من العلامات في الشكل الثالث فهو يبطل بوجهين: أحدهما أنه ليس بقياس، وذلك أنه إنما ينتج جزئيا لا كلية. والثاني بإبطال النتيجة لإبطال المقدمات. فإن المقدمات في هذا الضرب من الضمائر هي محسوسة. مثل قولنا: الكتاب أشرار؛ لأن زيدا كاتب وزيد شرير. فإن بإبطال النتيجة تبطل المقدمات. لكن ليس ينبغي أن يستعمل في إبطال النتيجة المقابل المضاد ولا المهمل. فإنها إذا كانت كلية وأبطلت بالضد، كان ذلك إبطالا للكاذب بالكاذب، وللشنيع بالشنيع، مثل أن يبطل قول القائل: كل كاتب شرير، بأنه ولا كاتب واحد شرير. وإن كانت مهملة وأبطلت بالمهمل، كان إبطال الصادق بالصادق والمحمود بالمحمود.
فإنه يصدق أن الكتاب أشرار، والكتاب ليسوا بأشرار، كما يكذب أن كل كاتب شرير، وأن كل كاتب ليس بشرير، بل إنما ينبغي أن يكون الإبطال بإنتاج المقابل الذي هو موجود على الأكثر. فإنه إذا كان المحمود الثاني المنتج مقابلا للمحمود الأول وهو أكثري، كان المحمود الأول أقليا. فإذن إنما ينبغي أن يتحرى المبطل أن يكون المقابل الذي ينتجه للنتيجة التي يروم إبطالها أكثريا، أعني أنه يوجد لأكثر الموضوع أو في أكثر الزمان. وإنما كان هذا مبطلا لأنا إذا تحققنا أن المحمول موجود لأكثر الموضوع، ولم يكن ذلك بحسب الظن والاشتباه، فإما أن يكون ضروريا، وإما أن يكون ذلك الأقل من الموضوع الذي ليس هو فيه معلوما محدودا. وأما العلامة التي في الشكل الثاني فإنما تبطل من جهة أنها ليست بقياس. وأما العلامة التي في الشكل الأول فليس يمكن إبطالها لا من جهة شكلها ولا من جهة موادها، فلذلك هي ضمير مثبت ضرورة. فأما تكبير الشيء وتصغيره وإن كان قد يلزم عنهما اطراح الشيء واكتسابه، فإنهما ليسا من أنواع الضمائر المبطلة والمثبتة. وإن كان التعظيم والتخسيس إنما يكونان عن ضمائر، لكن أن يقبل الشيء ويصدق به من نفس التعظيم أو يطرح ويكذب به من نفس التخسيس ليس إثباتا له ولا إبطالا بالذات ولا هو من أنواع الضمائر. وأيضا فليس كل ما يكون به الإبطال يكون ضميرا.
وذلك أن الإبطال صنفان: إما إبطال لشكل القياس، وإما إبطال للقضايا المنسوبة إلى القياس. وهذا أيضا صنفان: إما إبطال للنتيجة نفسها بأن ينتج مقابلها، وإما إبطال لمقدماتها المنتجة لها. فأما إبطال القضايا سواء كانت نتائج أو مقدمات، فإنه يكون بالضمائر وهي تأتلف من المواد الخاصة بهذه الصناعة. والمثبت هاهنا والمبطل يستعملان جنسا واحدا من أجناس القياس. وإما إبطال أشكال المقاييس في هذه الصناعة وغيرها فإنما يكون بالمقاييس المنطقية، أعني التي تؤلف من مواد منطقية. فإن في كل صناعة صنفين من القياس: قياس مؤلف من المواد الخاصة بتلك الصناعة، وقياس مؤلف من مواد صنائع أخر. وكلا الصنفين مستعمل في كل صناعة. وإبطال تأليف القياس في أي صناعة كانت يكون ضرورة بقياس معمول من مواد منطقية، إذ كان تصحيح المقاييس وإبطالها إنما يكون بصناعة المنطق. وهنا انقضى تلخيص هذه المقالة. بسم الله الرحمن الرحيم المقالة الثالثة من كتاب الخطابة قال: إن الأشياء التي ينبغي لصاحب صناعة المنطق أن يتكلم فيها في هذه الصناعة، إذا كان مزمعا أن يكون كلامه فيها على المجرى الصناعي، ثلاثة أمور: أحدها الإخبار عن جميع المعاني والأشياء التي يقع بها الإقناع. والثاني الإخبار عن الألفاظ التي يعبر بها عن تلك المعاني وما يستعمل معها مما يجري مجراها. والثالث كم أجزاء القول الخطبي وكيف ينبغي أن يكون ترتيبها ومماذا يأتلف كل جزء منها من الألفاظ والمعاني.
فأما المعاني الفاعلة للتصديق فقد قيل فيها في المقالتين المتقدمتين وبين فيها على كم وجه تكون، ومن أجل أي شيء تكون. فإنه قيل هنالك أنها ثلاثة أنواع: النوع الأول: الأقاويل الانفعالية والخلقية التي يقصد بها توطئة الحكام وإعدادهم لقبول ما يراد منهم من التصديق بالشيء الذي فيه الإقناع. والنوع الثاني: الأقوال التي يقصد بها إثبات الفضيلة للمتكلم ليكون قوله أقنع عند الحاكم والمناظر. والنوع الثالث: الأقاويل المستعملة أولا في وقوع الإقناع بالشيء المقصود إيجاد الإقناع فيه، وهي صنفا الأقاويل القياسية المستعملة في هذه الصناعة أعني الضمائر والمثل. ولم يقتصر فيما سلف على تعريف أصناف هذه الأقاويل فقط، بل وعرف مع هذا الوضع التي منها تستنبط هذه الأقاويل، وإن هذه المواضع منها كلية تعم الضمائر المستعملة في الأغراض الثلاثة من أغراض الخطابة، ومنها جزئية تخص غرضا غرضا منها. وقيل هنالك إن الأمور الجزئيات التي من أجلها تؤلف هذه الأقاويل هي ثلاثة: إما المشورية، وإما المنافرية، وإما المشاجرية. والذي بقي هاهنا هو القول في الجزءين الباقيين. وذلك أنه لما كان ليس بأي معان اتفقت يقع الإقناع، ولا بأي أحوال اتفقت أن تستعمل تلك المعاني، بل بمعان مخصوصة، كانت الألفاظ أيضا التي يعبر بها عن تلك المعاني شأنها هذا الشأن، أعني أن الإجادة في العبارة عنها تكون بألفاظ مخصوصة مأخوذة بأحوال مخصوصة في غرض غرض من أغراض الأقاويل الخطبية، وهو الذي يعبر عنه الجمهور باسم الفصاحة.
Part 3
فإن هذا الاسم يطلق عندهم على أحوال ثلاثة في الألفاظ: أحدها وهو الأملك بهذا المعنى أن تكون الألفاظ جيدة الإفهام والإبانة للمعاني. والثاني أن تكون لذيذة المسموع. والثالث أن يعطى في المعنى رفعة أو خسة. فلهذا كان النظر في الألفاظ الخطبية ضروريا لصاحب المنطق، لكن ليس ينظر منها في الأحوال الخاصة بأمة أمة، بل إنما ينظر من ذلك في الأحوال المشتركة بجميع الأمم. ولهذا كان النظر فيها جزءا من صناعة المنطق. وأما النظر من ذلك فيما يخص أمة أمة فمن شأن الخطيب المنصوب في أمة أمة. وأما ضرورة القول في الجزء الثالث، أعني كم أجزاء القول - المسمى خطبة - العظمى والصغرى، وترتيبها، ومماذا تؤلف، وكيف تؤلف، فأمر بين بنفسه. وقبل أن نقول في الألفاظ، فينبغي أن نقول في الأمور المستعملة مع الألفاظ على جهة المعونة في جودة الإفهام، وإيقاع التصديق، وبلوغ الغرض المقصود، وهي التي جرت عادة القدماء أن يسموها: الأخذ بالوجوه. وذلك أن هذه الأشياء لما كان من شأنها أن تميل السامعين إلى الإصغاء والاستماع والإقبال على المتكلم بالوجه وتفريغ النفس لما يورده، أستعير لها هذا الاسم. وهذه الأشياء صنفان: إما أشكال، وإما أصوات ونغم. والأشكال، منها ما هي أشكال البدن بأسره، ومنها ما هي أشكال لأجزاء البدن كاليدين والوجه والرأس. وهذه هي أكثر استعمالا عند المخاطبة. والأشكال بالجملة يقصد بها أحد أمرين: إما تفهيم المعنى وتخييله الموقع للتصديق، كما روي عن النبي صلى الله عليه وسلم أنه قال في أحد خطبه: " بعثت أنا والساعة كهاتين " وأشار بإصبعيه يقرنهما، وإما تخييل لانفعال ما أو خلق ما.
وذلك إما في المتكلم، أعني أن يتخيل فيه أنه بذلك الانفعال أو الخلق، مثل أن يتكلم مصفر الوجه منفعلا بانفعال الخوف، إذا أراد أن يخبر أنه خائف، أ، بتوءدة توهم أنه عاقل. وإما في المخبر عنه، إذا أراد أن يصوره بصورة الخائف أو العاقل. وإما أن يوقع ذلك الانفعال في نفس السامع أو ذلك الخلق حتى يستعد بذلك إما نحو التصديق الواقع عن ذلك الانفعال أو الخلق، وإما نحو الفعل الصادر عنه. وأما النغم فإنها تستعمل في القول الخطبي لوجوه: منها لتخييل الانفعالات أو الخلق، وذلك أيضا لثلاثة وجوه: أحدها عندما يريد المتكلم أن يخيل أنه بذلك الانفعال أو الخلق عند السامعين، مثل أنه إذا أراد أن يخيل فيه الرحمة رقق صوته، وإذا أراد أم يخيل فيه الغضب عظم صوته وكذلك في الأخلاق. وإنما كان ذلك كذلك، لأن هذه الأصوات توجد بالطبع صادرة عن الذين ينفعلون أمثال هذه الانفعالات. والوجه الثاني: أن يكون قصده تحريك السامعين نحو انفعال ما أو خلق ما، إما لأن يصدر عنهم التصديق الحاصل عن ذلك الانفعال أو الخلق أو الفعل الصادر عنه. والوجه الثالث عندما يقتص عن مخبرين عنهم بأن يصفهم بذلك الانفعال أو الخلق. ومنها أيضا أنها تستعمل لضرب من الوزن في الكلام الخطبي على ما سيقال بعد. وهذا الضرب من النغم ضروري في أوزان أشعار من سلف من الأمم ما عدا العرب.
فإن من سلف من الأمم كانوا يزنون أبياتهم بالنغم والوقفات، والعرب إنما يزنونها بالوقفات فقط. ومنها أنها تستعمل أشعارا في افتتاح القول وختمه ومواضع الوقف. وينبغي أن تعلم أن الأخذ بالوجوه ليس له غناء في الخطب المكتوبة، وإنما غناؤه في المتلوة، وإن عادة العرب في استعماله قليلة، وأما من سلف من الأمم فربما أقاموها في الأشعار مقام الألفاظ، أعني التشكيلات، ويحذفون اللفظ الدال على ذلك المعنى، إما إرادة للاختصار وإما طلبا للوزن، والإلذاذ. وهذا لم تجر به عادة العرب. لهذا صار ما يقوله أرسطو في كثير من هذه الأشياء، كما يقول أبو نصر، غير مفهوم عندما ولا نافع. والأخذ بالوجوه إنما هو نافع أكثر ذلك في الخطب التي تتلى على جهة المنازعة، لأنه إنما يحتاج إلى الاستعانة بجميع الأشياء المقنعة في موضع المنازعة لتحصل الغلبة. وأمثال هذه الخطب هي الخطب التي كانت بين علي ومعوية. وأمثال ذلك في الأشعار: الأشعار التي كانت بين جرير والفرزدق. وإنما صارت هذه الأفعال معينة في الإقناع، لأن فيها ضربا من تغيير الألفاظ وإبدالها، على ما سيقال في سبب ذلك فيما بعد. وهذا الفعل هو ضرب من التمويه والمغالطة، إلا أنه نافع في هاتين الصناعتين، أعني الشعرية والخطبية، إذ كانت الخطبية إنما يقصد بها وقوع غلبة الظن، والشعرية حصول التخييل نفسه، ولذلك تستعمل من الأشكال والنغم في طل المحاكاة ما إن استعمل في الخطابة، كان خروجا عن الواجب.
وإذ قد قلنا في توابع الألفاظ، فلنقل في الألفاظ. القول في الألفاظ المفردة فنقول: إن القول في أحوال الألفاظ التي تكون بها أتم إبانة عن المعاني وأجود تفهيما لها هو ضروري في المخاطبة البرهانية، فضلال عن الأقاويل البلاغية والشعرية. ولذلك أن جهة استعمالها في المخاطبة البرهانية إنما هو لأن يكون بذلك حصول البرهان أيسر وأسهل وأوضح، مثل ما يقال: إنه ينبغي أن تكون الألفاظ المستعملة فيه متواطئة، غير مشتركة، مشهورة عند الجمهور أو عند أهل تلك الصناعة التي يستعمل فيها ذلك البرهان. وإن كانت مشتركة، أن تقسم جميع المعاني التي يقال عليها ذلك الاسم المشترك، ويبرهن على كل معنى من تلك المعاني على حدته، لأن للألفاظ في ذلك معونة في زيادة التصديق الحاصل عن البرهان وقوته كالحال في الصنائع الأخر، فإنه يلفى لها معونة في إيقاع التصديق المستعمل فيها. وإن كانت في ذلك تختلف، فأقلها حاجة في ذلك صناعة الجدل، ثم من بعدها السفسطة، ثم من بعدها صناعة الشعر. فهاتان الصناعتان أكثر حاجة إلى ذلك. فلذلك ما ينبغي في هاتين الصناعتين أن تحصى الأحوال التي إذا استعملت في الألفاظ كانت بها الأقاويل البلاغية أتم إقناعا، والشعرية أتم تخييلا. فإنه كما أن الأخذ بالوجوه. إنما منفعته في هاتين الصناعتين هذه المنفعة، كذلك الحال في الألفاظ. إلا أن القول في أحوال الألفاظ التي بها تكون الأقاويل في هاتين الصناعتين أتم فعلا أعظم نفعا وأحرى أن يكون القول في ذلك صناعيا.
فإن الأخذ بالوجود أكثر ذلك طبيعي. وإنما صارت الألفاظ والأصوات تفعل في هاتين الصناعتين هذا الفعل من جهة أنها تخيل في المعنى رفعة أو خسة، وبالجملة: أمرا زائدا على مفهوم اللفظ، مثل غرابة اللفظ فإنها تخيل غرابة المعنى، وكذلك فخامته تخيل فخامة المعنى، والنغم كذلك يفيد فيه هذا المعنى أيضا. وبين أن هذا مقصود بالطبع للمتكلم على طريق هاتين الصناعتين. وليس يقصد ذلك أحد عندما يتكلم على طريق الهندسة، ولا على طريق العدد. والذين وقعوا أولا على تأثير هذه الأحوال من الألفاظ والأصوات في الأقاويل هم الشعراء. وذلك أن هذا المعنى أظهر ما يكون في الأقاويل الشعرية، مع أن الوقوف على الأقاويل الشعرية هو متقدم بالزمان على الوقوف على الأقاويل البلاغية. وإذا قد تقرر هذا من ضرورة القول في الألفاظ في هاتين الصناعتين، فينبغي أن نذكر من ذلك ما يخص البلاغة وما هو مشترك بين تلك الصناعتين معا، فنقول: إن الألفاظ المفردة، كانت اسما أو كلمة أو حرفا، تنقسم من جهة أنحاء دلالاتها ثمانية أقسام: منها المستولية؛ ومنها المغيرة، ومنها الغريبة، ومنها اللغات، ومنها المزينة، ومنها المركبة، ومنها المغلطة، ومنها الموضوعة. أما المغيرة: فهي أشهرها وأكثرها نفعا في الصناعتين. وأما التغيير أن يكون المقصود يدل عليه لفظ ما فيستعمل بدل ذلك اللفظ لفظ آخر. وهذا التغيير يكون على ضربين: أحدهما: أن يستعمل لفظ شبيه الشيء مع لفظ الشيء نفسه ويضاف إليه الحرف الدال في ذلك اللسان على التشبيه؛
وهذا الضرب من التغيير يسمى التمثيل والتشبيه، وهو خاص جدا بالشعر. والنوع الثاني من التغيير: أن يؤتى بدل ذلك اللفظ بلفظ التشبيه به أو بلفظ المتصل به من غير أن يؤتى معه بلفظ الشيء نفسه. وهذا النوع يسمى في هذه الصناعة الإبدال، وهو الذي يسميه أهل زماننا بالاستعارة والبديع، مثل قول ابن المعتز: يا دار أين ظباؤك اللعس ... قد كان لي في إنسها أنس فإن العرب جرت عادتهم أن يشبهوا النساء بالظباء، فربما أتوا به على جهة الإبدال، مثل ما تقدم من قول ابن المعتز، وربما أتوا بذلك مع حرف التشبيه. وكل واحد من صنفي التغيير: إما بسيط وإما مركب. وكل واحد من هذين: إما أن يكون وجه الاتصال فيه بينا مشهورا من أول الأمر، وإما أن يكون غير بين. وإنما يكون غير بين لأحد شيئين: إما لأنه غير بين في نفسه عند الجميع، أو عند كثير من الأمم، مثل كثير من التمثيلات التي جرت عادة العرب أن يستعملوها، فإنه يشبه أن يكون كثير منها غير بين عند سائر الأمم، مثل قول امرئ القيس يصف حمار الوحش: يهيل ويذرى تربها ويثيره ... إثارة نبات الهواجر مخمس فإن نبات الهواجر إنما تعرفه العرب ومن هو مثلهم ممن يسكن البراري والصحاري. وأما المركبة فهي خاصة بالشعر، كما أن البسيطة خاصة بالخطابة.
وأنشد أبو نصر في مثال المركبة البعيدة التركيب، الخفية الاتصال، بيتا نسبه لامرئ القيس: بدلت من وائل وكندة عد ... وان وفهما صمى ابنة الجبل. قال: فإن هذا التعبير فيه تركيب كثير. وذلك أنه جعل " ابنة الجبل " بدلا من قوله " الحصاة " ، وجعل قوله " صمى " بدلا من عدم صوت الحصاة. فإن عدم الصوت وعدم السمع يتقاربان، فإنه قسيمه، إذ كان عدم السمع إما أن يكون عن عدم الصوت، وإما لفساد في الحاسة. وجعل عدم صوت الحصاة بدلا من ابتلال الأرض، فإن الأرض إذا ابتلت وطرحت فيها الحصاة لم تصوت. وجعل ابتلال الأرض بدلا من انصباب الدماء على الأرض، فإن ابتلال الأرض لاحق من لواحق انصباب الدماء. وجعل انصباب الدماء عليها بدلا من القتال الشديد، لأن انصباب الدماء يكون عن القتال الشديد. وجعل القتال الشديد بدلا من الأمر العظيم. فكأنه أراد: وفيها أمر عظيم، فأبدل مكان ذلك: وفهما صمى ابنة الجبل، واستعمل في ذلك هذا الإبدال الكثير. وهذا كما قلنا إنما يليق بالشعر. والمستولية هي الألفاظ التي هي خاصة بأهل لسان ما، ومشهورة عندهم، مبتذلة، دالة على المعاني التي وضعت لها من أول الأمر من غير توسط. وأما الغريبة فهي الألفاظ التي هي غير مبتذلة عند جمهورهم، وغير مستعملة عندهم بل إنما يستعملها الخواص منهم.
وأما اللغات فهي صنفان: أحدهما أن يستعمل الإنسان مخاطبة صنف صنف من أصناف أمة لفظا ليس يستعمله ذلك الصنف من الأمة، بل إنما يستعمله صنف آخر منه، مثل أن يستعمل الحجازي لغة حميرية. والصنف الثاني أن يستعمل في مخاطبة أمة ما لفظا ليس من ألفاظ أهل لسانهم، وإنما هو من لسان أمة أخرى، مثل ما يوجد في لسان العرب ألفاظ كثيرة من ألفاظ الفرس والأمم المجاورة لهم. وهذا يستعمل على وجهين: أحدهما أن يأتي بذلك اللفظ بعينه من غير أن نغير بنيته وتركيبه. والوجه الثاني أن يغيره تغييرا يقرب به من الأبنية المستعملة في لسانهم ليسهل بذلك عليهم النطق به، مثل السجيل وغير ذلك مما هو موجود في كتب اللغة. وأما المزينة والمركبة فليستا موجودتين في لسان العرب؛ وذلك أن المزينة هي ألفاظ جعل بعض أجزائها نغما حتى صارت بتلك النغم مزينة. وهذا غير موجود في لسان العرب. وأما المركبة فإنها أيضا غير موجودة في لسان العرب إلا قليلا شاذا مثل قولهم عبقسي في المنسوب إلى عبد القيس، وعبشمي، في المنسوب إلى عبد شمس. وأما المغلطة فهي الألفاظ التي يعسر النطق بها. وذلك يعرض لأسباب: منها أن تكون تلك الحروف حروفا يعسر النطق بها، وإن كانت قليلة. ومنها أن يكون سبب العسر فيها كثرة الحروف التي ركبت منها والتي يعسر النطق بها: إما أن يكون من أجل مخرج الحرف نفسه، وإن نطق به وحده، مثل كثير من حروف الحلق؛
وإما أن يكون العسر يحدث له عند تركيبه مع غيره، وذلك إما لتقارب مخارجها، وهذا هو سبب الادغام في لسان العرب، وإما لتكرارها مثل قولهم قصصت أظفاري. ولذلك بعض العرب يبدل إحدى الصادين ياء في مثل هذا. وربما كان السبب في ذلك تضاد المخارج، ولذلك قل في لسان العرب اسم يوجد على وزن فعل مثل الرسل. وأكثر الانقلابات والتغييرات التي يصفها النحاة هذا هو سببها. وأما الموضوعة فهي الألفاظ المخترعة في لسان جنس ما، يخترعها بعض أهل ذلك اللسان على نحو التركيب الذي لحروفهم. فهذه أصناف الأسماء النافعة في هاتين الصناعتين، وهي كالمادة للصناعتين، أعني الشعرية والخطبية، وإن كانت بالشعرية أخص، ولذلك أحصاها أرسطو في كتاب الشعر. وإذ قد تقرر هذا، فالذي ينبغي أن يبين هاهنا من أمرها هو أي صنف من هذه الأصناف تستعمل هذه الصناعة وأيها لا تستعمل. وإذا استعملت منها صنفا، فكيف تستعمله، وإلى أي مقدار تنتهي في استعماله، وفي أي موضع تستعمل منه ما تستعمل. وبالجملة: فنتحرى تلخيص ما يقوله أرسطو في ذلك بأوجز ما يمكننا وأتمه، فنقول: إنه يقول: إن فضيلة القول الخطبي أو الشعري وجودته إنما تكون بالتغيير. وأعني هاهنا بالتغيير استعمال أصناف الأسماء والكلم السبعة ما عدى المستولية. فإن في كل واحد منها، ما عدى هذا الصنف، تغييرا ما. وإنما كان القول الذي في هاتين الصناعتين فضيلته في التغيير، لأن القول إنما هو علامة معرفة لأمر ما لم يعرف أصلا، أو لم يعرف معرفة تامة.
وإنما يكون القول بهذه الصفة متى أفاد في المعنى المدلول عليه أمرا لم يكن بعد عند السامع، أو إن كان، لم يكن على التمام. وهذه هي حال القول الذي من الألفاظ المغيرة. فإن القول المؤلف من الألفاظ المستولية ليس يفيد معنى زائدا على ما كان عند السامع، وإنما يفيد ذلك إذا كان مغييرا بالتخييل الذي تعطيه الألفاظ المغيرة. وهذا المعنى إنما يوجد في القول بشرطين: أحدهما ألا تكون الألفاظ حقيرة وهي بالجملة الألفاظ المبتذلة التي لا تخيل في المعنى أمرا زائدا على ما كان عند السامع، أو التي يكون تخييلها يسيرا، أو التي تخيل في الشيء خسة ما، أو يكون تركيبها تركيبا فاسدا. والشرط الثاني ألا تكون مجاوزة للقدر الذي يجب بحسب المعنى الذي يطلب الإقناع فيه. وذلك يكون إما بأن لا تخيل فيه معنى أعظم مما يحتمل المعنى المقصود تبيينه، أو يكون التغيير فيها غير بين الاتصال. فإذا جمع القول الخطبي أو الشعري مع التغيير هاتين الشريطتين كان تام الفعل، وذلك هو فضيلته، وهو القول الجميل. ويشهد لوجود هذا الفعل للقول المغير الأقاويل الشعرية، فإنها إنما صارت لذيذة لما فيها من التخييل والوزن، وكلاهما تغيير. وأما الألفاظ المستولية فإنها تجعل القول محققا، وليس تخيل فيه معنى زائدا. ولذلك هي أليق بالبرهان منها بغيرها من الصنائع، إلا أنها متى استعملت في هذه الصنائع، فينبغي أن يكون تركيبها تركيبا مطابقا لتركيب المعاني في النفس، أعني التركيب الذي يكون لها على المجرى الطبيعي.
وبالجملة فينبغي أن يكون فيها من شروط التركيب الشروط التي تقال فيما بعد. وإذا كانت بهذه الصفة كانت، كما يقول أرسطو، بهيئة نبيلة غير حقيرة. فهذا بالجملة هو الفرق بين فعل الأسماء المستولية والمغيرة في القول الخطبي والشعري. وإنما كانت الألفاظ المغيرة تعطي في المعنى أمرا زائدا لموضع الغرابة فيها. فإنه كما يعرض لأهل المدينة أن يتعجبوا من الغرباء الواردين عليهم، وتخشع لهم أنفسهم، كذلك الأمر في الألفاظ الغريبة عند ورودها على الأسماع. فينبغي لمن أراد أن يجيد القول في هاتين الصناعتين أن يجعله غريبا. والألفاظ الغريبة تتفاضل بالأقل والأكثر فيما تخيل في المعنى الواحد بعينه من الرفعة والخسة، لتفاضلها في الغرابة. والصناعة الشعرية فتستعمل من ذلك ما هو أكثر تخييلا. وأما صناعة الخطابة، فإنها تستعمل من ذلك ما هو أقل وبمقدار ما يليق بها، وذلك هو القدر الذي يفيد وقوع الإقناع في الشيء المتكلم فيه. فإن ذلك أيضا يتافضل في صناعة الخطابة بحسب اختلاف ما فيه القول. مثال ذلك ما يحكى أن المنصور لما دخل الكعبة رأى رجلا قد سبقه بالدخول، وقد كان أمر ألا يدخل إليها أحد قبله من العامة، فقال له: أما سمعت النداء؟ فقال: بلى ! فقال: أو ما تعرفني؟ فقال بلى. فقال له: فكيف تجاسرت؟ فقال له الرجل: وكيف لا أتجاسر عليك؟ ! وهل أنت في أول أمرك إلا نطفة مذرة؟
وفي آخر أمرك إلا جيفة قذرة، وأنت فيما بين هذين تحمل العذرة؟! فخلى عنه، إذ صغرت بهذا القول عنده نفسه، أعني نفس المنصور. زقد كان له أن يستعمل معه تغييرات هي أقل في التحقير من هذه، مثل أن يقول له: وهل أنت إلا ملك من الملوك، أو هل أنت إلا رجل من الناس، أو هل أنت إلا عبد من عبيد الله. فإن هذه كلها متفاضلة في التصغير. إلا أنه يشبه أنه ما كان ينجو من سطوته إلا بمثل هذا التصغير الذي استعمل معه. فإنه قول مخسس جدا. قال أرسطو: والخطباء ربما استعملوا أثناء خطبهم التغييرات الشعرية، أعني البعيدة، فيتوهم من ليس له بصر بالفرق بين التغيير الشعري والخطبي أن ذلك الفعل الصادر عن ذلك التغيير هو من فعل الأقاويل الخطبية، وليس الأمر كذلك. وإنما مثال ذلك مثل من يخلط سقمونيا بشراب الورد. فإذا أسهل ذلك الشراب، أوهم أن ذلك الإسهال إنما كان عن فعل شراب الورد عند من لا معرفة له بقوة الورد. وكذلك الشاعر أيضا ربما ألف من الألفاظ المستولية المعهودة قولا موزونا فأوهم أنه شعري وليس بشعري وإذ قد تبين أن الفضيلة في القول الخطبي أن يستعمل التغيير، وتبين بالجملة أي مقدار ينبغي أن يستعمل منه فينبغي أن نقول في مقدار ما تستعمله في واحد واحد من أصناف الألفاظ المفردة السبعة، أعني ما عدى المستولية.
فإن التغيير يقال عليها بعموم وخصوص. فنقول: أما اللغات والمركبات فينبغي أن يقلل من استعمالها الخطيب. وإذا استعملها، فلا يستعمل منها ما يخيل في الشيء معنى مفرطا، مثل الأسماء الغريبة عن لسان أمة ما أو الأسماء المركبة الدالة على معان تخيل في الشيء المدلول بها عليه أمرا زائدا ومفرطا عما تقتضيه صناعة الخطابة، وبخاصة في الخطب التي يقصد بها إقناع الجميع. فإن أمثال هذه الخطب إنما ينبغي أن تؤلف من المستولية والغير المشتركة الألفاظ وهي التي تعرف بالأهلية. ومن المغيرات الغريبة: التغيير بخلاف الأمر في الشعر وبخلاف الأمر أيضا في الخطب التي يقصد بها إقناع خواص من الناس. فإن هذه، الغرابة ينبغي أن تكون فيها أكثر. والاسم المشترك أخص بها من الأهلي؛ وبخاصة القول الشعري، فإنه ينبغي أن يجمع الغرابة من جميع الجهات، وفي الغاية. مثل أن يكون بألفاظ مغيرة في الغاية، وألفاظ غريبة في الغاية، ومشتركة. والمشتركة أخص بالسفسطة من غيرها من الصنائع. والخطيب يستعملها بقدر ما يستعمل من المغالطة في هذه الصناعة، على ما سلف. وأما الأسماء المترادفة فصالحة جدا لصناعة الشعر، وقد تصلح أيضا لصناعة الخطابة. والشاعر يستعمل هذا الصنف لأسباب أخصها به استعمالها لتصحيح الوزن وللقافية، مثل قوله: ومنذ أتى من دونها النأي والبعد والخطيب يستعملها للاستظهار، وربما استعملها على جهة المغالطة وإيهام تكثير المعنى بتكثيرها عند التقسيم.
وإذا استعملها الشاعر، فينبغي أن يستعمل منها ما يخيل في المعنى أمرا زائدا على ما يخيله الاسم الآخر، مثل قولنا: الصهباء، وخندريس، وقرقف، وحميا. فإن هذه الأسماء كلها، وإن كانت مترادفة، فإنها تخيل في الخمر معاني مختلفة. وربما استعمل الخطيب المترادفة عند إرادته تكرير المعنى الواحد بعينه لحفظه وتأكيده، فإنه أحسن من أن يكرر ذلك المعنى بلفظ واحد. وأما أيما هي التغييرات الحسنة المناسبة الجميلة في هذه الصناعة التي ينبغي أن يستعملها وأيما هي التغييرات الباردة التي لا ينبغي أن يستعملها، فينبغي أن نقدم، لمعرفة ما يجب من ذلك، معرفة أصناف التغيير وضروبه، وإن كان ذلك أخص بكتاب الشعر. فإن التغيير ينبغي أن يكون نفعه في الصناعتين على نسبة نفع الوزن فيهما، ولذلك كان أخص بالشعر لكون الوزن أخص به. وإنما تستعمل هذه الصناعة من التغيير بقدر ما تستعمل من الوزن، وذلك شيء يسير. والتغيير بالجملة يعطي في المعنى جودة إفهام وغرابة، ولذة. والتغييرات صنفان: إبدال وتمثيل. والتمثيل صنفان: إما مضاف، وإما من سائر المقولات، على ما قيل في غير ما موضع. والإبدال: إما إبدال من الشبيه، وإما إبدال من اللازم. واللازم ثلاثة: إما متقدم على الشيء، وإما مقارن له، وإما متأخر عنه. والمتقدم صنفان: إما سبب الشيء وإما كلي الشيء. والمقارن: إما زمان الشيء، وإما مكانه، وإما أنواعه القسيمة، وإما مقابلاته الأربعة، أعني الأضداد والموجبة والسالبة والعدم والملكة والمضافين والأشياء الموجودة مع الشيء بالعرض.
والمتأخر هي لواحق الشيء، وجزئي الشيء. وكل واحد من هذه: إما بسيط، وإما مركب. والمركب هو أن يبدل الأمر بشيء ما، ويبدل مكان ذلك الشيء شبيهه ويؤخذ بعد ذلك لازم ذلك الشبيه مكان ذلك الشبيه، ثم يؤخذ عرض ذلك اللازم بدل ذلك اللازم، فيغمض الوقوف على مثل هذا النوع من التغييرات، مثل ما عرض في بيت امرئ القيس في قوله: صمى ابنة الجبل، إذ استعمل ذلك بدلا من الأمر العظيم. وقد قلنا كيف وجه التركيب في هذا الإبدال فيما سلف. وإذ تقرر هذا فلنشرع في الوصايا التي يرى أرسطو أنه ينبغي للخطيب أن يستعملها في التغيير والإبدال فنقول: إن أرسطو يقول: إنه ينبغي للخطيب أن يستعمل من التغييرات والإبدالات ما كان مناسبا مشاكلا لما فيه القول. ويعني بالمشاكل أن الأمر الواحد بعينه يمكن فيه أن يغير تغييرات متضادة، فالمناسب منها هو الذي يلائم الأمر الذي فيه الإقناع. مثال ذلك أن الذي يريد أن يعظم أمر الذي سرق، فالمشاكل هو أن يقول: إنه حارب. والذي يريد أن يحقر ذلك يقول: إنه أخذ. ثم لا يخلو الخطيب، إذا أتى بالمشاكل المناسب، أن تكون مشاكلته لما فيه القول ظاهرة بنفسها مشهورة، أو تكون غير ظاهرة. فإن كانت ظاهرة، اكتفى بالإتيان بالمناسب وحده. وإن لم تكن المشاكلة بينة، قرن بها الضد، وذلك أن يأتى بضد ذلك المناسب وضد الشيء الذي أخذ المناسب بدلا منه.
فإن مشاكلات الأضداد أضداد. ومثال ذلك في المحسوسات أن الذي يشاكل الشيخ من اللباس غير الذي يشاكل الشاب. وكذلك ينبغي أن يكون الأمر في الألفاظ. فهاتان وصيتان اثنتان: إحداهما أن يستعمل المشاكل البين، والأخرى أن يستعمل الغير البين، بأن يقرن به ضده، فإنه يفيده وضوحا وظهورا. والتغييرات المناسبة ينبغي أن تكون إلى ما في الجنس، لا إلى أشياء خارجة عن الجنس الذي فيه القول. فإذا أراد الخطيب أن يحسن، فيجعل التغيير إلى الذي هو أفضل في ذلك الجنس. وإذا أراد أن يقبح، جعل التغيير إلى الأخس في ذلك الجنس. مثال ذلك أن الشفاعة والتضرع داخلان تحت جنس واحد، وهو المسئلة. والتضرع أخس من الشفاعة. وذلك أن التضرع يكون ممن هو دون، والشفاعة من المساوي. فمتى أردنا أن نحسن التضرع سميناه شفاعة، ومتى أردنا أن نخسس الشفاعة سميناها تضرعا. وكذلك إذا أردنا أن نعظم الشيء الواحد بعينه سميناه بالأعظم من ذلك الجنس. وإذا أردنا أن نصغره سميناه بالأصغر. مثال ذلك أن من سرق، إذا أردنا أن نعظم أمره، قلنا: إنه حارب؛ وإذا أردنا تصغيره، قلنا: إنه خان. وذلك أن هذه الأفعال كلها داخلة تحت أخذ المال دون عوض ولا رضى من ذي المال. وإذا أريد أن يكون التغيير مفهما للشيء، فينبغي أن يؤتى به من الأشياء التي هي واحدة بالنوع. وذلك في الأشياء التي لا أسماء لها، لأن التي لها أسماء، في أسمائها كفاية في تفهيمها.
والتغيير الذي بهذه الصفة يجعل القول محققا، فيقل تخييله. فربما كان الأنفع في مواضع أن يكون التغيير فيه رمزا ما وأشكالا. وحسن الاسم يكون بأن يؤتى فيه بلفظ غير مستبشع ولا ثقيل. وذلك يكون بألا يصرح باسم الشيء الخاص به. وهذا هو الذي يسمى كناية. فإن التصريح بأسماء الأشياء في أكثر الأمر مستبشع. وذلك يكون بأوجه، أحدها: أن يؤتى بلفظ إما أعم من الشيء، وإما أخص منه. والثاني: إذا كان المعنى المغير عنه قبيحا فتجعل العبارة عنه بلفظ مشترك بين ذلك المعنى القبيح ومعنى آخر مما ليس بقبيح، وهو الذي يسميه أرسطو الكلام المفوض. والثالث: أن تجعل العبارة عنه بالعلامة الخاصة به المنعكسة عليه في الحمل. وهذا التغيير يجعل الأمر بينا حتى كأنه بحذاء العين. ويقل استعمال مثل هذا التغيير، وذلك بعكس ما عليه الأمر في الوجه الأول. وذلك أنه ليس يكاد أن يوجد شيء له اسم خاص إلا وقد يمكن أن يعبر عنه بلفظ عام. وأما العلامات فيقل وجودها، ولكن إذا وجدت فاستعمالها مشهور، وهي قريبة الدلالة على الشيء. والوجه الرابع أن يكنى عن الشيء بالضد أو بالأكثر والأقل. أما الضد، فمثل قوله تعالى: " كانا يأكلان الطعام " . وأما استعمال الأكثر والأقل فمثل أن ينبه بالأكثر على الأقل أو بالأقل على الأكثر. مثال ذلك أن يمدح الإنسان بحضرة من هو أزيد فضيلة منه، ينبه بذلك على نقصان فضيلته؛
أو يذم الأنقص فضيلة منه، لينبه بذلك على نقصان فضيلته. وربما كان مدح إنسان ما تعريضا بالمذمة لإنسان آخر. وبالعكس. وذلك إذا كان بينا من أمر ذينك الإنسانين أنهما متباينان في الخلق والسيرة والنسب وسائر الأشياء التي تعد فضيلة. ولذلك قال ذلك في التعريض: ما أمي بزانية ولا أبي بزان. وقد يكون التعريض بالتشبيه في مثل هذا الموضع، إلا أنه إذا كان التصريح بالشيء قبيحا، كان التشبيه البعيد في ذلك أحسن من القريب. فإن الشيء الواحد بعينه قد يغير تغييرات مختلفة، فيتفاوت ذلك الشيء في الحسن والقبح، بحسب تفاوت الأشياء التي وقع التغيير إليها، أعني الأشباه. مثال ذلك أن يصف واصف امرأة مخضوبة اليد بالحناء، فيقول فيها: حمراء الأطراف، أو قرمزية الأطراف، أو وردية الأطراف، أو كما قال: من كف جارية كأن بنانها ... من فضة قد طوقت عنابا فإن قولنا: وردية الأطراف إبدال حسن، وكذلك قولنا: عنابية الأطراف. وقولنا: حمراء الأطراف أخس منه. وأقبح من هذا قولنا: قرمزية الأصابع. ولو قال فيها: " دمية الأصابع " لكان أن يكون هجوا أقرب منه إلى أن يكون مدحا. ولذلك يتفاوت التخييل لتفاوت الأمور التي وقع الإبدال بها في الحسن والشرف. والأشياء تكون شبيهة بأحد ثلاثة أشياء: إما باشتباه المنظر في الخلق واللون، وإما أن تكون أنواعها أو أجناسها واحدة، وإما أن تكون أفعالها واحد.
ولما كانت الأقاويل الخطبية والشعرية قد تكون حكاية عن أمور موجودة وعن أمور غير موجودة، بل مخترعة يخترعها الشاعر أو الخطيب، مثل الذي في كتاب دمنة وكليلة، وإن كان الاختراع أخص بالشعر منه بالخطابة، ولذلك فصلت أنحاء الاختراع في كتاب الشعر، فينبغي أن تعلم أيضا أن التغيير في الصنف المخترع يلحقه أيضا من الحسن والقبح ما يلحق التغيير الذي يكون في الأمور الموجودة. وقد يلحق ذلك أيضا في الشيء الواحد بعينه، مثل ما حكى أرسطو عن بعض القدماء أنه قال في حكاية حكاها عن البغال إنها كانت مسرورة بانضمامها إلى بنات الخيل، على أنها قد كانت أيضا بنات الحمير. قال: فإن قوله في البغال: بنات الخيل، تشريف لها، وقوله فيها: بنات الحمير تخسيس لها. ومن التغييرات تغيير يعطى في الشيء الإفراط في التصغير والتعظيم، وهي خاصة بالشعر. وينبغي أن يستعمل من التعظيم ومن التصغير في الخطابة بقصد، مثل من يقول في ذهب ذهيب، وفي ثوب ثويب، وفي إنسان، أنيسيان. والوقف في غير مكان الوقف أو وضع العلامات التي تدل على الوقف في غير مكانها هو أيضا ضرب من التغيير الرديء. والأسماء الباردة التي ينبغي للخطيب أن يتجنبها أربعة أصناف، وهي بالجملة الأسماء التي يعسر تفهم المعنى منها، أو التي تخيل في المعنى أحوالا زائدة على التي يحتاج إليها. فأحد أصناف الأسماء الباردة هو أن يستعمل من ضروب الأسماء المركبة ما يخيل في الأمر معنى غير مشهور ويعسر الوقوف عليه، أو يخيل فيه عرضا بعيدا.
وأمثال هذه الأسماء ليست توجد في لسان العرب. والصنف الثاني استعمال اللغات وذلك على وجهين: أحدهما أن يستعمل منها في مخاطبة أمة ما هو من غير لسانها، بل من لسان أمة أخرى غريبة منها. والثاني أن يستعمل في مخاطبة تلك الأمة الأسماء الغريبة المفرطة الغرابة الموجودة في لسانها. والصنف الثالث أن يستعمل من الأسماء الموضوعة، وهي المنقولة، ما لا يخيل منها المعنى الذي نقلت إليه، للاشتراك الذي فيه والعموم وكثرة ما يدخل تحته، أو ما يخيل منه عرض بعيد، أو ما يخيل منه زمان غير الزمان الذي وجد فيه المعنى. فإن هذه كلها أسماء باردة. فمثال الاسم المشترك المنقول أن يسمى اللبن: الأبيض، فإن " الأبيض " يقال على أشياء كثيرة بيض، فيعسر فهم ما يراد بذلك. وكذلك الشيء الذي ينقل إليه اسم جنسه. وأرسطو يحكي عن بعض القدماء أنه كان يستعمل أمثال هذه الأسماء الباردة، فكان يسمى العرق " رطوبة " باسم جنسه، وكان يسمى الشهوة " الاقتداء المنكوس من النفس " ، ويسمى عناية النفس " الاكتئاب " . وأما الذي يخيل زمانا غير زمان، فمثل أن يدل على الفعل المستقبل بالكلمة الماضية، أو على ما وجوده في غير زمان بالكلمة الدالة على الزمان. فهذه الأصناف لا ينبغي أن تستعمل في الخطابة. وهي تستعمل في الشعر، أعني التي تخيل في الشيء عرضا بعيدا.
والأسماء المنقولة أول أمرها تكون غريبة. وهي حينئذ أخص بالشعر. فإذا تمادى الزمان بها وصارت مشهورة، وصلحت للخطابة. فإن اشتدت شهرتها، عدت في أصناف المستولية. وهي بالجملة إنما ينبغي أن تستعمل في هذه الصناعة في أحد موضعين: إما عندما ليس يلفى للشيء الذي فيه القول اسم، فينقل إليه اسم آخر، وإن لم يقصد به أن يستمر على طول الزمان؛ وإما عندما يراد أن يسمى به ذلك الشيء في الزمان المستقبل على جهة الشريعة للناس. والذي ينبغي أن يستعمل هاهنا منها ما كان تفهيمه المعنى بسهولة، ويخيل فيه حالا بمقدار ما يحتاج إليه في هذه الصناعة، لا ما كان منها غامضا. فإن الغموض لا ينبغي أن يستعمل مع من يقصد به تبصيره؛ وإنما يستعمل مع من يقصد به أن يغمض عليه المعنى. ولا ما كان منها أيضا يخيل في المعنى أمرا أعظم مما قصد إليه والأسماء المركبة خاصة بأصناف الأشعار الطويلة الممدودة لكثرة الحروف التي منها تركبت. والغريبة خاصة بالأشعار التي تقال في الأمور العظام التي يقدم عليها مع توق وحذر، مثل الحروب. فإن الأسماء الغريبة تعطي في الشيء تفخيما وتعظيما. وأما الأسماء المغيرة فتليق من أصناف الأشعار بالأشعار التي يقصد بها الالتذاذ وجودة التفهيم. وهذا يقال في صناعة الشعر. وأما الصنف الرابع من الألفاظ الباردة فيكون في التغييرات التي ليست بجميلة.
وذلك يعرض فيها من وجوه: إما أن تكون من أشياء بعيدة، وإما أن تكون من أشياء قريبة، وإما من أمور ظاهرة، وإما من أمور خفية، وإما من أمور تخيل في الشيء زيادة مفرطة، أو نقصا مفرطا، وإما من أشياء خسيسة، وإما أن يتركب أكثر من واحد من هذه الأنواع. ولن تعسر على من تفقد الخطب والأشعار مثالات هذه الأنواع. والمثال هو نوع ما من أنواع التغيير. وذلك أن من التغيير ما يكون إلى المثال وإلى الشبيه. وإنما الفرق بينهما أن في التغيير يقام المثال مقام الممثل به، وفي التمثيل يؤتى بحروف التشبيه. والمثال بالجملة، أعني المخترع أو الموجود، والتغيير المثالي ينبغي أن يكون أمرا مناسبا للمعنى الذي استعمل بدله، وبخاصة متى استعمل التغيير في أشياء متباينة. مثل ما حكى أرسطو أن الشعراء كانوا في زمانه يسمون المشتري، ذا الكؤوس، وكانوا يسمون المريخ، ذا المجن. وذلك أضنه لما كانوا يعتقدون أن المشتري كوكب الألفة والمحبة والصداقة والصفح، والناس إنما تكون بأيديهم الكؤوس وهم بهذه الحال، استعاروا لبه هذا الاسم المناسب، لاعتقادهم فيه هذا الاعتقاد. ولما كان المريخ عندهم كوكب الحروب والتباغض والتقاطع، وكان الناس إنما تكون بأيديهم المجان والترسة عند الحروب، استعاروا له هذا الاسم. فهذان التغييران إذن مناسبان، إلا أنهما من أمور بعيدة، وأرسطو يرى أن تكون التغييرات الجميلة المثالية من الأمور التي هي واحدة بالنوع، وذلك بأن يشبه الإنسان بالإنسان المناسب له مثل أن يشبه الجميل بيوسف.
فإن لم تكن واحدة بالنوع، فتكون واحدة بالجنس القريب. مثل تشبيه العرب المرأة الحسناء بالظبية. فإن لم يكن، فبالجنس البعيد مثل تشبيههم المرأة الحسناء بالشمس. وأما إذا كان التغيير من أمور لا ترتقي إلى جنس واحد - وإن كان بعيدا - فهو رديء. فهذا هو جملة ما قيل في الألفاظ المفردة التي ينبغي للخطيب أن يستعملها. ثم هو بعد هذا يذكر من أحوال الألفاظ المفردة و المركبة أشياء غير التي سلفت وذلك أن الأحوال التي سلف ذكرها للألفاظ هي أحوال لها من حيث هي مخيلة. وأما الأحوال التي يذكرها بعد فهي الأحوال التي إذا اقترنت بالألفاظ كانت أتم دلالة وأبين إفادة وإفهاما، أو الأحوال التي هي ضد هذه، فيشير باستعمال تلك، وتجنب هذه. قال: إن أول ما يحتاج إليه الخطيب أن يتأدب بلسان القوم الذين هو خطيب بلسانهم ويتعلمه، حتى تكون مخاطبته في جميع أقاويله على أفضل ما جرت به عادة أهل ذلك اللسان. فأول الأشياء التي يجب أن يتحفظ بها ليكون القول أتم دلالة وإفادة للمعاني وضع حروف الرباطات في المواضع التي يجب أن تكون فيها من القول. والروابط هي بالجملة الحروف التي يرتبط بها القول وتتصل أجزاؤه بعضها ببعض. وقد عدد أبو نصر أصنافها في غير ما موضع. فإن منها ما شأنه أن يوضع في أول القول مثل الروابط التي تتضمن إيجاب معنى لمعنى مثل حروف الشرط والمجازاة، ومثل حروف الاستفهام والشك.
ومنها ما شأنه أن يوضع في وسط القول مثل الواو والفاء وثم. ومنها ما شأنه أن وضع في آخر القول وهي حروف العلة والسبب، مثل قولك: أكرمت زيدا لجوده. فإنه أفصح في كلام العرب من أن تقول: لجوده أكرمت زيدا، أو أكرمت لجوده زيدا. وذلك بين في لسانهم. فينبغي للخطيب أن يرتب هذه الروابط في المواضع التي بها يكون الكلام أفصح في ذلك اللسان. وأيضا فإن من الروابط ما يقتضي أن يتصل باللفظ الذي يتصل به الرباط لفظ آخر غير الذي قرن به الرباط، وهذا يسمى جزاء وقضاء. ومن شأن هذا المتصل في بعض المواضع أن يكون قبل الرباط، ومن شأنه في بعضها أن يكون بعد الرباط. فينبغي أن يوضع حرف الجزاء في أمثال هذه الأقاويل في المواضع التي شأنها أن توضع، وذلك إما متقدما للفظ المتصل باللفظ الذي يقترن به الرباط، وإما متأخرا. مثال ما يكون الجزاء فيه متأخرا عن اللفظ المقترن بالرباط قولك: أما زيد فمنطلق، وأما عمرو فقاعد. وأما استعمال القول الذي يقتضي الجزاء والقضاء محلولا دون روابط، فينبغي أن يجتنب. وإذا استعمل ذلك فينبغي ألا يباعد بين الجزاء وبين المجازى به بكلام كثير يدخله أثناء ذلك. وأيضا فإن من الرباطات ما يقتضي أن يكون بعده رباط آخر، وذلك إما من نوعه بأن يتكرر الرباط نفسه مثل إما المكسورة، وإما من غير نوعه مثل أم التي تأتي بعدها هل في الاستفهام.
فينبغي في أمثال هذه المواضع ألا يدخل بين الرباط الأول والثاني رباط آخر ليس شأنه أن يقع بينهما. فإن هذا يجعل القول متعلقا غير مفهوم. وقد يحسن أن يدخل بين الرباط الأول والثاني في مواضع يسيرة رباط آخر غريب، مثل قول القائل: أما أنا فلأجل كذا فعلت كذا وكذا، وأما فلان فلأجل كذا فعل كذا وكذا. فيحسن دخول الرباط الدال على العلة، وهو قولك لأجل كذا بين أما الأولى وأما الثانية التي تقتضي إحداهما الأخرى. وقد يؤتى بالرباط الغريب في مثل هذا الموضع في أجزاء القول، كقول القائل: أما فلان ففعل كذا، وأما فلان ففعل كذا وكذا، ولأجل كذا وكذا.ويعسر إعطاء قانون يعرف أين ينبغي أن ترتيب أمثال هذه الرباطات الغريبة في موع موضع من أجزاء أمثال هذه الأقاويل. وانما ينبغي أن يتحرى في ذلك ما يكون القول به أتم إبانة في الكلام. وكذلك قد يصلح في مواضع يسيرة أن يباعد بين الرباط وبين جزائه. فهذه هي أول الوصايا التي أوصى ها من أراد أن يتأدببلسان أمة ما حتى يقومه. والوصية الثانية: أن يتوخى الخطيب أن يكون كلامه بالأسماء الأهلية الخاصة بالأمر المقول، أعني المتواطئة، لا بالأسماء العامة المحيطة. والوصية الثالثة: ألا يكون الكلام بالأسماء المشككة التي توهم الشيء وضده وتضلل السامع. وهذه الأسماء هي خاصة بالسوفسطائية، وهي بصناعة الشعر أخص منها بهذه الصناعة.
قال: والكهان إنما كانوا ينطقون بأمثال هذه الأسماء،لأن الوقوف على خطائهم، إذا نطقوا بمثل هذه الأسماء، يقل، لاحتمالها معنى أكثر من واحد، كما عرض لرجل من الكهان مع بعض الملوك، فإنه قال: إذا عبرت النهر الفلاني، أتلفت رياسة عظيمة، فظن ذلك أنها رياسة بعض أعدائه. فلما عبر النهر ظفر به عدوه وهلك، فكان الذي أتلف رياسة نفسه. فإذا نطقوا بالأسماء الأهلية - أعني الكهان - وحددوا الوقت والكمية فإن الخطأ يعرض لهم كثيرا. والوصية الرابعة: أن يتحفظ بأشكال الألفاظ الدالة على المذكر والمؤنث فلا يستعمل شكلا دالا على التذكير في المعنى المؤنث، ولا شكلا دالا على التأنيث في المعنى المذكر. والتذكير والتأنيث في المعاني إنما يوجد في الحيوان، ثم قد يتجوز في ذلك في بعض الألسنة، فيعبر عن بعض الموجودات بالألفاظ التي أشكالها أشكال مؤنثة وعن بعضا بالتي أشكالها أشكال مذكرة. وفي بعض الألسنة ليس يلفي فيه للمذكر والمؤنث شكل خاص، كمثل ما حكي أنه يوجد في لسان الفرس. وهذا يوجد في الأسماء والحروف.وقد يوجد في بعض الألسنة أسماء هي وسط بين المذكر والمؤنث، على ما حكى أنه يوجد كذلك في اليونانية. ويحتاج مع هذا في هذه الأسماء أن تكون نهاياتها مشكلة بالأشكال التي بها جرت عادة أولئك القوم، أعني أن تكون معربة بالإعراب الذي جرت به عادة أهل ذلك اللسان أن يعربوا نهايات هذا الصنف من الأسماء في موضع موضع من القول أو مبنية بالبناء الذي يخصها.
والوصية الخامسة: أن يتحفظ باستعمال أشكال الأسماء الدالة على الواحد والإثنينية والكثير. ويتحفظ بأصناف الأسماء الدالة على الكثير، وذلك أن منها ما يدل على العشرة فما دونها مثل صيغة أفعل في الجمع، كقولك بحر وأبحر وجبل وأجبل، ومنها ما يدل على الكثير، كقولك جبال وبحار. فإن أبنية هذه الأسماء مختلفة. فينبغي للخطيب أن يتحفظ بها وأن يستعمل كل شكل منها في موضعه، وأن يجعل نهاياتها في القول مختلفة، كما قلنا، بالاختلاف الذي جرت به عادة أهل ذلك اللسان عند اختلاف أحوال القول، وهو الذي يسمى الإعراب عند نحويي العرب، والاستقامة عند نحويي اليونانيين. ووصية سادسة: وهو أنه ينبغي أن يكون الكلام المكتوب مما يسهل تفهم معناه عند قراءته؛ ويكون المتلو مما يسهل تفسيره. والكلام المقروء إنما يسهل تفهم معناه في وقت قراءته بأن تكون فيه علامات للاتصال والانفصال. وذلك شيء لم يوضع بعد في خط لسان العرب. وهو موجود في كثير من خطوط سائر الألسنة. والكلام المتلو الذي يعسر تفهم معناه هو الكلام الكثير الرباطات، وهو الذي يعرف بالكلام المعقد. فإن استعمال الرباطات في الكلام ينبغي أن يكون مقدرا. فإن عدمها في الكلام جملة يوجب عدم فهم اتصاله، كما أن كثرتها توجب عدم فهم الانفصال. ومن ذلك أن يتجنب في الأقاويل المركبة الألفاظ التي إذا نطق بها لم يدر هل تتصل بالجزء الأول من القول أم بالجزء الأخير، مثل قول القائل: إن هذه الكلمة إذا كانت بالديمومة تكون للرجل الحكيم.
فإن قولنا بالديمومة يحتمل أن تكون من صفة الكلمة حتى يكون تقدير ذلك أن هذه الكلمة إذا كانت بالديمومة فإنها تكون للرجل الحكيم؛ ويحتمل أن يكون قولنا بالديمومة من صفة الرجل الحكيم، فلا يكون القول تاما ويحتاج إلى جواب، ويكون التقدير: أن هذه الكلمة إذا كانت للرجل الحكيم بالديمومة، فيحتاج إلى خبر. وسبب هذا الإشكال عدم علامة الاتصال والانفصال. ومن ذلك: إذا اتفق أن كان شيئان داخلين تحت جنسين، فأردنا العبارة عن كل واحد منهما بما يخصه، فينبغي أن نجعل العبارة عن كل واحد منهما باللفظ الذي يخصه. وإن أردنا أن نجمع بينهما جعلنا العبارة عنهما بما يعمهما. مثال ذلك: إذا أردنا أن نعبر عن فعل البصر بما يخصه قلنا أبصرنا. وإذا قلنا عن فعل السمع قلنا سمعنا. فإن أردنا أن نجمع بينهما قلنا أحسسنا. فإن عبرنا عن فعل البصر فقط أو السمع فقط بالإحساس، كانت تلك عبارة رديئة. ومما يعسر فهم الأخبار عن شيء يقصد الإخبار عنه أن يدخل المخبر بين الخبر والمخبر عنه كلاما كثيرا، مثل قولك: إني كنت مزمعا حين تكلمت فكان هاهنا كذا وكذا بحال كذا وكذا على أن أفعل كذا وكذا. يريد أني كنت مزمعا حين تكلمت على أن أفعل كذا وكذا فإدخال مثل هذا في الوسط مما يعسر به تفهم المعنى. إلا أنه قد ينتفع به في الخطابة، عندما يريد الخطيب تكثير القول وغزارة الألفاظ.
وذلك أنه لو أتى بمثل هذا الحشو أخيرا، لتبين على المكان أنه فضل. فإذا أتى به في الوسط أوهم السامعين أنه مما يحتاج إليه. وأما إذا كان الخطيب قصده الإيجاز فليس ينبغي أن يأتي بمثل هذا الحشو. ومما ينفع في جودة تفهيم المعنى وتكثير القول - إذا كان مقصودا للخطيب - أن يستعمل الأقاويل الشارحة مكان الأسماء المفردة. وأما إذا كان قصده الإيجاز، فينبغي أن يستعمل ضد ذلك. وقد ينتفع الخطيب بهذا الإبدال، أعني إبدال القول مكان الاسم، والاسم مكان القول. فإنه إذا كان الشيء له صفة قبيحة، فالواجب على الخطيب أن يبدل مكان ذلك القول الدال على الصفة الاسم. وكذلك إن كان الاسم يخيل في المعنى قبحا، فينبغي أن يبدل بالقول المساوي له. واستعمال الأقاويل بدل الأسماء مما ينفع في تكثير القول. والأقاويل المبدلة بدل الأسماء هي التي تؤلف من أغراض الشيء والأفعال الصادرة على جهة الخزاية. والقول المبدل قد يمكن أن يجعل قصيرا، ويمكن أن يكون طويلا. والأقاويل المبدلة شعرية أكثر ذلك، وقد يتجنبها الشعراء، وذلك بحسب ما يقصد من إطالة القول واختصاره. فقد يقصد الشاعر وصف شيء واحد فيجعل بدله أقاويل كثيرة؛ وقد يقصد وصف أشياء كثيرة فيجعل بدلها قولا واحدا، إذا أراد الاختصار. وربما جعل بدل كل واحد منها قولا إذا أراد الإطناب. ومما يصير به القول مختصرا أن يجعل غير مربوط بعضه ببعض.
والقول الغير المربوط هو الذي إذا ابتدئ به أردف بما ليس من شأنه أن يتصل به بل يحتاج أن يدخل بينه وبين الذي أردف به متوسط. فإذا حذف ذلك المتوسط، كان القول غير مربوط حتى يخيل أن القول الأول من غير جنس الثاني. وهذا هو من نمط الكلام الذي يعرف بالفصول. وهذا النوع من الكلام الغير المربوط ليس يعدم فيه حروف الروابط. وإن كان قد يكون نوع آخر من الكلام غير مربوط من جهة عدم حروف الروابط فيه أصلا على ما تقدم. فيكون القول الغير المربوط صنفين: صنف عدم حروف الرباط، وصنف عدم المتوسطات التي بين أجزاء القول. قال أبو نصر: ويكاد أن يكون خطباء العرب يرون أن البلاغة إنما هي استعمال القول الغير المربوط. وأما الألفاظ المعدولة والأسماء الغير المحصلة والكلم الغير المحصلة، وبالجملة السلوب كلها والألفاظ التي تدل على العدم لا على ذوات الأشياء، فإنما ينبغي أن تستعمل أكثر ذلك عند التعريض، وعند إرادة إخفاء الشيء وستره، وهي شعرية أكثر منها خطبية، وبخاصة ما كان منها مفرط الدلالة، فإنها لا تدل على شيء محصل. فلذلك إن استعملها الخطيب في المدح أو الذم، لم يذم بشيء محصل ولا مدح بشيء محصل. فلذلك لا ينتفع به الممدوح ولا يستضر به المذموم ذلك الضرر. وكذلك أيضا قل ما ينتفع به في المشوريات ولا في المشاجريات.
اللهم إلا في الاعتذار فإنه قد ينتفع به. قال: والمقالة إنما تكون جميلة إذا كانت بألفاظ مخيلة، خلقية، موجهة نحو الأمر المقصود، معتدلة. وأعني بقولي خلقية أي بألفاظ تحث على الخلق الذي شأنه أن يصدر عنه ذلك الفعل الذي يقصد المتكلم الحث عليه. فإن هاهنا ألفاظا يحث بها على الأخلاق والانفعالات النفسانية، مثل قولهم: ألا رجل يفعل كذا وكذا، وهلا كان كذا وكذا. وأعني بقولي موجهة نحو الأمر المقصود أن يكون الخلق أو الانفعال الذي يحث عليه مما شأنه أن يصدر عنه ذلك الفعل المقصود. وأعني بقولي معتدلة ألا تخيل في المخاطب أخلاقا هي أرفع جدا منه، فيقل تخلقه أو انفعاله عن ذلك القول، ولا أخلاقا هي أخس منه جدا، بل تخيل فيه أخلاقا تليق به. ومما يصير القول خسيسا أن يعبر عنه بالألفاظ الأهلية المستولية، ولا يعبر عنه بالكلية، بل بأمور مفصلة. وبالجملة ينبغي ألا يقتصر من الألفاظ على أن تكون مزينة بالنغم فقط أو بسائر الأمور التي من خارج، وهي التي تعرف بالأخذ بالوجوه، بل ينبغي أن تكون مع هذا في نفسها مخيلة. والأقاويل الخلقية إذا كانت مذكرة بالعار والمنقصة كانت محركة للغضب. وإذا كانت مذكرة بالآلام وتعظيم الشيء كانت باعثة على التوقي والحذر والتعسر في الشيء وألا يعطى المرء من نفسه ما يطلب منه. وإذا كانت بالمديح كانت مستدرجة نحو الشيء المقصود فعله ومسهلة له، وإذا كانت بما يضاد المديح كانت محركة للهم والجزع.
والأقاويل الخلقية إنما تكون مقنعة إذا دل عليها بألفاظ دالة بصيغها على الحث على الأخلاق، لا بألفاظ لا تدل بصيغتها على ذلك الخلق، ولا على ذلك الانفعال. وإنما تكون الأقاويل الخلقية أشد إقناعا بالألفاظ الخاصة بها، لأنه بهذه الألفاظ تتمكن من النفس، ويحسن موقعها منها، فيظن بها أنها الحق. إذ من خاصة الحق أن يتمكن من النفس، ويحسن موقعه منها، فتغلط النفس في هذا، ويضللها موضع اللاحق. وأيضا فإذا كان السامع قد ينفعل عن المخاطب له بالانفعالات التي من خارج مثل انفعالات الوجه وغير ذلك من الأمور التي قد عددت، فكم بالحري أن ينفعل أو يتخلق من قبل الألفاظ التي تدل بصيغتها على ذلك الخلق أو الانفعال. وقد تبين مما قيل أن الأخلاق والانفعالات تشاكل كل جنس وهمة وأعني بالجنس مثل الغلام والشيخ والمرأة والرجل والعربي والرومي، وأعني بالهمة الشيء الذي هو مقصود لأمة أمة من الأمم في حياتهم الدنيا مثل الحكمة عند قوم، والمال عند قوم آخرين، واللهو عند آخرين، وغير ذلك من الأشياء التي يمكن أن تفرض غاية قصوى. والصنائع أيضا والمهن لها تأثير في الاستعداد لقبول خلق خلق، وانفعال انفعال، فينبغي للخطيب أن يتحرى اللاحق لكل إنسان من الأخلاق والانفعالات فيحثه عليه. فإنه إذا تعمد ذلك، كان فعله أبلغ. ومما ينبغي له أن يقصده: وهو أن يخاطب أهل كل صناعة بالألفاظ الخلقية التي هي مشهورة عند أهل تلك الصناعة، مثل أن يخاطب الحكماء بالألفاظ الخلقية التي هي مشهورة عند الحكماء، وكذلك في صناعة صناعة.
فإن هذا الفعل له موقع عظيم في الإقناع. والأقاويل الخلقية ليست هي الأقاويل الانفعالية، ولا المواد التي تعمل منها هي واحدة بعينها. وإن كان قد يوجد عن الخلقية شيء من الانفعال، مثل قول القائل: ومن لا يعرف هذا؟ كل الناس يعرفون هذا. فإن هذا قد يقر به السائل استحياء من أن يسئل كيف وجب ذلك. والاستحياء انفعال ما. فيستعمل الأقاويل الخلقية في الموضع اللائق بها، والانفعالية في الموضع اللائق بها أيضا. وينبغي للخطيب قبل ذلك فيما بينه وبين نفسه أن يتقدم فيروى في الطرق والوجوه التي بها يقنع السامعين، فإن بذلك يكون إقناعه أبين وليس يذهب عنه ما يريد أن يتكلم فيه. وقد أوصى الجدلي بمثل هذه الوصية في المقالة الثامنة من طوبيقى. وليس ينبغي للخطيب أن يجعل أقاويله كلها بألفاظ من جنس واحد، حتى تكون كلها بألفاظ مستعارة أو غريبة أو مشهورة، بل ينبغي أن يخلط ذلك، فإن بذلك يكون القول أشد تخييلا، لأنه إذا أتى بها من جنس واحد، ولم يكن منها شيء غريب، لم يفد ذلك غرابة ولا تعجبا يحرك النفس، وإنما يظهر فضل القول المخيل على القول المشهور، إذا قرن به. وكذلك القول الغريب. فإذا أتى بها كلها من جنس واحد أشبهت المألوف. ولم تكن هنالك غرابة تحرك النفس. والأقاويل الانفعالية إنما ينبغي أن يستعمل فيها من الأسماء الغريبة والموضوعة والمضاعفة، فهي لذلك أوفق.
وذلك أن هذه الثلاثة الأنواع من الألفاظ تخيل أمرا زائدا على المقصود بها. فإذا عبر عنها بالأقاويل الانفعالية أفادت فيها معنى زائدا على الأمر في التحريك نحو الشيء الذي يبعث على الانفعال بما أعطت في ذلك الشيء من التخييل. وينبغي للخطيب عندما يستعمل الأقاويل الخلقية والانفعالية مع السامعين في فعل شيء ما أو باجتنابه أن يحكم عليهم أنهم سيفعلون ذلك الشيء الذي يطلبون به مع تحريكهم لذلك الخلق أو الانفعال الذي من شأنه أن يحرك نحو ذلك الشيء، وذلك إذا استدرجهم إما إلى فعل ذلك الشيء وحثهم عليه بالمدح بالأقاويل الخلقية، أو التحريك إلى المحبة بالأقاويل الانفعالية، وإما لكفهم عنه وحثهم على اجتنابه بالذم بالخلقيات، أو بالتحريك إلى البغضة بالانفعاليات. مثال ذلك أن الإنسان إذا أراد أن يحرك إنسانا ما نحو فعل ما بالأقاويل الخلقية. فإن ذلك يمكن فيه بالمدح لمن شأنه أن يصدر منه ذلك الفعل، مثل أن يقول له:هذا إنما يفعله ذوو الهمم الرفيعة والأحساب الشريفة. فإذا استعمل معه مثل هذا القول، فينبغي له أن يزيد في ذلك: وأنت ستفعله، فإن همتك وشرفك يقتضي ذلك. ومثل هذا يفعل إذا حركه بالأقاويل الانفعالية، مثل أن يقول له: إنما يفعل هذا من يكتسب الذكر الجميل ومودة الناس وأنه سيكتسب ذلك. ومثل هذا يكون في اجتناب الفعل بالذميات أو المبغضيات. وهذا الفعل يسميه أرسطو الإنباء، ويقول إنه ينبغي للخطيب أن يستعمل الإنباء، ويقول إن السبب في وقوع الإقناع به هو أن الذي يخبر عنه أنه سيكون إنما يخبر عنه ومن شأنه أنه سيكون.
ويقول إن هذا الفعل يشاكل الشعر جدا، لأن الشاعر بمنزلة النباء، أعني الذي يخبر بما يكون في المستقبل. وإذا كان الإنباء مع مزاح أو هزل كان أحرى أن يفعل في السامع. ولما كان قد تكلم من أحوال الألفاظ المركبة في كيفية تركيبها وترتيبها وطولها وقصرها، وأعطى في كل واحد من هذه الوجوه الوصايا النافعة، شرع يتكلم في الأزمنة التي بين أجزاء القول الخطبي، فقال: إن الكلام الخطبي ينبغي أن يكون غير ذي وزن ولا عدد، يعني بقوله غير ذي وزن، ألا تكون الأزمنة التي بين أجزاء المقاطع أو الأرجل أزمنة يحدث عنها إيقاع وزني، ويعني بقوله ولا عدد، ألا تكون حروف الأرجل والمقاطع متساوية. وإنما يكون القول موزونا إذا جمع هاتين الصفتين. والأزمنة بين المقاطع والأرجل ربما كانت سكنات ووقوفات على ما عليه الأمر في أوزان العرب، وربما كانت مركبة من سكنات ونبرات على ما عليه الأمر في أوزان سائر الأمم. وإنما لم يكن الوزن مقنعا في الأقاويل الخطبية لثلاثة أشياء: أحدها: أنه يقع في نفس السامعين أن القول قد دخلته صناعة ما وحيلة حتى يظن أن الإقناع إنما أتى من قبل الصناعة لا من قبل الأمر نفسه. والثاني: أن يظن به أنه قصد به التعجيب والإلذاذ واستفزاز السامعين بذلك، فيقع القول عندهم موقع ما قد غولطوا في الإقناع به.
والثالث: أن القول الموزون إذا ابتدأ القائل بصدره، فهم منه السامع عجزه للمناسبة التي بينهما والمشاكلة قبل أن ينطق به القائل. وإذا نطق به بعد، فكأنه لم يأت بشيء لم يكن عند السامع قبل، فيقل لذلك إقناعه. ولما كانت الأقاويل المركبة على ثلاثة أصناف: إما أقاويل موزونة وهي التي يجتمع فيها الإيقاع والعدد، وإما أقاويل لا يكون بين ألفاظها المفردة أزمنة، فينتهي بها كل لفظة منها عند السامع، أو علامات تدل على ماهيتها. وهذا هو الذي يعرفه أرسطو باللفظ السخيف. وإما أقاويل تكون بين ألفاظها المفردة أحوال تنهيها عند السامع وتفصلها، وذلك إما بسكنات أو نبرات. إلا أنها ليست نبرات تجعل القول موزونا فإن الوزن إنما يتم بالنبرات والوقفات التي تكون بين المقاطع والأرجل وبالعدد، أعني أن تكون حروف المصرع الأول في البيت مساوية لحروف المصرع الثاني. وكأن قد ظهر أن الأقاويل الموزونة ليست بمقنعة، فكذلك يظهر أيضا في الأقاويل التي ليس بينها نبرات - بل هي متناسقة - أنها قليلة الإقناع. وذلك لسببين: أما أحدهما فلأن الألفاظ إذا لم يكن بينها فصول زمانية عسر فهم تلك المعاني، لأنها إذا وردت مشافعة في الذهن، لم يتمكن الذهن من فهم واحد منها حتى يرد عليه آخر، شبيه ما يعرض لمن يحب أن يتناول شيئا من أشياء سريعة الحركة، فإنه لا يتمكن منها.
وأما الثاني فإن القول يكون بها غير لذيذ المسموع، لأنه إنما يلتذ السمع بالنبرات والوقفات التي بين أجزاء القول. وأيضا فلكون الفصول التي في أمثال هذه الأقاويل متساوية لتقاربها فهي مملولة، لأن اللذة إنما هي في الانتقال من جنس إلى جنس. وإذا كان هذا هكذا، فلم يبق أن تكون أجزاء القول الخطبي إلا القسم الثالث من الأقسام وهو الذي يكون بين أجزائه نبرات ووقفات لا تخرج القول إلى أن يكون بها موزونا. وبالجملة إنما ينبغي أن تكون النبرات والفصول في القول الخطبي بقدر ما تتمكن النفس من فهمه، وذلك لا شك مختلف باختلاف الأقاويل. فإن من الأقاويل ما ينبغي أن يباعد بين أجزائها، ومنها ما لا ينبغي أن يفعل ذلك فيها أكثر. والنبرات تستعمل إما في إبعاد ما بين الأقاويل وإما في إبعاد ما بين الألفاظ المفردة، وإما في إبعاد ما بين الأرجل والمقاطع، وإما في إبعاد ما بين الحروف. والتي تستعمل منها في إبعاد ما بين الأرجل والمقاطع تخص الوزن الشعري. والتي تستعمل منها في إبعاد ما بين الحروف تخص الأغاني. فإن الذي يخص الأقاويل الخطبية من ذلك ما كان مستعملا في إبعاد ما بين الألفاظ المفردة والأقاويل. والأقاويل صنفان: منها قصار، ومنها طوال؛ ومنها التام، ومنها غير التام. والتام منها أدل، وهو القول الحازم، والأمر والنهي، وسائر ما يدخل تحتها، ومنها ثوان، وهو الخطب.
فالنبرات يستعملها الخطيب في أحد ثلاثة مواضع: إما في نهاية الألفاظ المفردة والأقاويل القصار التي تقرب من الألفاظ المفردة، وإما في نهاية الأقاويل القصار التي هي أجزاء الأقاويل الطوال، وإما في أطراف الأقاويل التامة بالوجه الثاني أو في أنصافها، أعني في أجزاء الخطبة الكبرى. فالتي يستعمل منها في نهاية الأقاويل القصار جدا والألفاظ المفردة تضارع الكلام الموزون لقرب مساواة الألفاظ المفردة والأقاويل القصار للمقاطع والأرجل. ولذلك ينبغي للخطيب أن يتوقى عند استعمال هذه النبرات أن يصير الكلام موزونا. وذلك أنها متى وقعت بين المقاطع والأرجل كان القول موزونا؛ ومتى وقعت بين الألفاظ المفردة والأقاويل القصار كان القول موزونا وزنا خطبيا. وكثيرا ما يعرض في الخطب أن تقع هذه النبرات أو السكنات عند الأمة التي تستعمل السكنات أكثر ذلك موضع النبرات بين المقاطع والأرجل من غير أن يقصدوا ذلك، فيكون القول موزونا وهم لا يشعرون. وإنما يصح للخطيب هذا النوع من الوزن إذا اختار من الألفاظ المفردة أو الأقاويل القصار ما يقرب أن يكون مساويا للمقاطع والأرجل. والذي يستعمل منها في أجزاء الأقاويل القصار التي هي أجزاء الأقاويل الطوال إنما يستعمل ليدل على انفصال قول من قول. وهذا إنما يستعمل في الأقاويل التامة بالتمام الأول فيما أحسب وهي ضرورية في جودة التفهيم. وهذا الصنف من النبرات هو قليل، إذ كان إنما يقع في نهايات الأقاويل القائمة بأنفسها.
وهذه فيما أحسب هي التي تسمى عند العرب مواضع الوقف. فإن العرب إنما تستعمل أكثر ذلك عوض النبرات وقفات. والصنف الثالث يستعمل في ابتداء الأقاويل وفي ختمها وفي توسطها لموضع الراحة. وهذه النبرات التي تستعمل في هذه المواضع الثلاثة عند الأمة التي تستعملها منها ما يبتدئ فيها بمقاطع ممدودة وتنتهي بمقاطع مقصورة، ومنها ما يبتدئ بمقصورة وتنتهي بممدودة، ومنها ما تكون كلها ممدودة. والتي تكون من مقاطع ممدودة تشاكل الوسط لموضع الراحة. وينبغي أن تعلم أن الوقفات إذا أقيمت مقام النغمات صار القول باردا، وأن عادة العرب في النغم قليلة. والنغم إنما تحدث إما مع المقاطع الممدودة أو مع الحروف التي تمتد مع النغم وتتبعها كالميم والنون. وأما المقاطع المقصورة فقد تمد عند الحاجة إلى استعمال النبرات فيها، إلا أن العرب يستعملون النبرات بالنغم عند المقاطع الممدودة، كانت في أوساط الأقاويل أو في أواخرها. وأما المقاطع المقصورة فلا يستعملون فيها النبرات والنغم إذا كانت في أوساط الأقاويل. وأما إذا كانت في أواخر الأقاويل فإنهم يجعلون المقطع المقصور ممدودا. وإن كان فتحة أردفوها بألف، وإن كان ضمة أردفوها بواو، وإن كان كسرة أردفوها بياء. وذلك موجود في نهايات الأبيات التي تسمى عندهم القوافي. وقد يمدون المقاطع المقصورة في أوساط الأقاويل إذا كان بعض الفصول الكبار ينتهي إلى مقاطع مقصورة في أقاويل جعلت فصولها الكبار تنتهي إلى مقاطع ممدودة، مثل قوله تعالى " ويظنون بالله الظنونا " .
وبالجملة إنما يمدون المقطع المقصور عند الوقف قال: وينبغي أن يكون بين النبرات والنغم التي يستفتح بها القول وبين التي يختم بها تضاد، مثل ما حكاه أرسطو أن الأقاويل التي كان يستفتح بها عندهم كان يبتدأ فيها بحرف طويل أو مقطع ممدود، وينتهي بثلاثة مقاطع قصار، والتي يختم بها ضد ذلك، أعني أنها يبتدأ فيها بثلاثة مقصورة وينتهي بمقطع ممدود أو حرف ممدود: لأنه إذا انتهى بمقطع مقصور جعل الكلام مبتورا. وليس ينبغي أن يعتمد في نهاية الكلام المكتوب - إذا تلي - على الفصول التي في الخط، بل إنما ينبغي أن يعتمد على النبرات الفاضلة، وينطق بها حتى يتبين نهايات القول. فهذا هو القول في النبرات وبأي حال يستعمل في نوع نوع من أنواع الكلام نوع نوع منها. قال: وينبغي أن تكون الأقاويل الخطبية مفصلة إما بأن تكون أواخرها على صيغ واحدة بأعيانها، وإما بأن تكون - مع كونها على صيغ واحدة بأعيانها - أواخرها حروف واحدة بأعيانها، وهو الذي يعرف عندنا بالكلام المفقر، وإما بلفظ مكرر بعينه، وتكون مع هذا موصلة بحروف الرباطات. فمثال المفصل بالصيغ المتفقة قول تعالى: " فاصبروا صبرا جميلا. إنهم يرونه بعيدا ونراه قريبا " . وذلك أن جميلا وبعيدا وقريبا هي كلها على صيغ واحدة وشكل واحد. وهذا كثير في الكتاب العزيز. وأكثر الكلام البليغ لا يخلو من هذين النوعين من التفصيل، أعني المفقر وغير المفقر.
قال: والكلام المفصل هو الذي لا تنقضي فصوله قبل انقضاء المعنى الذي يتكلم فيه. فإنه إذا انقضت الفصول قبل انقضاء المعنى كان غير لذيذ في السمع، من أجل أنه لم يتناه بعد بتناهي الفصول. والسامع إنما يتشوق النهاية. ويعرض للمتكلم بهذا الكلام أنه يقف عند انقضائها قبل انقضاء المعنى، فيقف في غير موضع وقف. أعني إذا كان المعنى أطول من الفصول. وإذا جعل المتكلم نهاية فصول القول بحسب نهايات المعنى لم يعرض له هذا. قال: والكرور والمعاطف في الأقاويل الخطبية هو أن يكون أول القول وآخره بلفظ واحد أو قريب من الواحد، وهذا مثل قولهم: القتل أنفى للقتل. ومثل قوله تعالى " الحاقة ما الحاقة وما أدراك ما الحاقة " . والتكرير في الكلام الخطبي إنما يكون في هذه المعاطف. والكلام الذي بهذه الصفة إذا كان ذا قدر معتدل كان لذيذا سهل الفهم. أما لذيذ، فلأنه على خلاف الذي لا يتناهى؛ وأما سهل التعلم، فلأنه يسهل حفظه لتكرر الألفاظ فيه، ولأن له عددا ووزنا. قال: والكلام الموزون يحفظه كل أحد، ولذلك صار الكلام المعطف أسهل للحفظ من جميع الكلام. قال: وينبغي أن تكون العطوف متناهية بانتهاء المعاني كالحال في الفواصل. قال: وينبغي أن تكون الوصل في الكلام المفصل غير متراخية جدا ولا متلاحقة، بل تكون بحيث يسهل التنفس في فصوله وأقسامه، كالحال في الكلام المعطف، أعني أنه لا يجب أن يكون الجزء الأخير منه منفرجا ولا متراخيا عن الجزء الأول.
ولذلك كان الكلام الموصل هو قول تام منفصل يحسن التنفس، أي الوقف، في فصوله وأقسامه. قال: وينبغي أن تكون فصول الكلام وأعطافه لا قصارا ولا طوالا. أما القصار فإن قصرها يكون سببا للسهو عنها والغفلة؛ وأما الطوال، فلأن الطول يكون سببا لترك الإصغاء إليهم ومفارقة السامعين لهم بترك الإقبال عليهم كالذين يتعدون الغاية ويمشون في طريق طويل، فإنه يعرض للذين يصحبونهم أن يفارقوهم. وكذلك يعرض أيضا في المعاطف، إذا كانت طوالا، أن تكون مملة. وكذلك إذا كان أيضا ما بين المعاطف طويلا، مثل قول القائل: ما فعل فلان شرا، ولكن فلان الذي فعل كيت وكيت وكيت هو الذي فعل الشر، فيباعد ما بين المعطفين. وأما القول الذي فصوله قصار جدا فلا يفعل فعل الكلام المعطف ولا فعل الكلام المفصل لأن السامعين لها يسنخفون بها ويستهزئون بها، فتنبو عنها أسماعهم. قال: والكلام الموصل بحروف الرباطات منه ما هو مقسم من غير أن يكون بين أقسامه تضاد، مثل قول القائل: أما فلان فقال كذا وكذا، وأما فلان فعمل كذا وكذا. ومنه ما هو مقسوم إلى أشياء متضادة أو موجودة لأمور متضادة. مثال ذلك في الأمور المتضادة أنفسها، قول القائل: أما العقلاء فأنجحوا، وأما الحمقى فأخفقوا. ومثال ذلك في لواحق الأمور المتضادة قول القائل: أما فلان فمشتاق إلى الكسب، وأما فلان فمشتاق إلى اللهو، لأن الاشتياق إلى الكسب هو لازم للفقر، والاشتياق إلى اللهو لازم للثروة.
قال: والكلام الذي بهذه الصفة لذيذ، وذلك أن الأشياء المتضادة تكون أعرف إذا وضع بعضها حيال بعض، وذلك أنها تعلم بوجهين بذاتها وبزيادة، أعني بمقايستها إلى الضد. وفي ذلك أيضا بجهة ما استدلال على الشيء. فهي بهذه الجهة تشبه الاستدلال على الدعوى. قال: ومن الكلام الموصل: المتدافع وهو الذي لا تكون أجزاؤه ذوات الفصائل أو العطوف متساوية، بل يكون بعضها أطول من بعض، ولكن يكون الطوال منها والقصار منتظمة، وذلك مثل ما يحمده الكتاب عندنا من أن تكون الفقرة الثانية أطول من الأولى. قال: ومنه أيضا الكلام المضارع، وهو أن تكون أجزاؤه الموصولة متشابهة، وذلك إما في أول الفصول أو في أواخرها. والتشابه في أوائل الفصول يكون أبدا بالأسماء، مثل قول القائل: السعادة حركته، والسعادة أنجدته، ومثل قولهم، طويل العماد، طويل النجاد. وأما التضارع بالنهاية فيكون بالمقاطع، أعني بالحروف التي تسمى الفقر، ويكون بتصاريف الاسم، ويكون باللفظ الواحد بعينه. أما المتشابهة النهاية والتصريف يحتمل أن يريد بها المتفقة أشكال ألفاظها، ويحتمل أن يريد التي ألفاظها مشتقة بعضها من بعض، مثل قول القائل: إنه يمكر وأمكر، ويكيد وأكيد. وكلاهما يحدث في الكلام إلذاذا. وأما الذي يكون باللفظ الواحد بعينه فكثير أيضا، مثل قول القائل: إن رأيه مصيب، وإن فعله مصيب. قال: وإذ قد حددت هذه الأشياء، يعني الأحوال التي توجد للألفاظ من جهة ما هي مركبة، فقد ينبغي أن نقول من أين تؤخذ الأقاويل الحسان المنجحة الفعل.
فإن شأن هذه الصناعة إنما هو أن يفعل الإقناع حسنا جيدا، فنقول: إن مبدأ الأمر في ذلك هو أن تكون الألفاظ المستعملة فيها جيدة الإفهام لذيذة عند كل أحد. والألفاظ، فهي دالة على شيء. فما كان منها يفعل مع الدلالة جودة الإفهام والإلذاذ، فهي التي تفعل جودة الإقناع. وليس يصلح لهذا الفعل الأسماء التي من اللغات الغريبة، لأنها مجهولة غير جيدة الإفهام. ولا يصلح أيضا لذلك الأسماء المبتذلة المشهورة، لأنها وإن كانت جيدة الإفهام، فإنها غير لذيذة. فإذن ليس كل إبدال وتغيير يصلح لهذه الصناعة، وإنما الذي يصلح لها من التغييرات ما وجدت فيه هذه الزيادة، أعني جودة الإفهام مع الإلذاذ. وهذا التغيير هو مثل قول القائل: إن الشيخوخة هي فاعلة الخيرات، بدلا من قوله: إن الشيخ هو فاعل الخيرات. فهذا تغيير، ولكنه مفهم، لأنه من الجنس. والشيخ إنما هو فاعل للخيرات من قبل الشيخوخة. قال: وفعل اللفظ في هذا شبيه بفعل المثال والضمير، أعني أنه قد يوجد فيهما ما يفعل جودة التفهيم والالتذاذ، وقد يوجد فيهما ما يفعل التفهيم دون الالتذاذ. ولذلك أيضا كانت التغييرات المركبة الاستعارة والبعيدتها أقل إلذاذ من غيرها، لأنها تكون طويلة كاذبة، أعني قليلة الإفهام. وذلك أن ما يعرض من ذلك شبيه بما يعرف في المثال المركب البعيد، فكما أن النفس لا تتشوق إلى التمثيل بمثل هذا ولا تلتذ، كذلك يعرض لها ألا تلتذ بالاستعارات البعيدة المركبة.
وإذا كان هذا هكذا، فمن الواجب أن تكون الألفاظ الحسان المستعملة في هذه الصناعة والاحتجاجات الحسان ما اجتمع فيه الأمران جميعا، أعني الالتذاذ وجودة الفهم. قال: ولهذا لا ينجح في هذه الصناعة فعل الذين يفعلون الضمائر فيها والمثالات من الأشياء البينة جدا المكشوفة لكل أحد التي لا يحتاج أحد أن يفحص عنها. وكانت أمثال هذه معدودة في الاستدلالات السخيفة. وكذلك ليس ينبغي أن يكون المعنى أيضا مما إذا قيل لم يفهم، أو عسر تفهمه، كما أنه ليس ينبغي أن يكون إذا قيل معروفا من ساعته، ولا أن يكون مما هو واجب أن يكون، لكن يكون مما يضلل الفكر قليلا، أعني أنه يحصل فهمه بعد تأمل يسير. وذلك أن الأمر البين من ساعته قد يكون منه قياس، لكن يكون غير لذيذ؛ كما يكون من الألفاظ الحقيقية التي ليست مستعارة إفهام، لكن غير لذيذ. فقد تبين من هذا أن الضمائر والمثالات المنجحة في هذه الصناعة إنما هي التي تؤلف من أمثال هذه المعاني، وأن الألفاظ المنجحة هي المغيرة، أعني المستعارة، تغييرا يفعل الالتذاذ. والتخييل مثل التغيير الذي يكون من الضد، أعني أن نسمي الشيء باسم ضده على جهة التحسين له، مثل تسمية الحرب سلما. وكما يجب أن يتجنب التغيير الذي يكون من الأسماء الغريبة، كذلك ينبغي أن يجتنب التغيير الذي يكون من الأسماء المشتركة.
فإن الاسم المشترك يعسر فهمه، مع أنه ليس فيه شيء من التخييل. قال: وبالجملة: فينبغي للمتكلم في الشيء على طريق البلاغة أن يجعل الشيء الذي يتكلم فيه كأنه مشاهد بالبصر. وذلك بوصفه أفعاله الواقعة أو المتوقعة. والإعتماد في جعل الشيء كأنه نصب العين يكون بثلاث أشياء: أحدها التغيير الحسن، والثاني وضع مقابله حذاءه، والثالث وصف الأفعال الواقعة والمترقبة الوقوع. ومثال وصف الأفعال والإتيان بالمقابل، قوله تعالى: " وبشروه بغلام عليم. فأقبلت عليه امرأته في صرة فصكت وجهها وقالت عجوز عقيم " . ووصف الأفعال كثير في كلام البلغاء وأشعار المغلقين، مثل قول النابغة: سقط النصيف ولم ترد إسقاطه ... فتناولته واتقتنا باليد ومثل قول أبي تمام: أعيدي النوح معولة أعيدي ... وزيدي من عويلك ثم زيدي وقومي حاسرا في حاسرات ... خوامش للنحور وللخدود ومثل ما جمع الأمور الثلاثة قول القائل: إذا ما هبطن الأرض قد مات عودها ... بكين بها حتى يعيش هشيم قال: فأما التغييرات المنجحة التي تفضل غيرها في ذلك فهو التغيير الذي يكون من الأشياء المتناسبة، يعني إذا كان هاهنا شيء نسبته إلى شيء نسبة ثالث إلى رابع، فأخذ الأول بدل الثالث وسمي باسمه، وذلك مثل ما قال بعض القدماء يذكر الشبان الذين أصيبوا في الحرب إنهم فقدوا من المدينة كما لو أن أحدا أخرج الربيع من دور السنة.
ومثل قول أبي الطيب: مغاني الشعب طيبا في المغاني ... بمنزلة الربيع من الزمان وذكر في هذا أمثلة كثيرة من أقاويل مشهورة كانت عندهم يعسر تفهم القول بها بحسب لساننا وعادتنا. والاستعارة التي تكون من هذا النوع كثيرة موجودة في أشعار العرب وخطبها. والأقاويل التي يخصها أهل لساننا من الناظرين في الشعر والبلاغة بالاستعارة هي داخلة في هذا الجنس، ولذلك يقولون: إن المجاز استعارة وتشبيه. قال: وينبغي للخطيب أن يحتال بكل جهة لتكثير صفات الشيء الصغير إذا تكلم فيه، فإن كثرة الأوصاف هي من التكثير والتعظيم، وذلك مثل قول القائل يحسن السلم: إن السلم من أعلام الغلبة والنجح، وهو أفضل من الحرب، لأن الغلبة والنجح فيه أوحى وأسرع ودون تكلف ومشقة. وأما الحرب فإنما تكون الغلبة فيها والنجح بعد استكمالها وتكلف المشقة وذهاب النفوس والأموال في ذلك. فكلاهما من أعلام الغلبة والنجح، لكن أحدهما أيسر وأوحى. قال: وينبغي إذا أردنا أن نجعل الشيء بالقول نصب العين أن نبين ماذا يفعل وما الذي يلزم تلك الأفعال، أعني أن نذكر الأشياء التي هي أفعال ودلائل. قال: والتغيير نفسه قد يفعل الأمرين جميعا، أعني أنه يجعل الشيء نصب العين وينبئ عن ماذا يكون منه، لكن لا يتضمن ذكر الأفعال. ولذلك ينبغي أن يستعمل التغيير في الأفعال أنفسها بأن تخيل أفعال ذوات الهمة والكرم، وبالجملة: أفعالا منسوبة إلى الحرية وكرم النفس، كما يقال زهري الأفعال، وحاتمي الكرم، وذلك بحسب ما يحتاج إليه في موضع موضع.
قال: ومن الجيد في التغيير الذي يكون في الأفعال، أعني إذا وصفت مغيرة، أن تجعل الأشياء التي توصف أفعالها، إذا كانت أفعالها غير متنفسة، متنفسة حتى يخيل في أفعالها أنها أفعال المتنفسة. وذلك مثل ما كان يفعله أوميروش. وذكر في ذلك مثالات من قوله. وهذا مثل قول المعري: توهم كل سابغة غديرا ... فرنق يشرب الحلق الدخالا ومثل قول أبي الطيب: إذا ما ضربت به هامة ... براها وغناك في الكاهل وهذا كثير في أشعار العرب، أعني جعلها الاختيار والإرادة لغير ذوات النفوس. قال: والتغيير المستعمل في الأفعال التي للمتنفسة قد يستعمل على جهة المناسبة والمعادلة في غير المتنفسة، مثل ما يقال في ترك الاستحياء والوقاحة، إذ كانت هذه أيضا أفعال يذم بها، إن الذي لا يستحي وعنده الذي يجب أن يستحي منه بمنزلة الحجر عند الإنسان. وهو عكس الأول. فإنه قد يكون مثل هذا التغيير، أعني الذي بالمعادلة والمناسبة، في الأمثال المنجحات في هذه الصناعة، وإن كان في غير المتنفسة، أعني أنه يتمثل في المتنفسة بغير المتنفسة على جهة المعادلة، مثل ما يقال: إن الفلاحين من المدينة بمنزلة الأساس من الحائط، وإن المقاتلة فيها بمنزلة الشوك من القنفذ، وإن فلانا لقي من فلان مرارة الصبر وحلاوة الشهد، وذلك أن معنى هذا أنه لقي منه خلقا نسبته إلى الخلق المكروه نسبة مرارة الصبر إلى الأشياء المرة.
قال: وبالجملة فينبغي أن يكون التغيير المستعمل في الأفعال مثل التغيير الذي وصفنا أنه يجب أن يستعمل في الأشياء أنفسها، أعني في ذوات الأفعال، وذلك بأن يؤتى بالألفاظ المعتادة التي ليست معروفة كل المعرفة ولا أيضا مجهولة كل الجهل، بل متوسطة فيما بين ذلك. فإنه كما أن استعمال الشبيه إنما يكون نافعا جدا في الفلسفة، وفي هذه إذا توخى مستعمله فيه أن يكون بهذه الحال الوسطى من الجهل والمعرفة، كذلك الأمر في الألفاظ أنفسها. قال: وقد يقع الإقناع اللذيذ بالتغيير الذي يستعمل في الشيء على جهة الغلو والإفراط، وذلك إذا كان الأمر الذي كان منه التغيير عجيبا بديعا إلا إنه كذب بين، مثل قولهم: هي ضرة الشمس وأخت الزهرة أو أجمل من الزهرة وأعلى موضعا من الشمس. قال: وهذا النحو من التغيير هو مذموم في الخطب المكتوبة، يعني الرسائل. قال: وقد يكون التغليط من قبل التغيير الذي يكون بالألفاظ المغلطة لذيذا، أعني إذا قصد المتكلم لتغليط السامع بها. وذلك يكون بوجهين: أحدهما أن يريد أن يقول قولا عليه فيه إنكار، فيستعير له اسما مشتركا يقال عليه وعلى معنى ليس فيه إنكار عليه ويكون أظهر في المعنى الذي ليس فيه عليه إنكار منه في المعنى المنكر،فيعرض للسامع عند ذلك أن يغلط فيغلب ظاهر اللفظ، ويأتي المتكلم بذلك في صورة من لا يتكلم في شيء وهو يتكلم فيه.
وهذا مثل ما قيل في اليهود إنها كانت تقول للنبي عليه السلام: راعنا، توهم بذلك أرعنا السمع، وهي تريد غير ذلك، حتى نهى المسلمون عن هذه اللفظة. والوجه الثاني أن يأتي بلفظة مشتركة تقال على معان بعضها كاذبة ومنكرة وبعضها صادقة، إلا أن دلالة اللفظ فيها هو على السواء أو هو في الكاذبة أظهر منه في الصادقة، وهو يقصد به المعنى الكاذب دون الصادق. فيمكن أن يعتذر عنه بما تحت ذلك اللفظ من المعنى الصادق الذي لم يقصده، مثل أن يقول قائل في ثلب رياسة الحكمة: إن رياسة العلماء ليست برياسة. فإن غلط في ذلك كان التغليط لذيذا، وإن شعر بكونه كذبا، كان إنكاره لذيذا ومقنعا. وإن أتى بالكاذب بلفظ غير محتمل، فلما عيب عليه أنكر، لم يكن إنكاره لذيذا ولا مقنعا. وهذا أكثر ما يكون من قبل الألفاظ المشتركة، وقد يكون من قبل قرائن الأحوال، مثل قول القائل لمن ينافره: ما أبي بزان ولا أمي بزانية. فإن ظاهر القول أنه نفى هذه الفواحش عن نفسه، وقرينة الحال تدل على أنه أثبتها لخصمه، إذ كان قد وضع خصمه ضده. وثلب الضد يكون إما بذاته، وإما بمدح ضده. ولذلك اختلف الفقهاء في إيجاب الحد في أمثال هذه الأقاويل وهي التي يعرفونها بالكنايات. قال: ومما يجانس هذا، أعني التغيير اللذيذ أن يؤتى بالواجب بلفظ المستحيل، مثل قول القائل: إنه يجب على المرء أن يموت قبل أن يستوجب الموت.
فإن صورة لفظ هذا القول هو أن الإنسان يجب عليه أن يموت وليس مستوجبا للموت. وذلك كلام متقابل ومتناقض. لكن لما عبر بهذا القول الذي صورته صورة القول المتقابل عن معنى حق، وهو أنه يجب على المرء أن يموت قبل أن يحدث جرما، كان بتلك العبارة ألذ منه بهذه الألفاظ أنفسها لكون هذه أهلية وتلك غريبة. قال: وإنما يحسن وقوع هذه المقالة متى قيلت بإيجاز وبالمقابلة بالتناقض، لأن التفهيم يكون من طريق المقابلة التي فيه أحسن، ويكون من جهة الإيجاز أسرع. قال: ويجب في هذا الموضع إما أن يقرب القول من المعنى حتى لا يخفى، وإما أن يؤتى بالمعنى مستقيما، أعني من غير أن يؤتى فيه باللفظ المقابل، وأن يكون، مع هذا القول الذي يغير بهذا النحو من التقابل، صادقا جدا، وليس فيه كذب أصلا، وإنما كان قول القائل: بأن الواجب أن يموت قبل أن يستوجب الموت أحسن في السمع وألذ من قول القائل: إن الواجب علينا أن نموت قبل أن نحدث جرما، من قبل أمرين اثنين: أحدهما تكرير اسم الواجب في القول، والثاني الإتيان بالمقابلة. وإنما ينفق هذا الموضع الذي ذكر، إذا كان اشتراك في المتقابل الموضوع فيه، وكان المعنى المشترك الذي قصد فيه، أعني الذي ليس هو بمقابل، ظاهرا جدا. وهذا هو معنى قوله: وينبغي أن يقرب اللفظ من المعنى.
وأما إذا كان خفيا في اللفظ فهو قبيح. ومن هذا الموضع عيب على أبي العباس التطيلي الأندلسي قوله: أما والهوى وهو إحدى الملل ... لقد مال قدك حتى اعتدل حكى لنا بعض أصحابنا أن الأديب ابن سراج عابه عليه وكلمه في ذلك، فتمادى هو على استحسانه، علما منه بأن الاعتدال يقال على استواء القامة ويقال على الحسن وأنه هاهنا مفهوم لمكان مقابله. وابن سراج إنما عابه لخفاء المعنى الذي قصده، وقلة استعمال هذا اللفظ عليه. قال: وكما يكون التغيير في الأفعال، كذلك يكون في الأسماء وتكون فيها أنواع التغييرات التي وصفنا، أعني التغيير من المقابل، والتغيير من المناسب، والتغيير من الشبيه، والتغيير أيضا بضرب الأمثال. وهذه كلها إذا ما استعملت على ما قلناه أنجحت في هذه الصناعة نجحا كثيرا. فمثال التغيير الحسن على طريق المناسبة في الأشياء أنفسها التي ليست بمتنفسة قولهم في الترس " صحفة المريخ " ، وفي القوس بلا وتر " رباب بلا شعر " . هذا إذا استعمل هذا التغيير على جهة التركيب، أعني على جهة المناسبة. وأما إذا استعمل على الإطلاق، وهي جهة الشبه فقط لا جهة المناسبة، قيل في الترس إنه صحفة وفي القوس إنه رباب. قال: وقد يجمع في التشبيه والتغيير صورة الشيء وفعله، كما قيل: إنه يشبه قردا يزمر بأنبوب. والتشبيه إنما يحسن جدا إذا حسن أن يوضع تغييرا واستعارة.
وأما إذا لم يحسن فيه ذلك كان بعيدا ومتكلفا. قال: ولذلك قد يخطئ الشعراء كثيرا في أن يأتوا بالتشبيه الذي لا يحسن أن يوضع للشيء على طريق التغيير، مثل قول القائل: إن ساقيه جعدتان كالكرفس. قال: وضروب هذه التغييرات هي كلها أمثال. والأمثال المقولة بخصوص هي تغييرات من الشيء إلى الشبيه، فيستعملها المرء فيما يصيبه من خير أو شر، يريد مثل الأمثال المضروبة في كتاب دمنة وكليلة ومثل الجزئيات الواقعة التي ينقل القول الواقع فيها إلى أمور كثيرة لموضع الشبه، مثل قولهم: ذكرتني الطعن وكنت ناسيا، وقد ساوى الماء الزبى؛ وبلغ الحزام الطبيين. قال: فأما من أين تؤخذ التغييرات الحسا ولأيى علة تكون حسانا فقد تبين من هذا القول. وهذا الذي ذكره هي مواضع الفصاحة وشروط الكلام الفصيح. قال: والإغرابات التي تنجح في هذه الصناعة من قبل التركيب الغير المعتاد في الأقاويل هي أيضا تغييرات، يريد بحسب التركيب لا بحسب الألفاظ المفردة، وذلك فيما أحسب، مثل التقديم والتأخير والحذف والزيادة والإغرابات الغريبة. قال: ومن التغييرات أيضا الإفراطات في الأقاويل والغلو فيها، وهي تدل من حال المتكلم على الفظاظة وصعوبة الأخلاق والغضب المفرط، مثل قول القائل: ولا لو أعطيت مثل هذا الرمل ذهبا أفعل كذا وكذا، وكما قال بعضهم: ولا الزهرة الشبيهة بالذهب تعدل حسن هذه الفتاة. وهذا النوع من الكلام كثير في كلام العرب وأشعارهم.
قال: والأقاويل الغير المكتوبة هي أخص بهذا الجنس من التغيير. وأما استعمالها في الأقاويل المكتوبة، وهي الرسائل، فيقبح. فإنه ليس ما يوافق الخطب الغير المكتوبة من هذه الأشياء يوافق المكتوبة، ولا ما يوافق من ذلك الخطب المشورية يوافق الخطب المشاجرية. ولذلك ما يجب أن يعرف ذلك، فنقول: إن وكد المتكلم بالكلام البلاغي الغير المكتوب أما إن كان متكلما فأن يحسن الاستدلال والإثبات، وإن كان مجيبا فألا يضطر إلى السكوت والانقطاع. وأما الأقاويل المكتوبة، فينبغي أن تكون أشد تصحيحا وتحقيقا من الأقاويل الغير المكتوبة، لكون المكتوبة تبقى مخلدة وتلك تنقضي بانقضاء القول فيها. والمنازعة والمشاجرة أحوج إلى الأخذ بالوجوه وهي بها أخص، أعني الانفعالي والخلقي. لأن الأخذ بالوجوه نوعان: أحدهما يوجب انفعالا ما من السامع، والآخر خلقا ما. قال: والذين اعتادوا هذا النوع من الإقناع يطلبون الكتب المثبتة فيها أنواع الأخذ بالوجوه أكثر من طلبهم الكتب المثبتة فيها أنواع المعاني والألفاظ. وهذا موجود في الصنفين جميعا، أعني الشعراء والخطباء. قال: والأقاويل المسموعة تنسى ولا تثبت فلا يتوجه إليها من النقد ما يتوجه إلى الأقاويل المكتوبة، ولذلك ليس يلزم من تصحيحها ما يلزم من تصحيح الأقاويل المكتوبة. ولاختلاف هذه الأنواع كان كثير من الكتاب المجيدين إذا حاولوا الإقناع بالقول لا يجيدون الكلام، ومن الخطباء أيضا من يجيد الإقناع من غير أن يكون لهم حذق بالأخذ بالوجوه بأيديهم وغير ذلك من جوارحهم.
والعلة في ذلك أنهم لم يزاولوا الأقاويل الخصومية. فإن الأقاويل التي تستعمل في الخصومات شديدة المشاكلة للأخذ بالوجوه. ولذلك إذا طرحت منه، ظهر تكلم المتكلمين بها غير مستقيم. وذلك أنه قد يكون الكلام كثيرا فيها محذوف الرباطات ومكررا. وهذا غير جائز في المكتوب، وهو جائز في الخصومات، وعند الأخذ بالوجوه. قال: والأخذ بالوجوه إذا خالطه التغيير اللفظي كان شديد التضليل للفكر والإقناع، وذلك أن الأخذ بالوجوه يتنزل من القول المغير منزلة الموطئ والمستدرج. والمستعمل للأخذ بالوجوه هو الذي يقدر أن يبلغ بالتغيير من الإقناع أقصى ما في طباعه أن يبلغ به، لأن الأخذ بالوجوه يحدث استجابة واستعطافا وأما الذي لا يستعمل الأخذ بالوجوه فكأنه إنما يسوق إلى الإقناع قسرا. قال: وكذلك الكلام المحذوف الرباطات لا بد فيه من الأخذ بالوجوه، وألا تقال تلك الألفاظ المحلولة بنغمة واحدة وهيئة واحدة، مثل قول القائل: لقيته، أردته. قال: وخاصة الكلام الغير المربوط أنه إذا كانت ألفاظه متساوية النطق بها، أعني في زمان سواء، فقد يظن بالقول الواحد أنه كثير، لأن الرباطات تجعل الكثرة واحدة. وإذا حذفت صار الواحد كثيرا. وذلك نافع حيث يراد التعظيم والتكثير، مثل قول القائل: وردت. تكلمت. تضرعت؛ بدلا من قوله: وردت فتكلمت وتضرعت. فإنه إذا حذف الرباط في هذا أوهم أنه عمل كثيرا. وهذا قد يكون بالألفاظ المتقاربة المعاني وبتكرير الاسم الواحد بعينه مرارا.
وذلك أنه إذا كرر اللفظ الواحد بعينه أوهم الكثرة في المعنى. ومن هذا النحو هو استعمال الأسماء المترادفة مثل قوله: أقوى وأقفر. وذكر أن أوميروش كان يستعمل مثل هذا القول محذوف الرباطات. قال: والخطب المشورية، فقد يجب أن تكون صدورها شبيهة بالرسم الذي يرسمه الزواقون للصورة قبل الصورة، يريد أن يكون متضمنا للغرض المتكلم فيه بالمعنى الكلي. وهذا كثيرا ما يتوخاه الكتاب والخطباء. قال: والعلة في ذاك أن الإفهام يجب أن تكون العناية به في خطب المحافل والمجامع أكثر منه في خطب الآحاد، لأنه ينبغي أن يكون الإفهام فيها بحسب أنقصهم فهما، حتى يستوي الكل في الفهم. وأما إقناع الجمهور فيكون بالمقنعات التي هي دون، بخلاف الأمر في إقناع الخواص قال: وأما الأقاويل الخصومية فيجب أن يكون الإقناع فيها أشد تحقيقا وتصحيحا، ولا سيما إن كان القول عند حاكم واحد، فإن عمل الإقناع يكون أيسر، لأنه ليس يحتاج أن يتكلف فيه من الاستعارات والتغييرات ما يتكلف في الكلام الذي يكون عند الجماعة. وإذا كان الإقناع خليا من الأشياء خارجة كان أقرب أن يتميز فيه الحق من غيره، وأن يكون الأمر الذي يتكلم فيه هاهنا أهليا غير غريب، أي معروفا غير منكر. وأيضا فإنه إذا استعملت في الأقاويل الخصومية الأشياء الخارجة، بعد الشاكي عن غرضه. فلذلك ما ينبغي أن تكون أقاويل الخصوم أقرب إلى الحقيقة منها إلى التضليل.
وإنما ينجح فعل الخطيب بالتغيير اللفظي حيث يكون الأخذ بالوجوه والنفاق أنفع من غيره، وذلك عند الخطب على الملإ والجمع الكثير، لأنه ليس يطلب في مثل هذه الأقاويل الصحة، كما يطلب عند الحكم الخاص. قال: فأما الخطب المرئية،. يعني المكتوبة، فمنها الرسائل، ومنها التي تكتب عند الخصومات التي تكون بين أيدي القضاة وهي التي تسمى عندنا العقود والسجلات. فأما الرسائل فالذي تختص به هو إجادة القراءة، أعني أن تكون قراءتها سهلة جيدة. وأما التي تكون عند الخصومات فينبغي أن تكون خلية من التغيير والاستعارة البعيدة التي تجعل الكلام معتاص الفهم أو مختلا، إلا أن يكون يشتمل على ذكر أمر مهم من خلق أو عهد أو إلزام سنة، فينبغي حينئذ أن يفخم الكلام ويعظم ويزين مثل السجلات التي تسمى عندنا البيعات. وأما المكتوبة في الخصومات فينبغي أن تكون محققة بعيدة مما يحقرها أو يخسسها. فإن السجلات أشرف من الرسائل. لكن تكون جميلة بهية. وإن كان فيها إضمارات كثيرة فليست محققة. وكذلك يجب ألا تكون موجزة كل الإيجاز، فإنها تكون غبر معلومة بل يجب أن تكون متوسطة، لأن المتوسط أبدا مشاكل مناسب. قال: وقد يجب أيضا ألا تكون عريا لا من التفصيل ولا من التغيير، لكن يستعمل من ذلك ما هو أقرب إلى الشهرة والتحقيق منه إلى الغرابة والجهل، وتكون المقنعات التي فيها مؤلفة من الأمور الجميلة المحمودة التي ذكرت فيما سلف.
قال: أما في الألفاظ الخطبية وفي المعاني فقد قلنا في ذلك ما فيه كفاية، وهو أمر عام لجميع أجزاء الخطبة. والذي يعني القول فيه هو أجزاء الخطب ونظامها. القول في أجزاء الخطب قال: وأجزاء القول الخطبي الضرورية إثنان: أحدهما الغرض وهو الأمر الذي يقصد إليه بالتكلم، فإنه من الاضطرار أن يذكر الشيء الذي فيه القول ليعلم الشيء الذي يتوجه إليه الإثبات أو النفي؛ والآخر التصديق، وهو القول المثبت أو النافي. قال: وأما الجزء الذي يسمى الاقتصاص الواقع في الخطب فهو خاص بالكلام الخصومي. أما الكلام المنافري والمشاوري فليس يستعمل فيه الاقتصاص، لأن الاقتصاص إنما يستعمل فيما يلقي به الخصم، لا بالكلام البراني، أعني الموجه نحو السامعين. قال: وأما الجزء الذي يسمى الصدر، والجزء الذي يسمى الخاتمة فأكثر الحاجة إليهما في الجزء المشاوري، لأنه يقوم مقام تمثيل الشيء الذي فيه يتكلم وتحديده أولا والتذكرة به آخرا، فيتحصل به الغرض الذي يتكلم فيه تحصيلا جيدا. وذلك شيء يحتاج إليه في الكلام في هذا الجنس ليقايس بين الحجج المثبتة له والمبطلة ولئلا يذهب المعنى أيضا لكثرة تكرر القول وتشعبه. وقد يحتاج إلى الصدر في الكلام الخصومي، إذا كان متشعبا يخاف ألا ينضبط فيه الغرض. وأما إذا كان الكلام قصيرا، فليس يحتاج إليه. وكذلك لا يحتاج إليه في الأقل في المشوريات، أو يكفي منه اليسير.
قال: وإذا كان الأمر في هذه الأجزاء كما وصفنا فالأجزاء الاضطرارية هما إثنان: الغرض المقصود له، والتصديق. وجميع ما يلقى به الخصم فهو من التصديقات. قال: والخاتمة أيضا تكثر في الخطب، لأنها جزء من أجزاء التصديق، إذ كانوا يخبرون فيها بالشيء الذي فيه القول بإجمال وبالشيء المقول فيه ليس لأن يثبتوا ذلك وليقولوا فيه قولا، بل على جهة التذكير بما قد تقدم فيه فقيل. قال: فإذا عددت بالجملة أجزاء القول الخطبي كانت خمسة: اقتصاص بعد اقتصاص، وهي الخاتمة التي تذكر بالتصديق وبالغرض؛ واقتصاص قبل اقتصاص، وهي رسم الغرض قبل الغرض؛ ورسم التصديق قبل التصديق، وهو القول المثبت أو النافي. قال: ولكن ينبغي أن توضع لهذه المعاني الخمسة - إذ كانت مختلفة - أسماء، كما يفعله أهل الصنائع، يريد أن يسمي الجزء الأول صدرا، والثاني الغرض، والثالث الاقتصاص، والرابع التصديق، والخامس الخاتمة. قال: والصدر هو مبدأ الكلام، وهو الذي يستفتح به الكلام، ونسبته إلى الكلام نسبة فواتح الأشياء إلى الأشياء، وذلك مثل فاتحة الزمر إلى الزمر، وما أشبه ذلك. فإن الفواتح مبادئ للأشياء التي تأتي بعد، وتدريجات لما يجيء منها واحدا بعد واحد. قال: وفاتحة الزمر شبيهة بفاتحة الكلام المنافري. فإنه كما أن الذين يزمرون بالأنابيب، إذا أرادوا أن يجيدوا الزمر، إنما يترنمون به أولا، ثم أنه بأخرة يضمون ويجمعون الزمر، كما ينبغي أن يكون الذي يتكلم بالكلام التثبيتي، أعني المنافري، أعني أنه ينبغي للذي يريد أن يجيد قوله أن يبين فيماذا يتكلم ثم يتدرج حينئذ إلى سائر الكلام ويضم ويؤلف.
وهكذا نجد الخطباء يفعلون أجمعين. قال: والبرهان على وجود هذا المعنى للصدر، أعني أنه يضبط الغرض الذي فيه القول ويحدده، صدر الكلام الذي لفلان حيث ابتدأ فقال حين أراد أن يشرع في ذكر امرأة مشهورة عندهم ورجل مشهور: إنه ليس هاهنا شيء يختص بذكر فلانة دون فلان، بل هما فيه معا. وذلك أنه إذا فعل الخطيب هذا، لم يمكنه أن يروغ أو يحيد عن الغرض الذي ذكره، فيأتي كلامه كله مستويا. قال: وقد تعمل صدور الكلام المشوري من المدح أو الذم، كقول فلان في أول مقالته التي تدعى كذا حيث يريد أن يمدح الذي يؤلفون من العيد: إنه قد يجب أن يكثر التعجب من اليونانيين الحكماء. قال: وكذلك الصدور التي في المشوريات هي أيضا جزء من المشوريات، مثل أنه إذا أراد أن يشير بإكرام قوم يبدأ فيقول: إنه ينبغي أن يكرم الخيار. وإذا أراد أن يشير بذم قوم، افتتح الكلام: إنه ليس يجب أن يمدح الذين لم ينجحوا قط ولم يصنعوا شيئا يظهر لهم به خير أو فضيلة. وكذلك الخصوميات تكون الصدور فيها من نوع الكلام الذي يقصد به السامع، لا الخصم. قال: وإنما يضطر إلى الصدور إذا كان الكلام كثيرا، إما من أجل أن الأمر المتكلم فيه عجيب، أو من أجل أنه صعب، أو من أجل أنه شغب يكون فيه كالكلام الذي يكون في الامتنان بالعفو، وذلك مثل قول القائل في ابتداء خطبة العفو: الآن رمى ما كان فكل شيء هدر.
قال: وبالجملة: فصدور الكلام: أما التثبيتي فتكون من المدح والذم، وأما المشوري فمن الدعاء ولا دعاء، وأما الخصومي فمن الشكاية التي يقصد بها السامع. قال: وينبغي أن تكون حواشي الكلام إما غرائب وإما أهليات، يريد - فيما أحسب - أن يكون الذي يستفتح به الكلام إما مثل غريب منبئ عن الشيء المتكلم فيه، وإما مثل مشهور، مثل أن يستفتح الخطب التي يشار فيها بالأخذ بالحزم وحسن النظر أو في التي يقصد بها الشكاية: قد بلغ السيل الزبى، وجاوز الحزام الطبيين. قال: والصدور ينبغي أيضا أن تستعمل في الكلام الخصومي، فإنه يوجد لها فيه الفعل الذي تفعله صدور الكتب والأشعار. فإن الصدر بالجملة إنباء عن الكلام المقصود، يراد به أن يتقدم السامعون فيعلموا فيماذا يتكلم المتكلم، وألا يكون للفكر تعلق في حين الكلام في معرفة الشيء الذي يتكلم، مثل ما يعرض له في الكلام المهمل الغير المحدود، فيضلله ويغلطه. ولذلك ليس الكلام الذي بهذه الصفة، أعني الذي ليس له مبدأ يدل عليه، مثل الكلام الذي يكون متبعا لمبدئه ومنبئا ومنبها عليه، مثل قول فلان لما أراد أن يذكر فلان بأفعاله ابتدأ فقال: انبئيني عن الرجل الكثير المكائد الذي حسم أمور كثيرة من بعد ما خربت المدينة العامرة. وليس يفعل هذا الخطباء فقط، بل والشعراء الذين يعملون المديح وغيرهم من أصناف الشعراء.
قال: والعمل الخاص بالصدور الذي يوجد لها اضطرارا وهو غايتها وتمامها إنما هو أن ينبئ عن الشيء الذي يتكلم فيه ما هو حتى يكون ذلك الشيء معلوما منه وفيه. وإذا كان الأمر المتكلم فيه يسيرا، فليس يحتاج إلى التصدير. قال: وقد يتقدم الكلام في الشيء وجوه من الحيل التي وصفناها فيما تقدم وهي خاصة ببعض الكلام، لا عامة. وتلك الوجوه من الحيل منها ما هي مأخوذة من قبل المتكلم نفسه، ومن السامع، ومن الأمر الذي فيه يتكلم، ومن الخصم. أما الذي يكون من قبل المتكلم ومن قبل خصمه، أما في الشكاية فمدح نفسه وتعظيمها وتنقص خصمه. وليس المتكلم والمجيب في تقديم الكلام في ذلك بحال واحدة، لأن المجيب ينبغي له أن يبدأ بالجواب في إنكار الشكاية، وأما الشاكي فينبغي أن يبدأ بتقديم الكلام على الشكاية. وأما المجيب فقد كفاه الشاكي أن ينبئ أول كلامه عن الغرض، فلذلك ليس يحتاج إلى تقديم الكلام. وبالجملة فالذي يجيب على المجيب هو أن يبادر إلى دفع الشكاية عن نفسه ويقطع عن ذلك جميع العوائق ولا يتوانى في ذلك ويؤخر تلك الأشياء التي هي حيل واستدراجات للحكام إلى آخر كلامه. وأما الشاكي فينبغي أن تكون شكايته بتقديم الكلام، أعني التصدير، ليكون السامعون أذكر للأمر. وأما الحيل التي يبدأ بها مما هي نحو السامع فهي إيجاب الشفقة عليه والمحبة له والغضب على خصمه، وذلك بأن يثبت عنده أنه ذو قرابة منه أو بينه وبينه علاقة نسب، أو بضد ذلك.
فإنه ليس في كل موضع ينفع تثبيت القراة والمشاركة في النسب، بل ربما أدى ذلك إلى الضحك والسخرية ممن يدعي ذلك، إذا كان ما يدعيه غير معروف. ومما يستدرج به السامعون أيضا بسطهم وإيناسهم، وذلك أن البسط والإيناس مما ينتفع به عند كل شريف من الناس ونفيس. ويجب للذي يريد أن يثبت أنه خير وفاضل أن يعتمد ذلك عند الذي بينه وبينهم قرابة أو صلة، وكذلك عند القوم الذين يكون مألوفا عندهم أو عجيب المنظر. فإن لم يكن عندهم واحدا من هؤلاء، فقد ينبغي ألا يشتغل بالأمور التي من خارج، ويثبت - إن كان مجيبا - أن الأمر الذي ادعى به عليه يسير أو غير مؤذ؛ وإن كان شاكيا أن يبين أنه مؤذ ومكروه عظيم. وكل هذه الأشياء هي خارجة عن الأمر الذي يتكلم فيه، وهي كلها موجهة نحو السامعين، أعني الحيل الخارجة والصدور. فلذلك إذا كان واجبا على المتكلم أن يصدر الكلام، فينبغي أن يكون الصدر بقدر الكلام، فإن الصدر إنما هو ليكون للكلام رأس كما للجسد. قال: وأما تثبيت الخطباء القرابة فإنه عام لجميع أجزاء الكلام الخطبي. وذلك يكون في كل حال إذا كان السامعون عالمين بالقرابة غير شاكين فيها. قال: ومما يستحق فاعله الهوان أن يكون التصدير بالأمور الصعبة على النفوس الكريهة المسموع، ولا سيما إذا تأمل السامعون أو تفقدوا ما يكون من ذلك، مثل قول القائل: إنه لا يكون هذا حتى أقتل، أو أنه ليس هاهنا شيء هو لي أكثر مما لكم، أو أخبركم خبرا لم تسمعوا بمثله قط في الغرابة أو الشدة.
ومن هذا النوع الذي ذكر تستقبح بداءآت كثير من الأشعار مثل استقباح عبد الملك بن مروان لاستفتاح جرير: أتصحو بل فؤادك غير صاح. ومثل ما استقبح استفتاح أبي الطيب: أوه بديل من قولتي واها. وقوله: كفى بك داء أن ترى الموت شافيا. وهذا كثير في أشعار العرب وخطبها. قال: أما ما كان من هذه الأشياء نحو السامع فبين، وأما ما كان منها نحو الأمر نفسه فبين واضح من هذه الأشياء. والذين يكثرون الصدور والحيل التي نحو السامع إنما يفعلون ذلك حيث يتشعب عليهم الكلام إما لجهلهم، وإما لعدمهم الفضيلة، أو للأمرين جميعا. ولذلك الشرار أو الذين يظن بهم الشر قد يفعلون ذلك لأن تطريقهم وتدريجهم للأمور التي يتكلمون فيها في كل حال هو أمثل. ولذلك ما صار العبيد ليس يتكلمون في الشيء الذي يسئلون عنه، وإنما يتكلمون في الأشياء الخارجة عن الشيء الذي يسئلون عنه. قال: فأما من أين ينبغي أن يؤنس السامعون أو يحتال لأنسهم فقد قيل في ذلك وفي غيرها من الانفعالات النافعة عند السامعين وكيف تكون إجادة هذا الفعل في المقالة الثانية من هذا الكتاب. قال: والأقوال المديحية يحتاج فيها أن يجتهد في إيهام السامع ذلك الأمر الذي يقصد تثبيته ويوقع عليه ظنه. وينبغي مع هذا أن يمدح المرء إما بحضرته أي بمدينته، وإما بحضرة جنسه، أو بحضرة من يتصل به، فإنه أسرع لقبول مدحه.
فإنه كما قال سقراط: ليس يعسر أن يمدح أهل أثينا عند أهل أثينا، وإنما يعسر أن يمدح عند أهل لوقيا، يعني أعداءهم. قال: وما كان من الكلام المشوري فهو يشبه الكلام الخصومي، فإنه ليس يحتاج فيه كثيرا إلى تقديم كلام وتصدير، من أجل أن السامعين يعرفون الشيء المتكلم فيه، إلا أن يكون محتاجا إلى تقديم الكلام من أجل نفسه، أو من أجل الذين ينظرون في الكلام، إذا لم يعلموا الأمر الذي يتكلم فيه، إلا أن يريد أن يوهمهم أن الشيء النازل به ليس خاصا به ولا صغيرا بل هو عام وعظيم، أو أنه بضد هذا، أعني خسيسا وصغيرا. والذي يحتاج إليه ضرورة في الخصومة هو القول في تثبيت الشكاية والاحتجاج لها والتكبير والتصغير لها. قال: وينبغي أن ينظر في الأشياء التي تتنزل من الأقاويل الخطبية منزلة التزويق والتزيين، وذلك كالذي يكون في الأشياء المموهة التي يظن بها أنها بحالة ما، وليس هي كذلك بالحقيقة. وهذا قد يكون في المدح، ويكون أيضا في الاعتذار عن الشكاية. والشكاية بالجملة إنما يقع الإقناع بها بأن يثبت المرء الشاكي على أولئك الذين يشكو بهم سوء الهمة أو سوء السيرة. والمشتكى منه إنما يجيب بأن يثبت أنه لا فرق بين أن يدعي هذه الشكاية أو لا يدعيها. وهذا هو أحد المواضع التي يجيب منها المشتكي منه، وذلك إذا لم يعترف أن الأمر كان.
فإن الخصومات أجمع إنما تكون المنازعة فيها من المدعى عليه إما بأن الأمر لم يكن، وإما بأنه كان وليس ضررا ولا جورا، وإما أنه ليس على هذه الصفة التي ذكر الشاكي كان الفعل، وإما أنه لم يكن بهذا القدر الذي ذكره أو أنه ليس عظيما أو أنه ليس قبيحا أو ليس له خطر. ففي هذه ونحوها تكون المشاكسة والمنازعة بين المتشاكسين والمتنازعين. ومن هذه المواضع يقع الاعتذار أما أولا فأن يعترف أنه أضر ولكنه لم يقصد ذلك ولا تعمده وإنما قصد الجميل أو النافع لا غير ذلك. وموضع آخر: أن يعترف أنه أضر ولكن بالإكراه، لا بالطوع ولا بالاختيار والإرادة. وموضع آخر: وهو أن يوجد الشاكي قد افترى الشكاية قبل على إنسان ليس متهما، أو كان معروفا بالشكاية والافتراء. وهذا الموضع هو بالجملة أن يبين المجيب أن الشاكي به غير موثوق وأن كلامه غير مصدق عليه. وموضع آخر وهو مأخوذ من دعوى مخالفة الباطن للظاهر لمصلحة يدعيها في الفعل الظاهر: وهو أن يدعي أن ذلك الفعل منه لم يطابق ظاهره فيه باطنه، وأنه كان فيه كالمنافق لمصلحة يدعى في ذلك، مثل أن يحنث في يمين ويدعي أن ظاهره كان في ذلك غير موافق لباطنه، وإنه كان في ذلك كالمنافق لمصلحة ما قصدها. وموضع خامس: وهو أن يدعى لذلك الفعل مقصدا أو حكما غير الذي زعمه الشاكي.
وهذا الموضع والذي قبله يعمهما أن يدعي أن الفعل الواقع قصد به غير الذي زعم الشاكي، وذلك بأن يصف كيف كان وقوع ذلك الفعل. وموضع آخر للذي يخجل من شيء يذكره: أن يمدح قليلا ويذم كثيرا. فإن الشكاية ليس في وقوعها معرة من المذمومين، أو يذكر منه فضائل كثيرة ثم يذمه من الجهة التي افترى بها. وهكذا يفعل أهل الحذق والنفاذ والدهى، فإنهم يقصدون أن يضروا بالخيار من الناس بأن يصفوهم بالأمرين جميعا، أعني بالخير والشر، من قبل أن الشر ممكن وقوعه من أهل الخير. ولو وصفوهم بالشر فقط، لم يكن ذلك مما يظن بهم. قال: والموضع المأخوذ من توجيه جهة الفعل هو عام للذي يخجل وللذي يتنصل معا، لأن الشيء الواحد يمكن أن يفعل من أجل علل شتى. فالذي يخجل يوجهه إلى الشر، والذي يتنصل منه ويعتذر يوجهه إلى الخير. قال: وأما الاقتصاص فقد يكون في الجزء المنافري. وينبغي - إذا كان الاقتصاص إنما هو تصديق ما موجز يتعجل وقوعه قبل التصديق التام - ألا يؤتى به على النسق والتركيب الذي يستعمل في الأقاويل التصديقية، بل قد يؤتى به مفردا وعلى غير نسق. قال: وينبغي أن يبين وجود الأفعال التي منها تعمل الدلائل على الأشياء المقصودة التثبيت. وهذه الأفعال منها ما يكون تثبيتها بالأمور الخارجة ومنها ما يكون بطريق صناعي، وهي المثبتة بالقول.
ولأن التثبيتات تختلف: فمنها مشتبك متشعب، كتثبيتك في الفضائل الكثيرة أنها موجودة للمدوح، أو للشيء الذي هو موجود له منها، أو انه موجود له عدد ما منها، أو أنه موجود له كل شيء منها. فقد ينبغي ألا يكون الاقتصاص الواقع في هذه الأشياء على نسق، لأن التثبيت الذي يكون على نسق مما يعسر حفظه؛ بل ينبغي أن يكون الاقتصاص في هذه على غير نسق ومجملا. قال: وأما إذا كان الموصوف فإنما ينفرد بفضيلة واحدة مثل أن يكون شجاعا أو حكيما أو ناسكا، فإن التثبيت في مثل هذا يكون بسيطا. فأما الأول فمشتبك وغير بسيط. وكأنه يريد أن الاقتصاص في المدح البسيط ليس يخالف التثبيت في عدم التركيب والنظام، وإنما يخالفه في ذلك في التثبيت المركب، إذ كان الاقتصاص من شأنه أن يؤتى به بسيطا لا مركبا، أعني أنه استدلال بسيط موجز لا مركب ولا منتظم، سواء كان التثبيت مما يحتاج فيه إلى التركيب والنظام أو لا يحتاج. قال: وليس ينبغي أن يستدل على الأمور المعروفة. ولذلك كثير من الناس ليس يحتاج في مدحهم إلى اقتصاص، وهم الناس الذين فضلهم بالجملة معروف، وإنما المجهول منها عند السامع تفصيلها. لأن الاقتصاص إنما يثبت فيها شيئا هو معلوم. فأمثال هؤلاء لا ينبغي أن يشتغل فيهم بعمل الاقتصاص المجمل، قبل التثبيت المفصل، مثل أنه إذا أراد إنسان أن يمدح أبا بكر وعمر رضي الله عنهما، فليس يحتاج في مدحهم أن يبين أنهم أفاضل قبل أن يشرع في تثبيت فضائلهم على التفصيل.
اللهم إلا أن يكون الحاكم والسامع جاهلا بالممدوح، مثل الغرباء؛ فإنه قد يحتاج مع أمثال هؤلاء إلى استعمال الاقتصاص. قال: ولأن المدح إنما هو كلام ينبئ عن عظم الفضيلة، فقد ينبغي أن يستعمل المدح بالأمور الخارجة التي ليست اختيارية على جهة التأكيد للتصديق الواقع من قبل الأفعال. فإن المدح إنما يكون بالأفعال. واستعمال الأشياء التي من خارج على جهة التأكيد للمدح المتقدم بالأفعال هو مثل قول القائل، بعد تثبيت الأفعال الفاضلة: وبالواجب كان هذا، فإنه يحق أن يكون من الخيار خيار، وإن من نشأ هذا المنشأ فحقيق أن يكون بهذه الحال. والمدح، كما قلنا، إنما يكون بالأفعال. والمفعولات هي دلائل الأفعال. وقد يمدح المرء وإن لم يذكر له فعل وذلك إذا تهيأ وقوع التصديق بأنه سعيد أو مغبوط أو أنه فاضل. وذلك أن المدح بالأفعال إنما هو ليستدل به على الفضيلة. والمدح بالفضيلة ليستدل بها على السعادة والغبطة. فإن نسبة الأفعال إلى الفضيلة كنسبة الفضيلة إلى السعادة. قال: وقد تكون مواضع ما عامة للمديح وللمشورة جميعا، وإنما تنقلب لأحد النوعين بتغيير يسير يستعمل فيها، وذلك أن التي ينبغي أن تفعل هي التي يمدح بها إذا فعلت. فمن عرف التي ينبغي أن تفعل فقد عرف التي ينبغي أن يمدح بها. وإذا كان ذلك كذلك، كانت له قدرة على الفعلين جميعا، أعني المدح والإشارة.
وذلك أن الشيء الذي يأتي به على طريق الإشارة والحث إذا غيره تغييرا يسيرا وبدله صار مدحا. مثال ذلك أن يقول قائل: إنه لا ينبغي أن يتوهم أن الأمور العظام الشريفة هي الأمور التي ينالها المرء بسعادة الجد وجودة الاتفاق، بل الأمور العظيمة هي التي تنال بالسعي وحسن الرأي. فإنه إذا قيل هكذا، كان كلاما مشوريا، فإذا غير هذا وقيل: إن فلانا إنما نال الأمور العظام بسعيه وجده لا بجده، كان مدحا. فالشيء الذي به يشار في هذه الأشياء، به يكون المدح. وقد يكون الكلام مركبا من مدح ومشورة، وذلك إذا انتقل الخطيب من أحدهما إلى الآخر، مثل أن يقول: أنت إنما نلت العظائم بسعيك وجدك، فلا تركن إلى ما نلت منها باتفاق وجودة بخت. قال: وينبغي أن يكون الاقتصاص خفيفا غير مطول، بل يكون بحيث يؤذن دفعة بالأمر الذي قصد أن يؤذن به ويدل عليه، وذلك إما بإغلاط من القول وإما بلين وإما بوسط بين ذلك، بحسب ما يليق بمقام مقام. وكذلك ينبغي ألا يجعل صدر الكلام طويلا، ولا يذكر فيه التصديقات فإنه إن فعل ذلك لم يكن الكلام حسنا وكذلك يجب ألا يكون أيضا وجيزا قصيرا، ولكن يكون قصدا معتدلا. وذلك بأن يذكر فيه الأمر الذي جعل إنباء عنه من ضرر أو ظلم أو غير ذلك مما يكون فيه القول، ثم يتوخى بعد ذلك أن يكون الكلام على مثل تلك الأمور التي فيها الكلام وبمقدارها لا مخالفا لها ولا أعظم منها أو أصغر.
قال: ومن النافع أن يخلط المتكلم بالاقتصاص بعض الأقاويل التي تدل على فضيلته ليكون كلامه أقنع وأن يستعمل من ذلك ما كان لذيذا وقوعه عند الحكام. قال: فأما المجيب فينبغي أن يقلل الاقتصاص إن كانت الخصومة في أنه لم يكن الأمر الذي أدعى المتكلم وقوعه، أو في أنه لم يكن ضارا، أو في أنه لم يكن ظلما، أو في أنه لم يكن على الصفة التي ذكر. وذلك أن المجيب لا ينبغي أن ينازع خصمه فيما أقر به، إن لم تكن له فيه منفعة. وذلك مثل أن يقر أنه فعل، ولكن لم يكن ذلك الفعل ظلما. وإنما ينبغي للمجيب أن لا ينكر الأفعال التي إذا لم يفعل، لم يجب العقاب أو الغرم، أو وجب الصفح. قال: وينبغي أن يكون الاقتصاص أهليا أي مألوفا معروفا غير منكر، وذلك يكون بأن يخلط به المتكلم الأقاويل التي تحرك المرء إلى الخلق الفاضل وتحرض على فعل الخير، وهي الأقاويل الخلقية. وإنما تستعمل الأقاويل الخلقية في الأشياء الإرادية العملية، لا في الأشياء النظرية. فإن الأخلاق هي مبادئ الأعمال التي هي نحو غاية ما، لا مبادئ الاعتقادات. قال: ولذلك لم تستعمل الأقاويل الخلقية في الأشياء التعاليمية إلا ما كان يستعمل من ذلك أصحاب سقراط. والأقاويل الخلقية هي التي تؤلف من لازمات الخلق، أعني التي إذا وجدت وجد ذلك الخلق.
ولذلك قد يستعمل الخصم أمثال هذه دلالة على خلق خصمه، كمثل ما يقول: إنه عجول وغير متثبت، والدليل على ذلك أنه يتكلم وهو يمشي، فإن هذا يدل على الطيش وقلة الرزانة، وهو بخلاف قول القائل: أما فلان فإنه يتكلم عن روية واختيار لأنه إنما يختار أبدا الذي هو أفضل إما عند الرجل العاقل، وإما عند الرجل الصالح؛ وذلك أن العاقل يختار النافع، والصالح يختار الجميل. قال: وإذا لم يقع التصديق بالشيء فينبغي أن يؤتى بالسبب النوجب لذلك الشيء، مثل ما قال فلان في فلانة، فإنه قال أنها كانت تحب أخاها أكثر من حبها زوجها وبنيها، لأن هؤلاء يستعادون إن فقدوا، والأخ لا يستعاد إن فقد. قال: ويجب إن كان المتكلم استعمل الأخذ بالوجوه وأتى بالتصديق من التي من خارج أن يوبخ ويقال له: هذا من فعل من لا يفقه الكلام، ومن فعل من هو أبهم بهيمة بالطبع. قال: وينبغي أن يخلط المقتص باقتصاصه بعض الأقاويل الانفعالية التي هي لازمة ومشاكلة، وهي التي تؤلف من الأمور الموجودة فيهم أو فيمن يتصل بهم. وذلك أن هذه الأمور هي عندهم معروفة مألوفة، يعني أن هذه الأمور هي التي توجب المحبة والرحمة لمن وجدت فيه، كما قيل: إن هذا هو العقل نفسه، ومعنى زائد على العقل وكما قال فلان في فلانة: إنها إلى حيث ما رفعت يديها بلغت، يريد، فيما أحسب، من إمكان الأشياء لها وتيسرها عليها.
قال: وهذا يوجد كثيرا في شعر أوميروش، كقوله في فلانة: إن تلك العجوز حبست عندها الوجوه الحسان، يريد أمثال هذه الأقاويل الانفعالية التي توجب استغرابا للشيء وعجبا به. وهو موجود كثيرا في أشعار العرب وخطبها، ومن أحسن ما في هذا المعنى قول أبي تمام: فلو صورت نفسك لم تزدها ... على ما فيك من كرم الطباع فإن هذا القول انفعالي جدا. وقريب من هذا قول أبي نواس: وليس على الله بمستنكر ... أن يجمع العالم في واحد قال: وقد يكون من الأفعال ما يوجب الانفعال، وهي الأفعال التي تصدر من أناس هم بأحوال توجب العطف عليهم مثل الذين يتكففون الدمع بأيديهم من أعينهم. فإنهم إذا أبصروا بهذه الحال، أشفق لهم وتعطف عليهم. ولذلك صار الخصم إذا كان بهذه الحال يضلل الحاكم. وقد يدل على انتفاع الخصم بهذا الانفعال أن هذه الحال قد تنفعه مع الجرم الذي هو به مقر فضلا مع ما هو له منكر. قال: وكثيرا ما يحتاج المتكلم أن يتكلف عمل الاقتصاص في بدء كلامه، وربما لم يحتج إلى ذلك. فأما الكلام المشاوري فليس فيه اقتصاص ألبتة، لأنه ليس يكون اقتصاص فيما سيكون، وإنما الاقتصاص فيما كان أو هو كائن الآن. وإنما تذكر الأمور المتقدمة في المشورة على جهة البرهان، أعني أن يبين بها وجود الأمور المستقبلة. ولذلك كلما كان المشير أعرف بالأمور السالفة الواقعة، كان أحرى بحسن المشورة فيما هو كائن بأخرة.
فأما المدح والذم فالأمر فيه بخلاف هذا، أعني أنه تذكر فيه الأشياء السالفة والحاضرة على جهة الاقتصاص. وليس في المشورة اقتصاص إلا أن يكون الخطيب ينتقل من المدح إلى المشورة. ولكن إذا كان الأمر الذي يعد به مما لا يصدق بوقوعه، فينبغي له أن يأتي بالعلة في الشيء الذي يعد بوقوعه، ثم بعد ذلك يتكلم في موجبات ذلك الواقع قال: وأما التصديقات فينبغي أن تكون أقاويل تثبيتية. فإن التثبيت أمر خاص بالتصديقات في جميع أنواع القول الخطبي. والأشياء التي تكون فيها المنازعة في الخصومة، وهي التي يجب أن يوقع بها التصديق، هي أنحاء: أحدها أن الشيء كائن، وذلك إذا مارى الخصم في كونه، أعني أن يجحده. ولذلك ما يجب على الشاكي أن يأتي على كون ذلك الشيء بالبرهان، أعني بالمثال. والنحو الثاني: هو في أن الشيء ضار أو ليس بضار، وذلك إذا اعترف الخصم بأنه قد كان ونازع في أنه ضار. والثالث: أنه عدل أو ليس بعدل، وذلك إذا اعترف بأنه واقع وضار ونازع في كونه جورا. والرابع: أن يعترف الخصم أنه ضار وغير عدل ولكن يدعي أن خصمه كان السبب فيه بما تقدم من جوره عليه، مثل من يقر أنه أغضب إنسانا، لكنه يزعم أنه إنما فعل ذلك لغضب متقدم كان منه، ففعل ذلك لينتصف منه. وهذا كأنه راجع إلى دعوى العدل.
وإذا اعترف الخصم بأنه ضرر، ولكن خصمه كان السبب فيه، فبين أن الخصومة حينئذ إنما تكون في أن خصمه كان السبب أو لم يكن. وقد تكون الخصومة في هل يطلق لمن جير عليه أن يجر بقدر ما جير عليه دون أن يرفع ذلك إلى الحاكم، كما يوجد الاختلاف في ذلك عند الفقهاء في ملتنا. قال: والخصومة في مثل هذا هي نافعة للشاكي، ضارة للمجيب، أعني إذا اعترف المجيب أنه جار وادعى أن السبب فيه خصمه. وأما في تلك الأخر، وبخاصة في أن الأمر لم يكن، فهي للمجيب أنفع منها للشاكي. قال: وأما المنافرية فقد ينتفع فيها كثيرا باستعمال الشبيه والقول المثالي، أعني في تبيين وجود تلك الأفعال. وأما في تلك الأفعال جميلة أو نافعة، فإن الاستدلال على ذلك يكون من الأمور أنفسها، وقد يستدل في الأقل على ذلك بالتمثيل، وهو الذي يعرفه أرسطو بالبرهان في هذه الصناعة، وإنما يحتاج في الأكثر إلى استعمال المثال إذا كانت الأمور غير مصدق بوجودها أو كان هنالك علة تمنع التصديق بوجودها. قال: وأما القول المشاجري فالذي يستعمل فيه التثبيت إنما يبين إما أن الأمر لا يكون، وإما أنه سيكون، وإما أنه إن كان، فليس عدلا أو ليس مما ينتفع به، أو ليس على هذه الصفة ينبغي أن يكون. قال: وقد ينبغي أن يتفقد كذب المتكلم في المشوريات واستعماله الأمور التي هي خارجة عن الأمر أكثر منها في سائر الأنواع.
قال: والعلامات وإن كانت كاذبة بالجزء، كما قيل، فقد يستعملها هذا الجزء من الخطابة كما تستعملها سائر الأجزاء. والمثالات أخص بالمشاورة وأولى بها. وأما الضمائر فهي أخص بالخصومة، لأن الإشارة إنما تكون بما هو آت. ولذلك يجب أن يؤتى بالبرهان عليه مما قد كان، وهو المثال. وأما الخصومة فإنما تكون في أن الشيء موجود أو غير موجود، ولذلك يكون المثبت فيها من الأشياء الضرورية التي تلزم ذلك الشيء، لأن الذي قد كان، لازمه ضروري الوجود، أي موجود بالفعل، لا ممكن الوجود. وأما الأمور المستقبلة فلازمها مستقبل الوجود، فلذلك كانت المثالات أخص بها من الضمائر. قال: وليس ينبغي أن يؤتى بمقدمات الضمائر على النسق الصناعي، بل ينبغي أن يخلط بعضها ببعض، وإلا أضر بعضها بعضا. فأما أن يؤتى بها على الترتيب الصناعي وهو الترتيب الذي يظن أنه قياسي، أعني أكثر من غيره، فليس ينبغي أن يفعل ذلك في جميع الضمائر كما كان يفعله أناس من المتفلسفين. قال: وإذا أردت أن تعمل قولا انفعاليا، فلا تعملن منه ضميرا تصديقيا. فإنك إن فعلت ذلك، إما أن ترفع الانفعال الذي قصدت فعله، وإما أن يكون الضمير باطلا، لأنك تصدم بعضها ببعض. وإذا اجتمعا معا، فإما أن يفسد أحدهما الآخر، وإما أن يوهنه. وكذلك أيضا إذا أثبت بالكلام الخلقي، فلا ينبغي أن يأتي بالضمير والتثبيت معه، لأنه ليس التثبيت مما يفعل في السامع اختيار الشيء كما تفعله الأقاويل الخلقية.
ولكن ينبغي أن يستعمل: أما في الأقاويل الخلقية فالأقاويل الرأيية، وأما عند الاقتصاص فالأقاويل التصديقية. فمثال الأقاويل الخلقية قول القائل: إنك عارف بهؤلاء فلا ينبغي أن تصدقهم. ومثال الانفعالية قول القائل: إن هؤلاء مظلومون فلا ينبغي أن تضجر بهم. وأما التصديقات فإنما تكون في أن هذا عدل أو نافع. قال: والإشارة في الأكثر أصعب من الخصومة، من أجل أن المشورة تكون في المستقبل والخصومة في الماضي. وما كان في الماضي أعرف مما يكون في المستقبل، ولذلك كان التكهن في الماضي أسهل منه في المستقبل، كما قال فلان في فلان أنه كان يتكهن في الماضي ولم يكن يتكهن في المستقبل، يريد فيما أحسب الغض منه. قال: والقول المثالي هو من الأمور الظاهرة الحكم جدا ويسهل به وجدان البرهان على الشيء من قبله والتصديق به، وليس فيه محاورة كثيرة خارجة عن الشيء، كالذي يكون نحو الخصم من تخسيسه، أو نحو نفسه من تفضيله، أو في تصيير الحاكم إلى الانفعال. اللهم إلا أن يروغ المتكلم به أو يحيد عن الطريق، يريد لأن هذه العلة كان أخص بالمشورة. قال: وينبغي للمتشكك في المقدمات المأخوذة من السنة أن يفعل فيها ما كان يفعله سقراط مع الخطباء من أهل أثينية، فإنه كان يذم لهم تلك المقدمات ذما يسيرا، يريد، فيما أحسب، بالتأويل لها. فإن التأويل ذم ما للقول.
قال: وأما المنافريات فقد ينبغي أن يستعمل فيها مدح الكلام التثبيتي، مثل ما كان يفعله سقراط في أقاويله المدحية. فإنه كان يدخل في أثنائها مدح الكلام. وذلك مثل قول القائل: إنه من مدح فلانا فليس يعوزه مقال ولا تبقى له مقال. وإذا كان هذا في مدح الإنسان، فكيف في مدح الإله. والكلام التثبيتي إذا استعمل فيه المدح كان تثبيتا وخلقيا معا، وإن لم يكن هنالك قول خلقي، وذلك مثل قول القائل: بعد أن يأتي بالتثبيت: إن الكلام المحقق الصحيح لا يعقله إلا ذوو الفضل والصلاح. قال: والموبخات فهي أنجح من المثبتات، يعني بالموبخات، التي تكون على طريق الخلف من المقدمات التي يعترف بها الخصم، وبالمثبتات الضمائر التي يأتي بها المتكلم في إبطال قول الخصم من تلقائه. قال: وإنما كانت الموبخات أنجح من الضمائر لأنه معلوم أن الموبخات تفضل غيرها من الأقوال في الشيء الذي به الأقوال قياسية، أعني أنها قياسية أكثر من غيرها، إلا أنها إنما تأتلف من المقدمات المتضادة. والمتضادة إذا قرن بعضها ببعض كان أحرى أن يظهر الكذب الذي فيها. قال: والكلام الذي يوجهه نحو الخصوم ليس يكون من نوع آخر سوى نوع الأقاويل التصديقية فمنها ما تكون المقاومة فيه بحسب قول الخصم، وهي المقاييس التي تأتلف من المقدمات المتقابلة أو التي قوتها قوة المتقابلة، وتسوق إلى التوبيخ.
ومنها ما تكون من الأمر نفسه، وهي المقاييس المستقيمة. قال: وقد ينبغي في المشورة والخصومة معا إذا ابتدأ المتكلم بالكلام أن يذكر أولا التصديقات التي تثبت قوله ثم يقصد بعد ذلك لإبطال المخالفات لقوله. هذا إذا كانت المخالفات له يسيرة أو قليلة الإقناع، وأما إن كانت كثيرة أو قوية الإقناع، فإن العمل كله هو في أن يتقدم فينقض تلك الأقاويل. فإذا أوهم بطلانها، أتى بعد ذلك بالتثبيتات التي تخص قوله، وبالجملة: فينبغي للمتكلم الذي يريد أن يتكلم بضد كلام قد تكلم به غيره أن يوطئ لنفسه ويطرق لكلامه، ولا سيما إذا كان الكلام الذي تكلم به الغير كلاما منجحا، أي مقنعا. وذلك يكون بوجوه، مثل أن يقول الخصم: إنك معنى بالكلام ذو قدرة عليه. وإنك تثبت كل ما تريد أن تثبته، وتقنع في كل شيء أنه واجب وأنه عظيم وأنه نافع ليعتقد في قولك أنه صحيح ومحقق، وإن لم يكن صحيحا عند الله ولا عند الحق نفسه. وربما استعمل في هذا ذم الكلام وذم المتكلم، مثل أن يقول له: إن كلامك محك وباطل وكلام رجل لا تورع عنده. وكأن هذا الموضع الذي ذكره هو راجع إلى ذم كلام الخصم إما من جهة الباطن وإما من جهة الظاهر. وذم الخصم نفسه أو كلامه هو مقابل مدح المتكلم نفسه وكلامه. وإنما تذكر هذه الأشياء هاهنا من جهة الترتيب؛
وإلا فقد تقدم الكلام فيها. قال: وقد ينبغي أن تغير الضمائر إلى الأقاويل الخلقية أحيانا مثل أن يقول الخطيب إذا أشار بالصلح والهدنة: لأنه ينبغي للعقلاء أن يصيروا إلى الصلح والهدنة. وبالجملة فيجب على الخطيب أن يتكلف من الضمائر أقوى ما يمكن أن يوجد في ذلك الشيء الذي يتكلم فيه. فإنه مهما كانت الضمائر التي يأتي بها الخطيب أنجح فهو أحرى أن يقبل قوله وأن يظهر على خصومه، مثل أن تكون الضمائر التي يأتي بها في قبول الصلح أقوى من الضمائر التي يأتي بها خصمه في دفع الصلح والإشارة بالحرب. قال: فأما السؤال فإنما ينبغي أن يستعمل في هذه الصناعة أكثر من ذلك في مواضع: أحدها: إذا علم السائل أن المجيب متى أجاب بنعم أو لا لزمه شيء واحد بعينه وهو الذي قصد المتكلم إلزامه، مثل أن يسأل ألست قد أخذت بقرب القتيل وبيدك سيف؟ فإن قال: نعم، قيل: أنت قتلته؛ وإن قال: لا، قيل: فأنت قتلته، فلذلك فررت. والموضع الثاني: حيث يعلم إنه إن لم يجب بالشيء الذي سأله فقد قال شنيعا، مثل قول القائل: ألست تعلم أن الإتاوة جور. فإنه إن قال: لا، كان شنيعا؛ وإن قال: نعم، قيل له: وأنت تأخذ الإتاوة، فأنت جائر والموضع الثالث أن تكون المقدمة التي يسأله عنها ظاهرة الصدق، ولا يكون ما يلزم عنها ظاهرا عند المجيب.
فإنه في مثل هذا الموضع يجب على السائل أن يقتصر على مقدمة واحدة فقط، ولا يسأل عن المقدمة الثانية. مثل أن يسأل سائل رجلا من النصارى: أليس الآباء و الأبناء من جنس واحد؟ فإذا قال المجيب: نعم، قال: فعيسى إذن ليس ابنا لله. فإن هذه المقدمة يمكن أن تخفي لظهورها، وبعد لازمها، وهي خافية في الأكثر أعني في بادئ الرأي، على المجيب في هذا السؤال. والموضع الرابع: حيث يعلم السائل أنه إن أجاب بضد ما سأله قدر على إلزامه التشنيع. والفرق بين هذا وبين الثاني: أن الشنيع هنالك كان ضد ما سأله عنه، وهنا إنما ألزمه السائل الشنيع بقياس. والموضع الخامس: إذا كان الأمر عند السؤال يضطره أن يجيب بالمتناقضات معا فإنه يلزمه التوبيخ الذي يفعله السوفسطائيون. مثل أن يلزمه بالسؤال أن يكون مجيبا في الشيء بنعم وبلا. فإنه يشغب عليه حينئذ كما يفعل السوفسطائيون. والموضع السادس: أن يسأل سؤالا يتضمن معاني كثيرة ويتشغب الجواب فيه على المجيب. فإنه إن أجاب في ذلك بالمعنى الذي قصده السائل لزمه الأمر. وإن جعل يفصل تلك المعاني واحدا واحدا ويجيب فيها بجواب جواب، رأى السامعون من العمة لضعفهم أنه مريد وأنه لذلك قد اضطرب جوابه، إذا كانوا يرون أن الصادق إنما يجيب إذا سأل بجواب واحد لا بأجوبة كثيرة، لأن ذلك اضطراب وتشويش في الجواب.
قال: وأما المجيب فقد ينبغي له في هذه الصناعة أن ينكر إنتاج الضمائر، إذا لم يقدر على إنكار المقدمات التي سئل عنها. وإذا أمكنه الإنكار، فلا ينكر باللفظ المحتمل الذي يكون أعم من ذلك الشيء الذي فيه المراء ولا أخص. وينبغي له أن يتقدم فيعلم المقدمات التي تفعل القياس على الشيء الذي يروم خصمه أن يثبته عليه. وذلك مما يسهل علمه من الأشياء التي قيلت في الثانية من طوبيقى. فإن تلك الأشياء إما كلها وإما بعضها هي مما يصلح في هذا الموضع وينتفع بها وإن تم القياس عليه فينبغي له أن يذكر أن علة النتيجة هي غير العلة التي ذكرها الخصم، مثل أنه إذا أنتج عليه أنه أخذ المال فيقول: نعم أخذته لمكان الحفظ له، لا لمكان الغصب. قال: والسائل فقد ينبغي ألا يسأل عن المقدمات البعيدة ولا عن القريبة من النتيجة نفسها إلا أن تكون ظاهرة جدا، بل ينبغي أن يسأل عن المقدمات التي هي من النتيجة بحال وسط في القرب والبعد. قال: ولأن الأقاويل التي تستعمل الهزء والسخرية لها غناء في المنازعات، فقد ينبغي أن تدخل في المخاطبات التي فيها النزاع. ولذلك قال فلان: إنه ينبغي أن يفسد الجد بضده أي الهزل، ويفسد الهزل بضده أي بالجد. وذلك صواب من قوله. وقد قيل في كتاب الشعر كم أنواع الهزل.
ومن أنواع الهزل ما يليق بالكريم، وهو الهزل الذي لا يكمن فيه صاحبه على أمر باطن وتعريض قبيح بل يكون ما يتكلم فيه بالهزل هو نفس الشيء الذي قصده، لا أنه عرض بذلك عن أمر قبيح. ولذلك قيل: إن المزاح يواجهك بالمزاح ويبدي لك ما في نفسه، وإما المعرض فهو الذي يخادعك ويوهمك أنه يتكلم في شيء وهو يذهب في الهزل إلى شيء آخر قبيح. فالمزاح أشبه بالكريم لأنه يصدق عن ذات نفسه، والمعرض أشبه باللئيم لأنه يستعمل الخب والحقد. قال: وبالجملة فالأشياء التي منها يتقوم الكلام الخطبي ويتركب عنها هي أربعة أشياء: أحدها أن يثبت عند السامعين من نفسه الصحة ومن خصمه التهمة. والثاني تعظيم الشيء المتكلم فيه وتصغيره.والثالث الأقاويل الانفعالية والخلقية. والرابع: الأقاويل الموجهة نحو الشيء المتكلم فيه. وهذه الأشياء كلها مشتركة لجميع أجزاء الخطابة، أعني الأجزاء الثلاثة. قال: ونحن فقد قلنا في المواضع التي منها تعمل هذه الأشياء كلها. وبالجملة فقد وفينا بجميع المعاني التي وعدنا بذكرها في أول هذا الكتاب. وكان ذكرنا لهذه الأشياء أما في أول الأمر فلكي يكون ما يتكلم فيه معلوما غير مجهول، كالحال في فعل الذين يريدون أن يحسنوا التعليم، أعني أن يحضروا أولا الأغراض والمعاني التي يريدون أن يتكلموا فيها، ثم يتكلمون فيها. وأما ذكرنا إياها هاهنا وبأخرة فلكي يعلم أنا قد وفينا بما كنا وعدنا في ذلك.
وهذا هو مبلغ الخاتمة التي تخص المتكلم أعني أنه يعلم بأنه قد وفى بما ذكر. وأما الذي يخص السامعين فهو التذكير. قال: والمثالات فينبغي أن تكون بالجملة بحيث يفهم منها الشيء الذي أخذ المثال بدلا منه، ويفهم من ضدها ضده. وذلك إنما يكون متى كان هذان الأمران في المثال أعرف منهما في الشيء الذي استعمل المثال بدله، أعني أن يكون أعرف من الممثل، وضده أعرف من ضد الممثل. فإنه متى لم يكن المثال هكذا، كان إما ليس يثبت شيئا وإما أن يثبت به ما قد ثبت، وذلك إما بمثال آخر، وإما لأنه معروف بالطبع. وكذلك الحال في معرفة ضد الشيء، أعني أن منها ما يكون معروفا بنفسه، ومنها ما يكون معروفا بمثال. قال: وأما خواتم الخطب فينبغي أن تكون منفصلة عن الخطبة غير مرتبطة بها ولا متصلة، بمنزلة الصدر ولكن تكون موجهة نحو الكلام الذي سلف، مثل قول القائل في الخطب المشاورية: هذا قولي فاسمعوا، والحكم إليكم فاحكموا. وهنا انقضت معاني هذه المقالة الثالثة. وقد لخصنا منها ما تأدى إلينا فهمه وغلب على ظننا أنه مقصودة وعسى الله أن يمن بالتفرغ التام للفحص عن فص أقاويله في هذه الأشياء وبخاصة فيما لم يصل إلينا فيه شرح لمن يرتضى من المفسرين. وكان الفراغ من تلخيص بقية هذه المقالة يوم الجمعة الخامس من محرم عام أحد وسبعين وخمس مائة.
1 12
Middle Commentary on Aristotle's Poetics (Talkhis al-shi'r)
Contents — 8 sections
[chapter 1]
بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على محمد وآله
|| كتاب الشعر
الغرض فى هذا القول تلخيص ما فى كتاب أرسطوطاليس فى الشعر من القوانين الكلية المشتركة لجميع الأمم، أو للأكثر؛ إذ كثير مما فيه هى قوانين خاصة بأشعارهم. وعادتهم فيها إما أن تكون نسبا موجودة فى كلام العرب، أو موجودة فى غيره من الألسنة.
قال: إن قصدنا الآن التكلم فى صناعة الشعر، وفى أنواع الأشعار. وقد يجب، على من يريد أن تكون القوانين التى تعطى فيها تجرى مجرى الجودة، أن يقول أولا: ما فعل كل واحد من الأنواع الشعرية؟ ومماذا تتقوم الأقاويل الشعرية؟ ومن كم من شىء تتقوم؟ وأيما هى أجزاؤها التى تتقوم بها؟ وكم أصناف الأغراض التى تقصد بالأقاويل الشعرية؟ — وأن يجعل كلامه فى هذا كله من الأوائل التى لنا بالطبع فى هذا المعنى.
قال: فكل شعر، وكل قول شعرى فهو إما هجاء، وإما مديح. وذلك بين باستقراء الأشعار، وبخاصة أشعارهم التى كانت فى الأمور الإرادية: أعنى الحسنة والقبيحة. وكذلك الحال فى الصنائع المحاكية لصناعة الشعر، التى هى: الضرب بالعيدان، والزمر، والرقص — أعنى أنها معدة بالطبع لهذين الغرضين.
والأقاويل الشعرية هى الأقاويل المخيلة. وأصناف التخييل والتشبيه ثلاثة: اثنان بسيطان، وثالث مركب منهما. اما الاثنان البسيطان فأحدهما تشبيه شىء بشىء وتمثيله به؛ وذلك يكون فى لسان لسان بألفاظ خاصة عندهم، مثل: كأن، وإخال، وما أشبه ذلك فى لسان العرب، وهى التى تسمى عندهم حروف التشبيه. وإما أخذ الشبيه بعينه بدل الشبيه، وهو الذى يسمى الإبدال فى هذه الصناعة، وذلك مثل قوله تعالى: « وأزواجه أمهاتهم»، ومثل قول الشاعر:
هو البحر من أى المواضع أتيته
وينبغى أن تعلم أن فى هذا القسم تدخل الأنواع التى يسميها أهل زماننا استعارة وكناية، مثل قول الشاعر:
وعرى أفراس الصبا ورواحله
ومثل قوله تعالى: « أو جاء أحد منكم من الغائط». إلا أن الكنايات — أكثر ذلك — هى إبدالات من لواحق الشىء؛ والاستعارة هى إبدال من مناسبه، أعنى إذا كان شىء نسبته إلى الثانى نسبة الثالث إلى الرابع فابدال اسم الثالث إلى الأول وبالعكس.
وقد تقدم فى كتاب «الخطابة» من كم شىء تكون الإبدالات.
وأما القسم الثانى فهو أن يبدل التشبيه، مثل أن تقول: الشمس كأنها فلانة، أو الشمس هو فلانة، لا: فلانة كالشمس، ولا: هى الشمس. وبالعكس قول ذى الرمة:
ورمل كأوراك العذارى ...
والصنف الثالث من الأقاويل الشعرية هو المركب من هذين.
قال: وكما أن الناس بالطبع قد يخيلون ويحاكون بعضهم بعضا بالأفعال، مثل محاكاة بعضهم بعضا بالألوان والأشكال والأصوات — وذلك إما بصناعة وملكة توجد للمحاكين، وإما من قبل عادة تقدمت لهم فى ذلك — كذلك توجد لهم المحاكاة بالأقاويل بالطبع والتخييل. والمحاكاة فى الأقاويل الشعرية تكون من قبل ثلاثة أشياء: من قبل النغم المتفقة، ومن قبل الوزن، ومن قبل التشبيه نفسه. وهذه قد يوجد كل واحد منها مفردا عن صاحبه مثل وجود النغم فى المزامير، والوزن فى الرقص، والمحاكاة فى اللفظ، أعنى الأقاويل المخيلة الغير موزونة. وقد تجتمع هذه الثلاثة بأسرها، مثلما يوجد عندنا فى النوع الذى يسمى الموشحات والأزجال، وهى الأشعار التى استنبطها فى هذا اللسان أهل هذه الجزيرة. إذ كانت الأشعار الطبيعية هى ما جمعت الأمرين جميعا، والأمور الطبيعية إنما توجد للأمم الطبيعيين، فان أشعار العرب ليس فيها لحن، وإنما هى: إما الوزن فقط، وإما الوزن والمحاكاة معا فيها.
وإذا كان هذا هكذا، فالصناعة المخيلة، أو التى تفعل فعل التخييل، ثلاثة: صناعة اللحن، وصناعة الوزن، وصناعة عمل الأقاويل المحاكية — وهذه الصناعة المنطقية التى ننظر فيها فى هذا الكتاب.
قال: وكثيرا ما يوجد من الأقاويل التى تسمى «أشعارا» ما ليس فيها من معنى الشعرية إلا الوزن فقط كأقاويل سقراط الموزونة وأقاويل أنبادقليس فى الطبيعيات، بخلاف الأمر فى أشعار أوميروش؛ فانه يوجد فيها الأمران جميعا.
قال: ولذلك ليس ينبغى أن يسمى «شعرا» بالحقيقة إلا ما جمع هذين. وأما تلك فهى أن تسمى «أقاويل» أحرى منها أن تسمى «شعرا»؛ وكذلك الفاعل أقاويل موزونة فى الطبيعيات هو أحرى أن يسمى «متكلما» من أن يسمى «شاعرا». وكذلك الأقاويل المخيلة التى تكون من أوزان مختلطة ليست أشعارا. — وحكى أن كانت توجد عندهم، ‘أعنى من أوزان مختلطة. وهذا غير موجود عندنا.
فقد تبين من هذا القول: كم أصناف المحاكاة، ومن أى الصنائع تلتئم المحاكاة بالقول حتى تكون تامة الفعل.
[chapter 2] فصل
قال: ولما كان المحاكون والمشبهون إنما يقصدون بذلك أن يحثوا على عمل بعض الأفعال الإرادية، وأن يكفوا عن عمل بعضها، فقد يجب ضرورة أن تكون الأمور التى تقصد محاكاتها: إما فضائل، وإما رذائل. وذلك أن كل فعل وكل خلق إنما هو تابع لأحد هذين: أعنى الفضيلة والرذيلة؛ فقد يجب ضرورة أن تكون الفضائل إنما تحاكى بالفضائل والفاضلين، وأن تكون الرذائل تحاكى بالرذائل والأرذلين. وإذا كان كل تشبيه وحكاية إنما تكون بالحسن والقبيح، فظاهر أن كل تشبيه وحكاية إنما يقصد بها التحسين والتقبيح. وقد يجب مع هذا ضرورة أن يكون المحاكون للفضائل، أعنى المسائلين بالطبع إلى محاكاتها، أفاضل، والمحاكون للرذائل أنقص طبعا من هؤلاء وأقرب إلى الرذيلة. وعن هذين الصنفين من الناس وجد المديح والهجو، أعنى مدح الفضائل وهجو الرذائل. ولهذا كان بعض الشعراء يجيد المدح ولا يجيد الهجو، وبعضهم بالعكس. أعنى يجيد الهجو ولا يجيد المدح. فاذن بالواجب ما كان يوجد لكل تشبيه وحكاية هذان الفصلان: أعنى التحسين والتقبيح. وهذان الفصلان إنما يوجدان للتشبيه والمحاكاة التى تكون بالقول، لا المحاكاة التى تكون بالوزن، ولا التى تكون باللحن.
وقد يوجد للتشبيه بالقول فصل ثالث، وهو التشبيه الذى يقصد به مطابقة المشبه به من غير أن يقصد فى ذلك تحسين أو تقبيح، لكن نفس المطابقة. وهذا النوع من التشبيه هو كالمادة المعدة لأن تستحيل إلى الطرفين: أعنى أنها تستحيل تارة إلى التحسين بزيادة عليها، وتارة إلى التقبيح بزيادة أيضا عليها.
قال: وهذه كانت طريقة أوميروش، أعنى أنه كان يأتى فى تشبيهاته بالمطابقة والزيادة المحسنة والمقبحة.
ومن الشعراء من إجادته إنما هى فى المطابقة فقط، ومنهم من إجادته فى التحسين والتقبيح، ومنهم من جمع الأمرين مثل أوميروش. وتمثل فى كل صنف من هؤلاء بأصناف من الشعراء كانوا مشهورين فى مدنهم وسياستهم باستعمال صنف صنف من أصناف هذه التشبيهات الثلاثة. — وأنت، فليس يعسر عليك وجود مثالات ذلك فى أشعار العرب، وإن كانت أكثر أشعار العرب إنما هى — كما يقول أبو نصر — فى النهم والكريه. وذلك أن النوع الذى يسمونه: «النسيب» إنما هو حث على الفسوق. ولذلك ينبغى أن يتجنبه الولدان؛ ويؤدبون من أشعارهم بما يحث فيه على الشجاعة والكرم، فانه ليس تحث العرب فى أشعارها من الفضائل على سوى هاتين الفضيلتين — وإن كانت ليس تتكلم فيهما على طريق الحث عليهما، وإنما تتكلم فيهما على طريق الفخر. وأما الصنف من الأشعار الذى المقصود به المطابقة فقط فهو موجود كثيرا فى أشعارهم، ولذلك يصفون الجمادات كثيرا والحيوانات والنبات. وأما اليونانيون فلم يكونوا يقولون أكثر ذلك شعرا إلا وهو موجه نحو الفضيلة، أو الكف عن الرذيلة، أو ما يفيد أدبا من الآداب، أو معرفة من المعارف.
فقد تبين من هذا القول أن أصناف التشبيهات ثلاثة أصول، وأن فصولها ثلاثة. وتبين ما هى هذه الفصول الثلاثة والأصناف الثلاثة. ويشبه — إذا استقريت الأشعار — أن يقع اليقين بأنه ليس هاهنا صنف رابع من أصناف التشبيهات ولا فصل رابع من فصول تلك الأصناف.
[chapter 3] فصل
قال: ويشبه أن تكون العلل المولدة للشعر بالطبع فى الناس علتين: أما العلة الأولى فوجود التشبيه والمحاكاة للإنسان بالطبع من أول ما ينشأ، أعنى أن هذا الفعل يوجد للناس وهم أطفال. وهذا شىء يختص به الإنسان من دون سائر الحيوانات. والعلة فى ذلك أن الإنسان، من بين سائر الحيوان، هو الذى يلتذ بالتشبيه للأشياء التى قد أحسها وبالمحاكاة لها. والدليل على أن الإنسان يسر بالتشبيه بالطبع ويفرح هو أنا نلتذ ونسر بمحاكاة الأشياء التى لا نلتذ باحساسها؛ وبخاصة إذا كانت المحاكاة شديدة الاستقصاء، مثلما يعرض فى تصاوير كثير من الحيوانات التى يعملها المهرة من المصورين. ولهذه العلة استعمل فى التعليم عند الإفهام والتخاطب الإشارات: فإنها أداة معينة على فهم الأمر الذى يقصد تفهيمه، لمكان ما فيها من الإلذاذ الذى هو موجود فى الإشارات من قبل ما فيها من التخييل، فتكون النفس بحسب التذاذها به أتم قبولا له. فان التعليم ليس إنما يوجد للفيلسوف فقط، بل وللناس فى ذلك مشاركة يسيرة مع الفيلسوف. وذلك أنه يوجد التعليم بالطبع يصدر من إنسان إلى إنسان بحسب قياس ذلك الإنسان المعلم من الإنسان المنعلم. والإشارات، لما كانت إنما هى تشبيهات لأمور قد أحست، فبين أنها إنما تستعمل لموضع المسارعة إلى الفهم والقبول له، وأنه إنما يفهم بما فيها من الإلذاذ لموضع التخييل الذى فيها. فهذه هى العلة الأولى المولدة للشعر.
وأما العلة الثانية فالتذاذ الإنسان أيضا بالطبع بالوزن والألحان. فان الألحان يظهر من أمرها أنها مناسبة للوزن عند الذين فى طباعهم أن يدركوا الأوزان والألحان. فالتذاذ النفس بالطبع بالمحاكاة والألحان والأوزان هو السبب فى وجود الصناعات الشعرية، وبخاصة عند الفطر الفائقة فى ذلك. فاذا نشأت الأمة تولدت فيهم صناعة الشعر من حيث إن الأول يأتى منها أولا بجزء يسير، ثم يأتى من بعده بجزء آخر، وهكذا إلى أن تكمل الصناعات الشعرية وتكمل أيضا أصنافها بحسب استعداد صنف صنف من الناس للالتذاذ أكثر بصنف صنف من أصناف الشعر — مثال ذلك أن النفوس التى هى فاضلة وشريفة بالطبع هى التى تنشئ أولا صناعة المديح، أعنى مديح الأفعال الجميلة؛ والنفوس التى هى أخس من هذه هى التى تنشىء صناعة الهجاء، أعنى هجاء الأفعال القبيحة؛ وإن كان قد يضطر الذى مقصده الهجاء للشرار والشرور أن ممدح الأخيار والأفعال الفاضلة ليكون ظهور قبح الشرور أكثر، أعنى إذا ذكرها ثم ذكر بازائها الأفعال القبيحة.
فهذا ما فى هذا الفصل من الأمور المشتركة لجميع الأمم أو للأكثر. وسائر ما يذكر فيه فكله أو جله مما يخص أشعارهم وعادتهم فيها. وذلك أنه يذكر أصناف الصناعات الشعرية التى كانت تستعمل عندهم، وكيف كان منشأ واحدة واحدة منها بالطبع، وأى جزء هو المتقدم منها فى الكون على أى جزء، وبخاصة فى صناعة المديح وصناعة الهجاء المشهورتين عندهم. ويذكر، مع هذا، أول من ابتدأ صناعة صناعة من تلك الصنائع الشعرية المعتادة عندهم و من زاد فيها ومن كملها بعد. وهو فى هذا الباب يثنى على أوميروش ثناءا كثيرا، ويعرف أنه الذى أعطى مبادئ هذه الصنائع، وأنه لم يكن لأحد قبله فى صناعة المديح عمل له قدر يعتد به، ولا فى صناعة الهجاء، ولا فى غير ذلك من الصنائع المشهورة عندهم.
قال: والأنقص من الأشعار والأقصر هى المتقدمة بالزمان، لأن الطباع أسهل وقوعا عليها أولا. والأقصر هى التى تكون من مقاطع أقل، والأنقص هى التى تكون من نغمات أقل أيضا.
قال: والدليل على أن هذه الأنواع أسبق إلى النفوس أن الناس عند المنازعات قد يرتجلون مصاريع من هذه فى مجادلتهم، وذلك عند الحرج — يريد، فيما أحسب، مثل قول القائل: لا — لا — لا، يمد بها صوته، ومثل قوله: ليس — هذا — كذا، مادا بها صوته. فان أمثال هذه المراجعات هى مصاريع موزونة ذات لحن. وأما التى هى أطول وأتم فانما ظهرت بأخرة، كالحال فى سائر الصنائع.
قال: وصناعة الهجاء ليس إنما يقصد بها المحاكاة بكل ما هو شر وقبيح فقط، بل وبكل ما هو شر مستهزأ به، أى مرذول قبيح غير مهتم به.
قال: والدليل على أن الاستهزاء يجب أن يجمع هذه الثلاثة الأوصاف أنه يوجد فى وجه المستهزئ هذه الأحوال الثلاثة: أعنى قباحة الوجه، وهيئة الاستصغار، وقلة الاكتراث بالمستهزأ به، وذلك بخلاف وجه الغاضب، أعنى أن فيه قبحا واهتماما. وتلك هى حالة نفس الغاضب على الشىء الذى يغضب عليه.
[chapter 4] فصل
قال: وإيجاد صناعة المديح يكون تعلمها فى الأعاريض الطويلة، لا فى القصيرة. ولذلك رفض المتأخرون الأعاريض القصار التى كانت تستعمل فيها وفى غيرها من صنائع الشعر.
وأخص الأوزان بها هو الوزن البسيط الغير مركب. ولكن ينبغى ألا يبلغ فيها من الطول إلى حد يستكره. والحد المفهم جوهر صناعة المديح هو أنها تشبيه ومحاكاة للعمل الإرادى الفاضل الكامل الذى له قوة كلية فى الأمور الفاضلة، لا قوة جزئية فى واحد واحد من الأمور الفاضلة — محاكاة تنفعل لها النفوس انفعالا معتدلا بما يولد فيها من الرحمة والخوف، وذلك بما يخيل فى الفاضلين من النقاء والنظافة، فان المحاكاة إنما هى للهيئات التى تلزم الفضائل، لا للملكات إذ ليس يمكن فيها أن يتخيل. وهذه المحاكاة بالقول تكمل إذا قرن بها اللحن والوزن. وقد توجد من المنشدين أحوال أخر خارجة عن الوزن واللحن تجعل القول أتم محاكاة، وهى الإشارات والأخذ بالوجوه الذى قيل فى كتاب «الخطابة».
فأول أجزاء صناعة المديح الشعرى فى العمل هو أن تحصى المعانى الشريفة التى بها يكون التخييل، ثم تكسى تلك المعانى اللحن والوزن الملائمين للشىء المقول فيه.
وعمل اللحن فى الشعر هو أنه يعد النفس لقبول خيال الشىء الذى يقصد تخييله. فكأن اللحن هو الذى يفيد النفس الاستعداد الذى به تقبل التشبيه والمحاكاة للشىء المقصود تشبيهه. وإنما يفيد النفس هذه الهيئة فى نوع نوع من أنواع الشعر اللحن الملائم لذلك النوع من الشعر بنغماته وتأليفه. فانه، كما أنا نجد النغم الحادة تلائم نوعا من القول غير الذى تلائمه النغمات الثقال، كذلك ينبغى أن نعتقد فى تركيب الألحان وهيئات المحدثين والقصاص التى تكمل التخييل الموجود فى الأقاويل الشعرية أنفسها من قبل هذه الثلاثة، أعنى التشبيه والوزن واللحن، التى هى اسطقسات المحاكاة، هى بالجملة هيئتان: إحداهما هيئة تدل على خلق وعادة، كمن يتكلم كلام عاقل أو كلام غضوب؛ والثانية هيئة تدل على اعتقاد. فانه ليس هيئة من يتكلم، وهو متحقق بالشىء، هيئة من يتكلم فيه وهو شاك. فالقاص والمحدث فى المديح ينبغى أن تكون هيئة قوله وشكله هيئة محق لا شاك، وهيئة جاد لا هازل، مثل قول القائل أى أناس يكونون فى غاياتهم واعتقاداتهم. والقصص والحديث الذى ينبغى أن يعبر عنه القاص والمحدث — وهو بهاتين الحالتين — هو الخرافة التى تكون بالتشبيه والمحاكاة. وأعنى بالخرافة: تركيب الأمور التى تقصد محاكاتها إما بحسب ما هى عليه فى أنفسها، أعنى فى الوجود؛ وإما بحسب ما اعتيد فى الشعر من ذلك وإن كان كذبا. ولهذا قيل للأقاويل الشعرية خرافات. فالقصاص والمحدثون بالجملة هم الذين لهم قدرة على محاكاة العادات والاعتقادات.
قال: وقد يجب أن تكون أجزاء صناعة المديح ستة: الأقاويل الخرافية، والعادات، والوزن، والاعتقادات، والنظر، واللحن. — والدليل على ذلك أن كل قول شعرى قد ينقسم إلى مشبه ومشبه به؛ والذى به يشبه ثلاثة: المحاكاة والوزن، واللحن. والذى يشبه فى المدح ثلاثة أيضا: العادات والاعتقادات، والنظر، أعنى الاستدلال لصواب الاعتقاد. فتكون أجزاء صناعة المديح ضرورة: ستة. وإنما كانت العادات والاعتقادات أعظم أجزاء المديح لأن صناعة المديح ليست هى صناعة تحاكى الناس أنفسهم من جهة ما هم أشخاص ناس محسوسون، بل إنما تحاكيهم من قبل عاداتهم الجميلة وأفعالهم الحسنة. واعتقاداتهم السعيدة تشمل الأفعال والخلق، ولذلك جعلت العادة أحد أجزاء الستة، واستغنى بذكرها فى التقسيم عن ذكر الأفعال والخلق. وأما النظر فهو إبانة صواب الاعتقاد وكأنه كان عندهم ضربا من الاحتجاج لصواب الاعتقاد الممدوح به. وهذا كله ليس يوجد فى أشعار العرب. وإنما يوجد فى الأقاويل الشرعية المديحية. وكانوا يحاكون هذه الثلاثة الأشياء، أعنى العادات والاعتقادات والاستدلال، بالثلاثة الأصناف من الأشياء التى بها يحاكى، أعنى: القول المخيل، والوزن، واللحن.
قال: وأجزاء القول الخرافى، من جهة ما هو محاك، جزءان — وذلك أن كل محاكاة فاما أن نوطىء لمحاكاته بمحاكاة ضده، ثم ننتقل منه إلى محاكاته وهو الذى كان يعرف عندهم بالإدارة. وإما أن نحاكى الشىء نفسه دون أن نعرض لمحاكاة ضده، وهو الذى كان يسمونه بالاستدلال.
والذى يتنزل من هذه الأجزاء منزلة المبدأ والأس هو القول الخرافى المحاكى. — والجزء الثانى: العادات، وهو الذى تستعمل أولا فيه المحاكاة، أعنى أنه الذى يحاكى. وإنما كانت الحكاية هى العمود والأس فى هذه الصناعة لأن الالتذاذ ليس يكون بذكر الشىء المقصود ذكره دون أن يحاكى، بل إنما يكون الالتذاذ به والقبول له إذا حوكى. ولذلك لا يلتذ إنسان بالنظر إلى صور الأشياء الموجودة أنفسها، ويلتذ بمحاكاتها وتصويرها بالأصباغ والألوان. ولذلك استعمل الناس صناعة الزواقة والتصوير.
والجزء الثالث لصناعة المديح، أعنى التالى للثانى، هو: الاعتقاد. وهذا هو القدرة على محاكاة ما هو موجود كذا، أو ليس بموجود كذا. وذلك مثل ما تتكلفه الخطابة من تبيين أن شيئا موجود أو غير موجود. إلا أن الخطابة تتكلف ذلك بقول مقنع، والشعر بقول محاك. وهذه المحاكاة هى أيضا موجودة فى الأقاويل الشعرية.
قال: وقد كان الأقدمون من واضعى السياسات يقتصرون على تمكين الاعتقادات فى النفوس بالأقاويل الشعرية حتى شعر المتأخرون بالطرق الخطبية. — والفرف بين القول الشعرى الذى يحث على الاعتقاد، والذى يحث على العادة، أن الذى يحث على العادة يحث على عمل شىء أو على الهرب من شىء. والقول الذى يحث على الاعتقاد إنما يحث على أن شيئا موجود أو غير موجود، لا على شىء يطلب أو يهرب عنه.
والجزء الرابع لهذه الأجزاء، أعنى التالى للثالث، هو: الوزن. ومن تمامه أن يكون مناسبا للغرض. فرب وزن يناسب غرضا ولا يناسب غرضا آخر.
والجزء الخامس فى المرتبة هو: اللحن. وهو أعظم هذه الأجزاء تأثيرا وأفعلها فى النفوس.
والجزء السادس هو النظر، أعنى الاحتجاج لصواب الاعتقاد أو صواب العمل، لا بقول إقناعى، فان ذلك غير ملائم لهذه الصناعة، بل بقول محاك. فإن صناعة الشعر ليست مبنية على الاحتجاج والمناظرة، وبخاصة صناعة المديح، ولذلك ليس يستعمل المديح صناعة النفاق والأخذ بالوجوه كما تستعملها الخطابة.
قال: والصناعة العلمية التى تعرف من ماذا تعمل الأشعار وكيف تعمل، أتم رئاسة من عمل الأشعار، فان كل صناعة توقف ما تحتها من الصنائع على عملها هى أرأس مما تحتها.
[chapter 5] فصل
فإذ قد قيل ما هى صناعة المديح، ومماذا تلتئم، وكم أجزاؤها، وما هى — فلنقل فى الأشياء التى بها يكون حسن الأمور التى يتقوم بها الشعر. فان القول فى هذه الأشياء ضرورى فى صناعة المديح وفى غيرها، وهو لها بمنزلة المبدأ. وذلك أن الأمور التى تتقوم منها الصنائع صنفان: أمور صرورية، وأمور تكون بها أتم وأفضل.
فنقول: إنه يجب أن تكون صناعة المديح مستوفية لغايات فعلها، أعنى أن تبلغ من التشبيه والمحاكاة الغاية التى فى طباعها أن تبلغه. وذلك يكون بأشياء: أحدها أن يكون للقصيدة عظم ما محدود تكون به كلا وكاملة. والكل والكامل هو ما كان له مبدأ ووسط وآخر. والمبدأ «قبل»، وليس يجب أن يكون «مع» الأشياء التى هو لها مبدأ. والآخر هو «مع» الأشياء التى هو لها آخر وليس هو «قبل». والوسط هو «قبل» و«مع» ، فهو أفضل من الطرفين إذ كان الوسط فى المكان قبل وبعد، فان الشجعان هم الذين مكانهم فى الحرب ما بين مكان الجبناء ومكان المتهورين، وهو المكان الوسط. وكذلك الحد الفاصل فى التركيب هو الوسط، وهو الذى يتركب من الأطراف ولا تتركب الأطراف منه. وليس يجب أن يكون المتوسط وسطا، أى خيارا فى التركيب والترتيب فقط بل وفى المقدار. وإذا كان ذلك كذلك، فقد يجب أن يكون للقصيدة أول ووسط وآخر، وأن يكون كل واحد من هذه الأجزاء وسطا فى المقدار، وكذلك يجب فى الجملة المركبة منها أن تكون بقدر محدود، لا أن تكون بأى عظم اتفق. وذلك أن الجودة فى المركب تكون من قبل شيئين: أحدهما الترتيب، والثانى المقدار؛ ولهذا لا يقال فى الحيوان الصغير الجثة يالإضافة إلى أشخاص نوعه إنه جيد. والحال فى المخاطبة الشعرية فى ذلك كالحال فى التعليم البرهانى، أعنى أن التعليم إن كان قصير المدة لم يكن الفهم جيدا، ولا إن كان أطول مما ينبغى لأنه يلحق المتعلم فى ذلك النسيان. والحال فى ذلك كالحال فى النظر إلى المحسوس، أعنى أن النظر إلى المحسوس إنما يكون جيدا إذا كان بين الناظر وبينه بعد متوسط، لا إذا كان بعيدا منه جدا ولا إذا كان قريبا منه جدا، والذى يعرض فى التعليم بعينه يعرض فى الأقاويل الشعرية، أعنى أنه إن كانت للقصيدة قصيرة لم تستوف أجزاء المديح؛ وإن كانت طويلة لم يمكن أن تحفظ فى ذكر السامعين أجزاؤها، فيعرض لهم إذا سمعوا الأجزاء الأخيرة أن يكونوا قد نسوا الأولى. وأما الأقاويل الخطبية التى تستعمل فى المناظرة فليس لها قدر محدود بالطبع، ولذلك احتاج الناس أن يقدروا زمان المناظرة بين الخصوم إما بآلة الماء على ما جرت به العادة عند اليونانيين إذ كانوا إنما يعتمدون الضمائر فقط، وإما بتأجيل الأيام كالحال عندنا، إذ كان المعتمد فى الخصومات عندنا إنما هى الأشياء المقنعة التى من خارج. ولذلك لو كانت صناعة المديح بالمناظرة لكان يحتاج فيها إلى تقدير زمان المناظرة بساعات المساء أو غيرها. لكن لما لم يكن الأمر كذلك، وجب أن يكون لصناعة الشعر حد طبيعى كالحال فى الأقدار الطبيعية للأمور الموجودة. وذلك أنه كما أن جميع المتكونات إذا لم يعقها فى حال الكون سوء البخت صارت إلى عظم محدود بالطبع. كذلك يجب أن تكون الحال فى الأقاويل الشعرية، وبخاصة فى صنفى المحاكاة، أعنى التى ينتقل فيها من الضد إلى الضد، أو يحاكى فيها الشىء نفسه من غير أن ينتقل إلى ضده.
قال: ومما يحسن به قوام الشعر ألا يطول فيه بذكر الأشياء الكثيرة التى تعرض للشىء الواحد المقصود بالشعر. فان الشىء الواحد تعرض له أشياء كثيرة. وكذلك يوجد للشىء الواحد المشار إليه أفعال كثيرة.
قال: ويشبه أن يكون جميع الشعراء لا يتحفظون بهذا، بل ينتقلون من شىء إلى شىء ولا يلزمون غرضا واحدا بعينه، ما عدا أوميرش.
وأنت تجد هذا كثيرا ما يعرض فى أشعار العرب والمحدثين وبخاصة عند المدح، أعنى أنه إذا عن لهم شىء مامن أسباب الممدوح — مثل سيف أوقوس — اشتغلوا بمحاكاته وأضربوا عن ذكر الممدوح.
وبالجملة، فيجب أن تكون الصناعة تشبه بالطبيعة، أعنى أن تكون إنما تفعل جميع ما تفعله من أجل غرض واحد وغاية واحدة. وإذا كان ذلك كذلك، فواجب أن يكون التشبيه والمحاكاة لواحد ومقصودا به غرض واحد، وأن يكون لأجزائه عظم محدود وأن يكون فيها مبدأ ووسط وآخر، وأن يكون الوسط أفضلها. فان الموجودات التى وجودها فى الترتيب وحسن النظام، إذا عدمت ترتيبها لم يوجد لها الفعل الخاص بها.
قال: وظاهر أيضا مما قيل من مقصد الأقاويل الشعرية أن المحاكاة التى تكون بالأمور المخترعة الكاذبة ليست من فعل الشاعر، وهى التى تسمى أمثالا وقصصا، مثل ما فى كتاب «كليلة ودمنه». لكن الشاعر إنما يتكلم فى الأمور الموجودة أو الممكنة الوجود، لأن هذه هى التى يقصد الهرب عنها أو طلبها أو مطابقة التشبيه لها، على ما قيل فى فصول المحاكاة. وأما الذين يعملون الأمثال والقصص فان عملهم غير عمل الشعراء — وإن كانوا قد يعملون تلك الأمثال والأحاديث المخترعة بكلام موزون. وذلك أن كليهما، وإن كانا يشتركان فى الوزن، فأحدهما يتم له العمل الذى قصده بالخرافة، وإن لم تكن موزونة، وهو التعقل الذى يستفاد من الأحاديث المخترعة. والشاعر لا يحصل له مقصوده على التمام من التخييل إلا بالوزن. فالفاعل للأمثال المخترعة والقصص إنما يخترع أشخاصا ليس لها وجود أصلا ويضع لها أسماء. وأما الشاعر فانما يضع أسماء لأشياء موجودة. وربما تكلموا فى الكليات، ولذلك كانت صناعة الشعر أقرب إلى الفلسفة من صناعة اختراع الأمثال. — وهذا الذى قاله هو بحسب عادتهم فى الشعر الذى يشبه أن يكون هو الأمر الطبيعى للأمم الطبيعية.
قال: وأكثر ما يجب أن يعتمد فى صناعة المديح أن تكون الأشياء المحاكيات أمورا موجوة، لا أمورا لها أسماء مخترعة، فان المديح إنما يتوجه نحو التحريك إلى الأفعال الإرادية. فاذا كانت الأفعال ممكنة، كان الإقناع فيها أكثر وقوعا، أعنى التصديق الشعرى الذى يحرك النفس إلى الطلب أو الهرب.
وأما الأشياء الغير موجودة فليس توضع وتخترع لها أسماء فى صناعة المديح إلا أقل ذلك، مثل وضعهم الجود شخصا، ثم يضعون أفعالا له ويحاكونها ويطنبون فى مدحه. وهذا النحو من التخييل، وإن كان قد ينتفع به منفعة غير يسيرة لمناسبة أفعال ذلك الشىء المخترع وانفعالاته للأمور الموجودة، فليس ينبغى أن يعتمد فى صناعة المديح. فان هذا النحو من التخييل ليس مما يوافق جميع الطباع، بل قد يضحك منه ويزدريه كثير من الناس. ومن جيد ما فى هذا الباب للعرب، وإن لم يكن على طريق الحث على الفضيلة، قول الأعشى 4 لعمرى لقد لاحت عيون نواظر إلى ضوء نار باليفاع تحرق
تشب لمقرورين يصطليانها وبات على النار الندى والمحلق
رضيعى لبان ثدى أم تحالفا بأسحم داج عوض لا نتفرق
وإذا كان هذا هكذا، فظاهر أن الشاعر إنما يكون شاعرا بعمل الخرافات والاوزان بقدر ما يكون قادرا على عمل التشبيه والمحاكاة. وهو إنما يعمل التشبيه للأمور الإرادية الموجودة، وليس من شرطه أن يحاكى الأمور التى هى موجودة فقط، بل وقد يحاكى الأمور التى يظن بها أنها ممكنة الوجود، وهو فى ذلك شاعر ليس بدون ما هو فى محاكاة الأمور الموجودة، من قبل أنه ليس مانع يمنع أن توجد تلك الأشياء على مثل حال الأشياء التى هى الآن موجودة. فليس يحتاج فى التخيل الشعرى إلى مثل هذه الخرافات المخترعة، ولا أيضا يحتاج الشاعر المفلق أن تتم محاكاته بالأمور التى من خارج، وهو الذى يدعى نفاقا وأخذا بالوجوه. فان ذلك إنما يستعمله المموهون من الشعراء، أعنى الذين يراؤون أنهم شعراء وليسوا شعراء. وأما الشعراء بالحقيقة فليس يستعملونه إلا عندما يريدون أن يقابلوا به استعمال شعراء الزور له. وأما إذا قابلوا الشعراء المجيدين فليس يستعملونه أصلا. وقد يضطر المفلقون فى مواضع أن يستعينوا باستعمال الأشياء الخارجة عن عمود الشعر، من قبل أن المحاكاة ليس تكون فى كل موضع للأشياء الكاملة التى تمكن محاكاتها على التمام، بل لأشياء ناقصة تعسر محاكاتها بالقول، فيستعان على محاكاتها بالأشياء التى من خارج، وبخاصة إذا قصدوا محاكاة الاعتقادات، لأن تخيلها يعسر، إذ كانت ليست أفعالا ولا جواهر. وقد تمزج هذه الأشياء التى من خارج بالمحاكيات الشعرية أحيانا كأنها وقعت بالاتفاق من غير قصد، فيكون لها فعل معجب، إذ كانت الأشياء التى من شأنها أن تقع بالاتفاق معجبة.
قال: وكثير من الأقاويل الشعرية تكون جودتها فى المحاكاة البسيطة الغير متفننة، وكثير منها إنما تكون جودتها فى نفس التشبيه والمحاكاة. وذلك أن الحال فى التشبيه كالحال فى الأعمال. فكما أن من الأعمال ما ينال بفعل واحد بسيط، ومنها ما ينال بفعل مركب، كذلك الأمر فى المحاكاة. والمحاكاة البسيطة هى الى يستعمل فيها أحد نوعى التخييل، أعنى النوع الذى يسمى «الإدارة»، أو النوع الذى يسمى «الاستدلال». وأما المحاكاة المركبة فهى التى يستعمل فيها الصنفان جميعا: وذلك إما بأن يبتدأ بالإدارة، ثم ينتقل منه إلى الاستدلال، أو يبتدأ بالاستدلال ثم ينتقل منه إلى الإدارة. والاعتماد هو أن يبدأ بالإدارة إلى الاستدلال، أو يبدأ بالاستدلال ثم ينتقل إلى الإدارة.
قال: وأعنى ب«الإدارة» محاكاة ضد المقصود مدحه، أولا: بما ينفر النفس عنه، ثم ينتقل منه إلى محاكاة الممدوح نفسه. مثل أنه إذا أراد أن يحاكى السعادة وأهلها ابتدأ أولا بمحاكاة الشقاوة وأهلها، ثم انتقل إلى محاكاة أهل السعادة، وذلك بضد ما حاكى به أهل الشقاوة. وأما «الاستدلال» فهو محاكاة الشىء فقط.
قال: وأحسن الاستدلال ما خلط بالإدارة.
قال: وقد يستعمل الاستدلال والإدارة فى الأشياء الغير متنفسة وفى المتنفسة، لا من جهة ما يقصد به عمل أو ترك، بل من جهة التخييل فقط، أعنى المطابقة.
وهذا النوع من الاستدلال الذى ذكره هو الغالب على أشعار العرب، أعنى الاستدلال والإدارة فى غير المتنفسة، وهو مثل قول أبى الطيب:
كم زورة لك فى الأعراب خافية أدهى — وقد رقدوا — من زورة الذيب
أزورهم، وسواد الليل يشفع لى، وأنثنى، وبياض الصبح يغرى بى
فان البيت الأول هو استدلال، والثانى إدارة. ولما جمع هذان البيتان صنفى المحاكاة، كانا فى غاية من الحسن.
قال: والاستدلال الإنسانى والإدارة إنما يستعملان فى الطلب والهرب. وهذا النوع من الاستدلال هو الذى يثير فى النفس الرحمة تارة، والخوف تارة. وهذا هو الذى نحتاج إليه فى صناعة مديح الأفعال الإنسانية الجميلة وهجو القبيحة.
قال: فهذان الجزآن اللذان أخبرنا عنهما هما جزءا صناعة المديح. وها هنا جزء ثالث، وهو الجزء الذى يولد الانفعالات النفسانية، أعنى انفعالات الخوف والرحمة والحزن، وهو يكون بذكر المصائب والرزايا النازلة بالناس — فان هذه الأشياء هى التى تبعث الرحمة والخوف، وهو جزء عظيم من أجزاء الحث على الأفعال التى هى مقصودة المديح عندهم.
[chapter 6] فصل
قال: فأما أجزاء صناعة المديح من باب الكيفية، فقد تكلمنا فيها. وأما أجزاؤها من جهة الكمية، فينبغى أن نتكلم فيها.
وهو يذكر فى هذا المعنى أجزاء خاصة بأشعارهم. والذى يوجد منها فى أشعار العرب فهى ثلاثة: الجزء الذى يجرى عندهم مجرى الصدر فى الخطبة، وهو الذى فيه يذكرون الديار والآثار ويتغزلون فيه. والجزء الثانى: المدح. والجزء الثالث: الذى يجرى مجرى الخاتمة فى الخطبة. وهذا الجزء، أكثر ما هو عندهم، إما : دعاء للممدوح، وإما فى تقريض الشعر الذى قاله. والجزء الأول أشهر من هذا الآخر، ولذلك يسمون الانتقال من الجزء الأول إلى الثانى استطرادا. وربما أتوا بالمدائح دون صدور، مثل قول أبى تمام:
... ... ... ... ... ... .. لهان علينا أن نقول وتفعلا
ومثل قول أبى الطيب:
لكل امرئ من دهره ما تعودا ... ... ... ... ... ... ...
ولما فرغ من تعديد أجزاء الشعر عندهم، قال: فأما أجزاء صناعة المديح التى من جهة الكيفية والتى من جهة الكمية فقد أخبرنا بها. فأما من أى المواضع يمكن عمل صناعة المديح، فنحن مخبرون عنها بعد ومضيفون ذلك إلى ما تقدم.
قال: وينبغى — كما قيل — ألا يكون تركيب المدائح من محاكاة بسيطة، بل مخلوطة من أنواع الاستدلالات وأنواع الإدارة ومن المحاكاة التى توجب الانفعالات المخيفة المحركة المرققة للنفوس. وذلك أنه يجب أن تكون المدائح التى يقصد بها الحث على الفضائل مركبة من محاكاة الفضائل ومن محاكاة أشياء مخوفة محزنة يتفجع لها، وهى الشقاوة التى تلحق من عدم الفضائل لا باستئهال. وذلك أن بهذه الأشياء يشتد تحرك النفس لقبول الفضائل. فان انتقال الشاعر من محاكاة فضيلة إلى محاكاة لا فضيلة، أو من محاكاة فاضل إلى محاكاة لا فاضل، ليس فيه شىء مما يحث الإنسان ويزعجه إلى فعل الفضائل، إذ كان ليس يوجب محبة لها زائدة ولا خوفا.
والأقاويل المديحية يجب أن يوجد فيها هذان الأمران، وذلك يكون إذا انتقل من محاكاة الفضائل إلى محاكاة الشقاوة ورداءة البخت النازلة بالأفاضل أو انتقل من هذه إلى محاكاة أهل الفضائل؛ فان هذه المحاكاة ترق النفس وتزعجها إلى قبول الفضائل. وأنت تجد أكثر المحاكاة الواقعة فى الأقاويل الشرعية على هذا النحو الذى ذكر، إذ كانت تلك هى أقاويل مديحية تدل على العمل، مثل ما ورد من حديث يوسف — صلى الله عليه — وإخوته، وغير ذلك من الأقاصيص التى تسمى مواعظ.
قال: وإنما تحدث الرحمة والرقة بذكر حدوث الشقاوة بمن لا يستحق وعلى غير الواجب. والخوف إنما يحدث عند ذكر هذه من قبل تخيل وقوع الضار بمن هو دونهم، أعنى بنفس السامع، إذ كان أحرى بذلك. والحزن والرحمة إنما تحدث عند هذه من قبل وقوعها بمن لا يستحق. وإذا كان ذكر الفضائل مفردة لا يوقع فى النفس خوفا من فواتها ولا رحمة ومحبة، فواجب على من يريد أن يحث على الفضائل أن يجعل جزءا من محاكاته — للأشياء التى تبعث الحزن والخوف والرحمة.
قال: ولذلك المدائح الحسان الموجودة لصناعة الشعر هى المدائح التى يوجد فيها هذا التركيب، أعنى ذكر الفضائل والأشياء المحزنة المخوفة المرققة.
قال: ولذلك يخطئ الذين يلومون من يجعل أحد أجزاء شعره هذه الخرافات. ومن الدليل على أن ذلك نافع فى المديح أن صناعة المديح الجهادية قد تدخل فيها المغضبات. والغضب هو حزن مع حب شديد للانتقام.
وإذ كان ذلك كذلك فذكر الرزايا والمصائب النازلة بأهل الفضل يوجب حبا زائدا لهم وخوفا من فوات الفضائل. فأما محاكاة النقائص فى المدائح فقد يدخلها قوم فيها، لأن فيها ضربا من الإدارة، لكن مناسبة ذم النقائص لصناعة الهجاء أكثر منها لصناعة المديح. ولذلك لا ينبغى أن يكون تخييلها فى المدائح على القصد الأول، بل من قبل الإدارة. وإذا كان الشعر المديحى تذكر فيه النقائص، فلا بد أن يكون فيه ذكر الأعداء المبغضين.
والمدائح إنما تنبغى على ذكر أفعال الأولياء والأصدقاء. وأما عدو العدو أو صديق الصديق فليس يذكر: لا فى المدح ولا فى الذم، إذ كان لا صديقا ولا عدوا.
قال: وينبغى أن تكون الخرافة المخيفة المحزنة مخرجها مخرج ما يقع تحت البصر —
— يريد : من وقوع التصديق بها، لأنه إذا كانت الخرافة مشكوكا فيها أو أخرجت مخرج مشكوك فيها، لم تفعل الفعل المقصود بها. وذلك أن ما لا يصدقه المرء فهو لا يفزع منه ولا يشفق له. وهذا الذى ذكر هو السبب فى أن كثيرا من الذين لا يصدقون بالقصص الشرعى يصيرون أراذل، لأن الناس إنما يتحركون بالطبع لأحد قولين: إما قول برهانى، وإما قول ليس 〈ب〉برهانى. وهذا الصنف الخسيس من الناس قد عدم التحرك عن هذين القولين.
قال: ومن الشعراء من يدخل فى المدائح محاكاة أشياء يقصد بها التعجب فقط من غير أن تكون مخيفة ولا محزنة. — وأنت تجد مثل هذه الأشياء كلها كثيرا فى المكتوبات الشرعية، إذ كانت مدائح الفضائل ليس توجد فى أشعار العرب، وإنما توجد فى زماننا هذا فى السنن المكتوبة.
قال: وهذا الفعل ليس فيه مشاركة لصناعة المديح بوجه من الوجوه. وذلك أنه ليس يقصد من صناعة الشعر أى لذة اتفقت، لكن إنما يقصد بها حصول الالتذاذ بتخييل الفضائل، وهى اللذة المناسبة لصناعة المديح.
قال: وهو معلوم: ما هى الأشياء التى تفعل اللذات بمحاكاتها من غير أن يلحق عن ذلك حزن ولا خوف. وأما الأشياء التى تلحق مع الالتذاذ بمحاكاتها الرحمة والخوف، فانما يقدر الإنسان على ذلك إذا التمس أى الأشياء هى الصعبة من النوائب التى تنوب، وأى الأشياء هى اليسيرة الهيئة التى ليس يلحق عنها كبير حزن ولا خوف. وأمثال هذه الأشياء هى ما ينزل بالأصدقاء بعضهم من بعض من قبل الإرادة من الرزايا والمصائب، لا ما ينزل بالأعداء بعضهم من بعض. فان الإنسان ليس يحزن ولا يشفق لما ينزل من السوء بالعدو من عدوه، كما يحزن ويخاف من السوء النازل بالصديق من صديقه. وإن كان قد يلحق عن ذلك ألم، فليس يلحق مثل الألم الذى يلحق من السوء الذى ينزل من المحبين بعضهم ببعض، مثل قتل الإخوة بعضهم بعضا أو قتل الآباء الأبناء أو الأبناء الآباء.
ولهذا الذى ذكره كان قصص ابراهيم — عليه السلام — فيما أمر به فى ابنه فى غاية الأقاويل الموجبة للحزن والخوف.
قال: والمدح إنما ينبغى أن يكون بالأفعال الفاضلة التى تصدر عن إرادة وعلم. ومنها ما يفعل عن علم لا عن إرادة، أو عن إرادة ولا علم. وكذلك الأفعال منها ما يكون لمن يعرف ولمن لا يعرف. فالفعل إذا صدر من غير معرفة ولا إرادة، فليس يدخل فى باب المديح. وكذلك إذا كان صادرا من غير معروف لأنه يكون حينئذ فى الأكذوبات أدخل منه فى الشعر ولا يجب أن يحاكى.
وأما الأفعال التى لا يشك أنها صدرت عن إرادة ومعرفة وعن معروفين، فما أحسن الاستدلال الذى يكون فى هذه الأفعال!
قال: فأما فى حسن قوام الأمور التى تركب منها الأشعار، وكيف ينبغى أن يكون تركيبها، فقد قلنا فى ذلك قولا كافيا. فأما أى العادات هى العادات التى ينبغى أن تحاكى فى المدح، فقد يجب أن نقول فيها فنقول: إن العادات التى تحاكى عند المدح الجيد، أعنى الذى يحسن موقعها من السامعين، أربعة: إحداها العادات التى هى خيرة وفاضلة فى ذلك الممدوح. فان الذى يؤثر فى النفس هو محاكاة الأشياء الحق الموجودة فى ذلك الممدوح. وكل جنس ففيه خير ما، وإن كان فيه أشياء ليست خيرا.
والثانية أن تكون العادات من التى تليق بالممدوح وتصلح له. وذلك أن العادات التى تليق بالمرأة ليست تليق بالرجل؛
والثالثة أن تكون من العادات الموجودة فيه على أتم ما يمكن أن توجد فيه من الشبه والموافقة؛
والرابعة أن تكون معتدلة متوسطة بين الأطراف. وإنما كان ذلك كذلك لأن العوائد الرذلة ليس مما يمدح بها، وكذلك العوائد التى لا تليق بالممدوح وإن كانت جيادا، وكذلك العوائد اللائقة إذا لم توجد على أتم ما يمكن فيها من المشابهة، أو لم توجد مستوفاة، والعوائد التى هى خير وتدل على الخلق الخير الفاضل: منها ما هى كذلك فى الحقيقة، ومنها ما هى كذلك فى المشهور، ومنها ما هى شبيهة بهذين. والعوائد الجياد: إما حقيقية، وإما شبيهة بالحقيقية؛ وإما مشهورة أو شبيهة بالمشهورة. وكل هذه تدخل فى المدح.
قال: ويجب أن تكون خواتم الأشعار والقصائد تدل باجمال على ما تقدم ذكره من العوائد التى وقع المدح بها، كالحال فى خواتم الخطب، وأن يكون الشاعر لا يورد فى شعره من المحاكاة الخارجة عن القول إلا بقدر ما يحتمله المخاطبون من ذلك حتى لا ينسب فى ذلك إلى الغلو والخروج عن طريقة الشعر ولا إلى التقصير.
قال: والتشبيه والمحاكاة هى مدائح الأشياء التى فى غاية الفضيلة. فكما أن المصور الحاذق يصور الشىء بحسب ما هو عليه فى الوجود، حتى إنهم قد يصورون الغضاب والكسالى، مع أنها صفات نفسانية، كذلك يجب أن يكون الشاعر فى محاكاته يصور كل شىء ٮحسب ما هو عليه حتى يحاكى الأخلاق وأحوال النفس. وذكر مثال ذلك فى شعر لأوميروش قاله فى صفة قضية عرضت لرجل.
ومن هذا النحو من التخييل — أعنى الذى يحاكى حال النفس — قول أبى الطيب يصف رسول الروم الواصل إلى سيف الدولة:
أتاك يكاد الرأس يجحد عنقه وتنقد تحت الذعر منه المفاصل
يقوم تقويم السماطين مشيه إليك إذا ما عوجته الأفاكل
قال: ويجب على الشاعر أن يلزم فى تخيلاته ومحاكياته الأشياء التى جرت العادة باستعمالها فى التشبيه، وألا يتعدى فى ذلك طريقة الشعر.
قال: وأنواع الاستدلالات التى تجرى هذا المجرى، أعنى المحاكاة الجارية مجرى الجودة على الطريق الصناعى، أنواع كثيرة: فمنها أن تكون المحاكاة لأشياء محسوسة بأشياء محسوسة من شأنها أن توقع الشك لمن ينظر إليها وتوهم أنها هى لاشتراكها فى أحوال محسوسة — وذلك مثل تسميتهم لبعض صور الكواكب «سرطانا» ولبعضها «ممسك الحربة» لأنها من جهة الشكل يمكن أن يتوهم متوهم أنها هى هى.
وجل تشبيهات العرب راجعة إلى هذا الموضع، ولذلك كانت حروف التشبيه عندهم تقتضى الشك. وكلما كانت هذه المتوهمات أقرب إلى وقوع الشك كانت أتم تشبيها. وكلما كانت أبعد من وقوع الشك، كانت أنقص تشبها — وهذه هى المحاكاة البعيدة، وينبغى أن تطرح؛ وذلك مثل قول امرئ القيس فى الفرس:
... كأنها هراوة منوال
ومثل قوله:
إذا أقبلت قلت: دباءة من الخضر مغموسة فى الغدر
وإن أدبرت قلت: أثفية ململمة ليس فيها أثر
وإن كان هذا أقرب من الأول، لأن فيه مقابلة ما.
ومنها أن تكون المحاكاة لأمور معنوية بأمور محسوسة إذا كان لتلك الأمور أفعال مناسبة لتلك المعانى حتى توهم أنها هى، مثل قولهم فى المنة إنها: طوق العنق، وفى الإحسان: قيد، كما قال أبو الطيب:
ومن وجد الإحسان قيدا تقيدا
وهذا كثير فى أشعار العرب، ومنه قول امرئ القيس:
... قيد الأوابد هيكل
وما كان من هذه أيضا غير مناسب ولا شبيه فينبغى أن يطرح. وهذا كثيرا ما يوجد فى أشعار المحدثين، وبخاصة فى شعر أبى تمام، مثل قوله:
لا تسقنى ماء الملام ...
فان الماء غير مناسب للملام. وأسخف من هذا قوله:
كشب الموت رائبا وحليبا
وكما أن البعيد الوجود ها هنا مطرح، كذلك ينبغى أن يكون التشبيه بالخسيس الوجود مطرحا أيضا، وأن يكون التشبيه بالأشياء الفاضلة. فمثال تشبيه الشريف بالخسيس قول الراجز:
والشمس مائلة ولما تفعل فكأنها فى الأفق عين الاحول
وكما قال بعض الشعراء يمدح سيف الدولة:
وقد علم الروم الشقيون أنهم ستلقاهم يوما وتلقى الدمستقا
وكانوا كفار وشوشوا خلف حائط وكنت كسنور عليهم تسلقا
قال: وهناك نوع آخر من الشعر، وهى الأشعار التى هى فى باب التصديق والإقناع أدخل منها فى باب التخييل، وهى أقرب إلى المثالات الخطبية منها إلى المحاكاة الشعرية.
وهذا الحنس الذى ذكره من الشعر هو كثير فى شعر أبى الطيب، مثل قوله:
ليس التكحل فى العينين كالكحل
وقوله:
فى طلعة الشمس ما يغنيك عن زحل
ومن أحسن ما فى هذا المعنى قول أبى فراس:
ونحن أناس لا توسط عندنا لنا الصدر دون العالمين أو القبر
تهون علينا فى المعالى نفوسنا ومن خطب الحسناء لم يغله المهر
قال: والنوع الثالث من المحاكاة هى المحاكاة التى تقع بالتذكر. وذلك أن يورد الشاعر شيئا يتذكر به شىء آخر، مثل أن يرى إنسان خط إنسان فيتذكره فيحزن عليه إن كان ميتا، أو يتشوق إليه إن كان حيا.
وهذا موجود فى أشعار العرب كثيرا مثل قول متمم بن نويره:
وقالوا: أتبكى كل قبر رأيته لقبر ثوى بين اللوى والدكادك؟
فقلت لهم: إن الأسى يبعث الأسى دعونى! فهذا كله قبر مالك
ومنه قول قيس المجنون:
وداع دعا إذ نحن بالخيف من منى فهيج أحزان الفؤاد وما يدرى
دعا باسم ليلى غيرها، فكأنما أطار بليلى طائرا كان فى صدرى
ومن هذا النوع قول الخنساء:
يذكرنى طلوع الشمس صخرا وأذكره لكل غروب شمس وقول الهذلى:
أبالصبر أنى لا يزال يهيجنى مبيت لنا فيها مضى ومقيل
وأنى إذا ما الصبح آنست ضوءه يعاودنى جنح على ثقيل
وهذا النوع كثير فى أشعار العرب. ومن هذا الموضع تذكرها الأحبة بالديار والأطلال، كما قال:
قفا نبك من ذكرى حبيب ومنزل
ويقرب من هذا الموضع ما جرت به عادة العرب من تذكر الأحبة بالخيال وإقامته مقام المتخيل كما قال شاعرهم:
وإنى لأستغشى وما بى نعسة لعل خيالا منك يلقى خياليا
وأخرج من بين البيوت لعلنى أحدث عنك النفس فى السر خاليا
وتصرف العرب والمحدثين فى الخيال متفنن، وأنحاء استعمالهم له كثير. ولذلك يشبه أن يكون من المواضع الشعرية الخاصة بالنسيب. وقد يدخل فى الرثاء كما قال البحنرى:
خلا ناظرى من طيفه بعد شخصه فيا عجبا للدهر: فقد على فقد!
قال: وأما النوع الرابع من المحاكاة فهو أن يذكر أن شخصا ما شبيه بشخص من ذلك النوع بعينه.
وهذا التشبيه لا يكون إلا فى الخلق أو الخلق، مثل قول القائل: «جاء شبيه يوسف»، و«لم يأت إلا فلان». ومن هذا قول امرئ القيس:
وتعرف فيه من أبيه شمائلا
والتصريح بالشبيه خلاف التشبيه. فان التشبيه هو إيقاع شك، والتصريح بالشبيه بين اثنين هو تحقيق لوجود الشبه، وهو الغاية فى مطابقة التخييل، أعنى إذا قيل: شبيه فلان.
قال: والنوع الخامس هو الذى يستعمله السوفسطائيون من الشعراء، وهو الغلو الكاذب.
وهذا كثير فى أشعار العرب والمحدثين، مثل قول النابغة:
تقد السلوقى المضاعف نسجه وتوقد بالصفاح نار الحباحب
وقول الآخر:
فلولا الريح أسمع من بحجر صليل البيض تقرع بالذكور
وهذا كله كذب. ومن هذا قول أبى الطيب:
عدوك مذموم بكل لسان ولو كان من أعدائك القمران
وقوله فى هذه القصيدة:
لو الفلك الدوار أبغضت سيره لعوقه شىء عن الدوران
ومن هذا الباب قول امرئ القيس:
من القاصرات الطرف لو دب محول من الذر فوق الإتب منها لأثرا
وهذا كثير موجود فى أشعار العرب، وليس نجد فى «الكتاب العزيز» منه شيئا، إذ كان يتنزل من هذا الجنس من القول، أعنى الشعر، منزلة الكلام السوفسطائى من البرهان. ولكن قد يوجد للمطبوع من الشعراء منه شىء محمود مثل قول المتنبى:
وأنى اهتدى هذا الرسول بأرضه وما سكنت، مذ سرت فيها، القساطل!
ومن أى ماء كان يسقى جياده ولم تصف من مزج الدماء المناهل؟!
وقوله:
لبسن الوشى لا متجملات ولكن كى يصن به الجمالا
وضفرن الغدائر لا لحسن ولكن خفن فى الشعر الضلالا
وها هنا موضع سادس مشهور يستعمله العرب، وهو إقامة الجمادات مقام الناطقين فى مخاطبتهم ومراجعتهم إذا كانت فيها أحوال تدل على النطق مثل قول الشاعر:
وأجهشت للثوبان لما رأيته وكبر للرحمن حين رآنى
فقلت له: أين الذين عهدتهم حواليك فى أمن وخفض زمان؟!
فقال: مضوا واستودعونى بلادهم ومن ذا الذى يبقى على الحدثان؟! ومن هذا الباب مخاطبتهم الديار والأطلال ومجاوبتها لهم كقول ذى الرمة:
وقفت على ربع لمية ناقتى فما زلت أبكى عنده وأخاطبه
وأسقيه حتى كاد مما أبثه تكلمنى أحجاره وملاعبه
وقول عنترة:
أعياك رسم الدار لم يتكلم حتى تكلم كالأصم الأعجم
يا دار عبلة بالجواء تكلمى وعمى صباحا دار عبلة واسلمى
إلى غير ذلك مما يشبه هذا مما هو كثير فى أشعارهم.
وقد ذكر هذا الموضع فى كتاب «الخطابة» وذكر أن أوميرش كان يعتمده كثيرا.
قال: والاستدلال الفاضل والإدارة إنما تكون للأفعال الإرادية، وأكثر ما يوجد هذا النوع من الاستدلال فى «الكتاب العزيز»، أعنى فى مدح الأفعال الفاضلة وذم الأفعال الغير فاضلة. وهو قليل فى أشعار العرب. ومثال الإدارة فى المدح قوله تعالى: «ضرب الله ... كلمة طيبة...» إلى قوله: «... مالها من قرار». ومثال الاستدلال قوله تعالى: «كمثل حبة أنبتت سبع سنابل» الآية. ولكون أشعار العرب خلية من مدائح الأفعال الفاضلة وذم النقائص أنحى الكتاب العزيز عليهم واستثنى منهم من ضرب قوله إلى هذا الجنس.
قال: وإجادة القصص الشعرى والبلوغ به إلى غاية التمام إنما يكون متى بلغ الشاعر من وصف الشىء أو القضية الواقعة إلى يصفها مبلغا يرى السامعين له كأنه محسوس ومنظور إليه، ويكون مع هذا ضده غير ذاهب عليهم من ذلك الوصف. وهذا يوجد كثيرا فى شعر الفحول والمفلقين من الشعراء، لكن إنما يوجد هذا النحو من التخييل للعرب إما فى أفعال غير عفيفة، وإما فيما القصد منه مطابقة التخييل فقط. فمثال ما ورد من ذلك فى الفجور قول امرئ القيس:
سموت إليها بعد ما نام أهلها سمو حباب الماء حالا على حال
فقالت: سباك الله! إنك فاضحى! ألست ترى السمار والناس أحوالى!؟
فقلت: يمين الله! أبرح قاعدا ولو قطعوا رأسى لديك وأوصالى
ومثال ما ورد من ذلك مما القصد به مطابقة التشبيه فقط قول ذى الرمة يصف النار:
وسقط كعين الديك عاورت صحبتى أباها وهيأنا لموقعها وكرا
فقلت له: ارفعها إليك وأحيها بروحك، واقتته لها قيتة قدرا
وظاهر لها من يابس الشخت واستعن عليها الصبا، واجعل يديك لها سترا
وقد يوجد ذلك فى أشعارهم فى وصف الأحوال الواقعة مثل الحروب وغير ذلك مما يتمدحون به. والمتنبى أفضل من يوجد له هذا الصنف من التخييل، وذلك كثير فى أشعاره؛ ولذلك يحكى عنه أنه كان لا يريد أن يصف الوقائع التى لم يشهدها مع سيف الدولة. وإجادة هذا النوع من التشبيه يتأتى بأن يحصل للإنسان أولا جميع المعانى التى فى الشىء الذى يقصد وصفه، ثم يركب على تلك المعانى الأجزاء الثلاثة من أجزاء الشعر، أعنى التخييل والوزن واللحن.
قال: وتعديد مواضع الاستدلالات مما يطول. — وإنما أشار بذلك إلى كثرتها واختلاف الأمم فيها.
قال: وكل مديح فمنه ما فيه رباط بين أجزائه، ومنه ما فيه حل. ويشبه أن يكون أقرب الأشياء شبها بالرباط الموجود فى أشعارهم هو الجزء الذى يسمى عندنا الاستطراد، وهو ربط جزء النسيب، وبالجملة: صدر القصيدة، بالجزء المديحى. والحل تفصيل الجزئين أحدهما من الآخر، أى يؤتى بهما مفصلا. وأكثر ما يوجد الرباط فى أشعار المحدثين، وذلك مثل قول أبى تمام:
عامى وعام العيس بين وديقة مسجورة وتنوفة صيخود
حتى أغادر كل يوم بالفلى للطير عيدا من بنات العيد
هيهات منها روضة محمودة حتى تناج بأحمد المحمود
وكقول أبى الطيب:
مرت بنا بين تربيها فقلت لها من أين جانس هذا السادن العربا؟
فاستضحكت ثم قالت كالمغيث: يرى ليث الشرى وهو من عجل إذا انتسبا
وأما الحال فهو موجود كثيرا فى أشعار العرب مثل قول زهير:
دع ذا وعد القول فى هرم
قال: وأنواع المدائح أربعة: ثلاثة منها بسيطة، وهى التى تقدمت: أحدها الإدارة، والثانى الاستدلال، والثالث الانفعال.
قال: مثل ما يقال فى أهل الجحيم فان هذه محزنة مفزعة.
والرابع المركب من هذه: إما من ثلاثتها، وإما من اثنين منها.
وينبغى أن تعلم أن أمثال أنواع هذه المدائح الأربعة للفعل الإرادى الفاضل غير موجودة فى أشعار العرب، وإنما هى موجودة فى «الكتاب العزيز» كثيرا.
قال: ومن الشعراء من يجيد القول فى القصائد المطولة، ومنهم من يجيد الأشعار القصار والقصائد القصيرة — وهى التى تسمى عندنا المقطعات. والسبب فى ذلك أنه لما كان الشاعر المجيد هو الذى يصف كل شىء بخواصه وعلى كنهه، وكانت هذه الأشياء تختلف بالكثرة والقلة فى شىء شىء من الأشياء الموصوفة — وجب أن يكون التخييل الفاضل هو الذى لا يتجاوز خواص الشىء ولا حقيقتها. فمن الناس من لقد اعتاد، أو من فطرته معدة نحو تخييل الأشياء القليلة الخواص. فهؤلاء تجود أشعارهم فى المقطعات ولا تجود فى القصائد. ومن الشعراء من هو على ضد هؤلاء، وهم المقصدون كالمتنبى وحبيب، وهم الذين اعتادوا القول فى الأشياء الكثيرة الخواص، أو هم بفطرهم معدون لمحاكاتها، أو اجتمع لهم الأمران جميعا.
قال: ومن التخييلات والمعانى ما يناسب الأوزان الطويلة، ومنها ما يناسب القصيرة. وربما كان الوزن مناسبا للمعنى غير مناسب للتخييل، وربما كان الأمر بالعكس، وربما كان غير مناسب لكليهما.
وأمثلة هذه مما يعسر وجودها فى أشعار العرب، أو تكون غير موجودة فيها، إذ أعاريضهم قليلة القدر.
قال: وقد يضاف إلى الأشياء التى بها قوام الأشعار أمور من خارج، وهى الهيئات التى تكون فى صوت الشاعر وصورته على ما تقدم. وأكثر ما توجد هذه من الشعراء المستعملين لها فى الأشعار الانفعالية، مثل التى تقال فى أهل الجحيم وغيرهم. ولما كنا قد قلنا فى الأشياء التى تتقوم بها الأشعار التى هى أجزاؤها بالحقيقة، فقد ينبغى أن نقول فى هذه أيضا، فنقول: إن هذه الأفعال بالجملة هى التى تدل عليها الأقوال التى تسمى الانفعالية، ولذلك ينبغى إذا استعملت هذه أن تستعمل مع هذه الأقاويل. وذلك أن هذه ترى الانفعال الذى يقصد بالقول تثبيته كأنه قد وقع واستيقن. وقد تقدم لك فى كتاب «الخطابة» الأقاويل الانفعالية الخطبية وضروب الانفعالات التى تفعلها هذه الأقاويل. ولذلك كانت هذه الأفعال أخص بكتاب «الخطابة» منها بكتاب «الشعر».
والانفعالات التى تثبت بالقول الخطبى أو الشعرى هى: الخوف والغضب والرحمة والتعظيم، وسائر الأشياء التى عددت فى كتاب «الخطابة». وهو ظاهر أنه كما أن ها هنا أقوالا توجب هذه الانفعالات، كذلك ها هنا هيئات وأشكال تدل من المتكلم على حضور الأشياء التى توجب هذه الانفعالات، وأنها قد وقعت لوقوع الأشياء الفاعلة لها فينفعل لذلك الناظر لها.
فهذه الصور والهيئات إنما ينبغى أن تستعمل فى الشعر إن استعملت مع الأقاويل الانفعالية الشعرية، وذلك: إما فى التعظيم، وإما فى التصغير، وإما فى الأشياء المحزنة المخوفة — إذ كانت هذه الأشياء هى التى تستعمل صناعة المديح من الأقاويل الانفعالية على ما سلف. وإنما تستعمل هذه مع الأقاويل الانفعالية التى ليست صادقة، أعنى التى ليست هى ظاهرة التخييل. وأما الأقاويل الانفعالية التى هى ظاهرة التخييل ومناسبة للغرض المقول فيه وهى حق، فليس يحناج أن تستعمل فيها هذه الأمور التى من خارج فانها تهجنها إذ كانت هذه إنما تستعمل فى الأقاويل التى تضعف أن تفعل ما قصد بها إلا باقتران هذه الأشياء بها، وهى الأقاويل الشعرية. فان القائل من الفقهاء لعبد الرحمن الناصر بمحضر الملأ من أهل قرطبة يحرضه على حسداى اليهودى:
إن الذى شرفت من أجله يزعم هذا أنه كاذب
لم يحتج فى إغضاب الناصر عليه إلى أكثر من هذا القول، وإن كان لم يخرج عن سمته وهيئته لكون هذا القول حقا. فلذلك لا ينبغى للشاعر أن يستعملها، إذ كانت ليست إنما هى فضل فقط، بل وقد تهجن القول والقائل إذا كان بالسمت والوقار.
قال: وقد يكتفى الشاعر من هذه باستعمال الأشكال الخاصة بصنف صنف من أصناف الأقاويل. وذلك إذا اضطر إلى ذلك مع الذين يستعملون الأخذ بالوجوه. وأعنى بأشكال القول: شكل الخبر، وشكل السؤال، وشكل الأمر، وشكل التضرع. وذلك أن شكل المخبر غير شكل السائل، وشكل الأمر غير شكل الطالب أو المتضرع. فالشاعر قد يكتفى بأشكال الأقاويل عن سائر الأشياء التى من خارج، فان تلك، إذ كان من شأنها تهجين الأقاويل الشعرية، فليس ينبغى أن تجعل جزءا من صناعة الشعر، وإنما ينبغى أن تجعل جزءا من صناعة أخرى.
[chapter 7] فصل
قال: واسطقسات الأقاويل التى ينحل إليها كل كلام شعرى هى سبعة: المقطع، والرباط، والفاصلة، والاسم، والكلمة، والتصريف، والقول. واسطقسات المقاطع هى أشياء غير منقسمة، أعنى الحروف، لكن ليس كلها، لكن ما كان منها من شأنه أن تتركب منه المقاطع التى هى أبسط ما ينطق بها. وذلك أن أصوات البهائم هى غير منقسمة إلى حروف، ولذلك ما نقول: إنه ولا صوت واحد منها هو مركب من حروف، ولا جزء واحد من أصواتها أيضا هو حرف. وأما هذا الصوت الذى هو المقطع فأجزاؤه: الحرف المصوت، والحرف غير المصوت. وهذا قسمان: أحدهما ما لا يقبل المد ألبتة، مثل الطاء والتاء؛ والآخر ما يقبل المد، مثل الراء والسين، وهو الذى يسمى نصف مصوت. والمصوت هو الذى يحدث عن القرع الذى يكون من الشفتين أو الأسنان أو غير ذلك من أجزاء الحلق، وهو صوت مركب غير مفصل، أعنى أنه ليس يمكن أن يفصل بالنطق من الحرف الغير مسموع. وهذه الحروف، أعنى المصوتة، هى التى تسمى عندنا حركات وحروف المد واللين. وأما الحرف الذى هو نصف مصوت فهو الذى يكون له مع القرع، أعنى الحرف المصوت، امتداد ما، وليس له على انفراده صوت مسموع. وأما الحرف الغير مصوت فهو الذى يكون مع الحرف المصوت، أعنى الحادث عن القرع، وليس له على انفراده صوت مسموع مثل ما للحرف المصوت، أعنى أن له صوتا مسموعا إذا ركب مع غيره، وهو غير المصوت. وإنما يكون للحروف الغير مصوتة صوت إذا قرنت بالتى لها صوت، مثل: أل وأب، وهى التى تعرف عندنا بالحروف الساكنة والمجزومة. وهذه الحروف تختلف بحسب اختلاف أشكال الفم والمواضع التى تتصل بها وتنفصل عنها، وبالطول أيضا والقصر، وبالحدة والثقل، وبالجملة بجميع الأطراف التى فى الأصوات والمتوسطات بينها التى تستعمل فى الألحان والأوزان.
وأما المقطع فهو صوت دال مركب من حرف مصوت، ومن حرف غير مصوت.
وهذا الذى قاله فى أمر الحروف صحيح، وذلك أن الذى تدل عليه الحاء أو الميم ليس يمكن أن ينطق به مفردا، وكذلك ما تدل عليه الفتحة والضمة؛ وإنما يحدث الصوت بمجموعها، إلا أن وجوده هو لما تدل عليه الفتحة أولا، ولما توجد فيه الفتحة ثانيا.
وبالجملة، فينبغى أن تعلم أن الصوت يحدث من شيئين: أحدهما ما ينزل منه منزلة المادة، وهو الذى يسمى حرفا غير مصوت، والثانى منزلة الصورة، وهو الذى يسمى حرفا مصوتا ويسميه أهل لساننا الحركات وحروف المد واللين.
قال: وأما الرباط فهو صوت مركب، غير دال مفردا، وذلك بمنزلة الواو العاطفة وثم، وهى بالجملة الحروف التى تربط الكلام بعضه ببعض، وذلك إما بوقوعها فى أول الكلام، مثل «أما» المفتوحة؛ وإما حروف الشرط الذى يدل على الاتصال، مثل «أو» و«متى».
قال: وأما الفاصلة فهى أيضا صوت مركب غير دال مفردا، وهى بالجملة الحروف التى تفصل قولا من قول، مثل «إما» المكسورة و«إلا» وحروف الاستثناء و«بل» و«لكن» وما أشبه ذلك. وهى توضع إما فى ابتداء القول، وإما فى آخره. ونعنى ها هنا بقولنا: «صوت غير دال بافراده» الأصوات البسيطة التى تدل بالتركيب، أعنى إذا ركبت مع غيرها، وهى الحروف، أعنى حروف المعانى، لا حروف المعجم، لأن الأصوات الدالة بانفرادها المركبة من أصوات كثيرة: إما ثلاثية، وإما رباعية، وإما غير ذلك من أشكالها هى الاسم والفعل. وأما الاسم فهو صوت أو لفظة تدل بانفرادها على معنى خلو من الزمان ولا يدل جزؤه على جزء من المعنى إذا أفرد. وهذا عام للأسماء البسيطة والمركبة. فان الأسماء المركبة من اسمين ليس تستعمل على أن كل واحد من أجزائها يدل على جزء من المعنى الذى يدل عليه مجموع الاسمين، مثل: «عبد الملك» إذا سمى به رجل، و «عيد القيس». وأما الكلمة فهى صوت دال، أو لفظة دالة على معنى وعلى زمان ذلك المعنى، وليس أيضا يدل جزؤها على انفراده على جزء من ذلك المعنى كالحال فى أجزاء الاسم. وبكون الكلمة دالة على زمان المعنى تفارق الاسم: فان الإنسان والأبيض ليس يدلان على الزمان؛ وأما «مشى» و«يمشى» فيدلان على الزمان الماضى والحاضر.
قال: وأما التصريف فهو للاسم والقول والكلمة. فالاسم المصرف هو الاسم المضاف، وأعنى بالمضاف المنسوب إلى شىء بمنزلة الأسماء التى تسمى المنصوبة فى لسان العرب، أو المخفوضة. والقول المصرف بمنزلة الأمر والسؤال. وأما الكلمة المصرفة فهى التى تدل على الماضى أو المستقبل؛ والغير مصرفة هى التى تدل على الحال. وهذا خاص بلسانهم.
وأما القول فهو لفظ مركب دال، كل واحد من أجزائه يدل على انفراده. والقول المركب يقال فيه إنه واحد على ضربين: أحدهما إذا دل على معنى واحد، مثل أن هذا الإنسان حيوان؛ والثانى ما كان واحدا من قبل الرباطات التى تربطه بمنزلة ما تقول: قصيدة واحدة وخطبة واحدة.
قال: والأسماء صنفان: إما بسيط، وهو الذى ليس هو مركبا من أسماء تدل؛ وإما مضاعف، وهو الذى يركب من أسماء تدل، وإن كان من حيث يقصد به تسمية شىء واحد لا تدل تلك الأسماء التى ركب منها مثل: عبد شمس، وعبد القيس.
قال: وكل اسم فهو: إما حقيقى، وإما دخيل فى اللسان، وإما منقول نادر الاستعمال، وإما مزين، وإما معمول، وإما معقول، وإما مفارق، وإما مغير. فالحقيقى هو الاسم الذى يكون خاصا بأمة أمة. والدخيل هو الذى يكون لأمة أخرى فيدخله الشاعر فى شعره، وذلك مثل: الاستبرق والمشكاة وغير ذلك من الأسماء الأعجمية الدخيلة فى لسان العرب. وأما الاسم النادر المنقول فهو نقل اسم غريب: إما من النوع إلى الجنس مثل تسمية القتل موتا، وإما من الجنس إلى النوع مثل تسمية النقلة حركة، وإما من نوع إلى نوع آخر مثل تسمية الخيانة سرقة، وإما أن ينقل شىء منسوب إلى ثان إلى شىء ثالث منسوب إلى رابع مثل نسبة الأول إلى الثانى، مثلما كان يسمى بعض القدماء الشيخوخة: «عشية العمر»، ويسمى العشية : «شيخوخة النهار». وذلك أن نسبة الشيخوخة إلى العمر نسبة العشية إلى النهار.
وأما الاسم المعمول المرتجل فهو الاسم الذى يخترعه الشاعر اختراعا ويكون هو أول من استعمله. وهذا غير موجود فى أشعار العرب، وإنما يوجد ذلك فى الصنائع الناشئة. وأكثر ما فى الصنائع هو منقول لا معمول مخترع. وربما استعمله المحدثون من الشعراء على طريق الاستعارة، أعنى المنقول إلى الصنائع. مثل قول أبى الطيب:
إذا كان ما تنويه فعلا مضارعا مضى، قبل أن تلقى عليه الجوازم
وربما استعملوا تصريفا لم يستعمل قبل، مثل قوله:
تفاوح مسك الغانيات ورنده
وأما المفارق والمعقول فليس يوجدان فى لسان العرب. والمزينة هى أسماء كانت تجعل بعض أجزائها نغما فتزين بها. وقد قيل إنه يعنى بالمفارق الأسماء المغيرة بالزيادة فيها والنقصان منها والحذف أو القلب. وقيل: بل يعنى بذلك الأسماء التى يعسر النطق بها. وظاهر كلامه أنه اسم كان يؤلف عندهم من مقاطع محدودة. و〈أما〉 الاسم المعقول فانه فيما أحسب الذى سماه المختلف، وظاهر كلامه أنه الاسم المحذوف بالنقصان، مثل الأسماء المرخمة عندنا.وأما المغيرة فهى الأسماء المستعارة التى تستعار: إما من الشبيه، مثل تسميتهم الكوكب «نسرا»؛ وإما من الضد مثل تسميتهم الشمس «جونة»؛ وإما من اللازم مثل تسميتهم الشحم «ندا» والمطر «سماء».
قال: وأفضل القول فى التفهيم إنما هو القول المشهور المبتذل الذى لا يخفى على أحد. وهذه اﻷقاويل إنما تؤلف من الأسماء المشهورة المبتذلة، وهى التى سماها فيما قبل «الحقيقية»، وتسمى «المستولية» و«الأهلية».
قال: وذلك مثل شعر فلان وفلان لقوم مشهورين عندهم.
وينبغى أن نتفقد من الغالب على أشعاره هذا النوع من الألفاظ من شعراء العرب.
قال: و〈أما〉 الأقاويل العفيفة المديحية فهى الأقاويل التى تؤلف من الأسماء المبتذلة ومن الأسماء الأخر، أعنى المنقولة الغريبة والمغيرة واللغوية، لأنه متى تعرى الشعر كله من الألفاظ الحقيقية المستولية كان رمزا ولغزا. ولذلك كانت الألغاز والرموز هى التى تؤلف من الأسماء الغريبة، أعنى بالغريبة: المنقول، والمستعار، والمشترك، واللغوى، والرمز. — واللغز هو القول الذى يشتمل على معان لا يمكن، أو يعسر، اتصال تلك المعانى الذى يشتمل عليها بعضا ببعض حتى يطابق بذلك أحد الموجودات. ويكون: أما بحسب الألفاظ المشهورة فاتصال تلك المعانى بعضها ببعض غير ممكن، وأما بحسب الألفاظ الغير مشهورة فممكن. وذلك كثير فى شعر ذى الرمة من شعراء العرب.
وفضيلة القول الشعرى العفيفى أن يكون مؤلفا من الأسماء المستولية ومن تلك الأنواع الأخر، ويكون الشاعر حيث يريد الإيضاح يأتى بالأسماء المستولية؛ وحيث يريد التعجيب والإلذاذ يأتى بالصنف الآخر من الأسماء. ولذلك قد يتضاحك بمن يريد الإيضاح فيأتى بالأسماء المشتركة أو الغريبة أو الألسن أو المعمولات. ويتضاحك أيضا بمن يريد التعجيب والإلذاذ فيأتى بالأسماء المبتذلة. وكأن الشاعر يجب له ألا يفرط فى استعمال الأسماء الغير مستولية فيخرج إلى حد الرمز، ولا أيضا يفرط فى الأسماء المستولية فيخرج عن طريقة الشعر إلى الكلام المتعارف.
قال: وأما موافقة الألفاظ بعضها لبعض فى المقدار ومعادلة المعانى بعضها لبعض وموازنتها، فأمر يجب أن يكون عاما ومشتركا لجميع الألفاظ التى هى أجزاء القول الشعرى. وذلك أنا نجد الشعراء، وإن استعملوا الألفاظ الحقيقية فى المواضع التى يهزأ بهم فى استعمالهم إياها، ليس يخلوا شعرهم من هذين الأمرين، أعنى من الموازنة والموافقة فى المقدار. ولكن كان هذا عاما لجميع أنواع الشعر. وأما الأشعار التى تأتلف من الأسماء المختلفة فوجود هذا المعنى فيها أبين. وموافقة الألفاظ التى ذكر فى المقدار هى مقارنة بعضها لبعض فى عدد الحروف. وإن وافقت مع هذا فى كل اللفظ، أو فى بعض اللفظ، فهو الذى يعرف بالمطابقة والمجانسة عند أهل زماننا. والموافقة أنحاء. وذلك أنه لا تخلو الموافقة أن تكون فى كل اللفظ وكل المعنى، وهذا مثل قول الشاعر:
لا أرى الموت يسبق الموت شىء
ومثل قولهم: «طويل النجاد، طويل العماد». أو يكون فى بعض اللفظ وبعض المعنى، أو يكون فى بعض اللفظ وكل المعنى، أو يكون فى كل اللفظ وبعض المعنى، أو يكون فى كل اللفظ فقط، أو يكون فى بعض اللفظ فقط، أو يكون فى كل المعنى فقط، أو يكون فى بعض المعنى فقط. فمثال الموافقة فى بعض اللفظ وبعض المعنى: الأسماء المشتقة من تصريف واحد، وذلك مثل قول المتنبى: على قدر أهل العزم تأتى العزائم وتأتى على قدر الكرام المكارم
ومثال الموافقة فى بعض اللفظ وكل المعنى قولهم: درهم ضرب الأمير، ومضروب الأمير. ومثال عكس هذا، أعنى فى كل اللفظ وبعض المعنى: الأسماء المشككة؛ والشعراء يستعملونها كثيرا. ومثال الموافقة فى كل اللفظ فقط الأسماء المشتركة مثل قول المعرى:
معان من أحبتنا معان
ومثل قوله:
فزندك مغتال وطرفك مغتال
ومثال المتفقة فى بعض اللفظ فقط قول حبيب:
ما أنت عن ذهلية بذاهل
وقول أبى الطيب:
أقلب الطرف بين الخيل والخول
وهذا كله فى لغة العرب، مثل الضرب والضرب، والحمل والحمل، وأشرقت الشمس وشرقت.
ومثال الموافقة فى كل المعنى فقط الأسماء المترادفة، مثل قوله: أقوى واقفر. ومثال المتفقة فى بعض المعنى فقط الأسماء المختلفة التى تدل من الشىء الواحد على جهات مختلفة مثل الصارم والذكر. والقوافى عند العرب هى موافقة فى المقدار وفى بعض اللفظ: وذلك إما فى حرف واحد وهو الأخير، وإما فى حرفين وهو الذى يعرفه المحدثون ب«اللزوم».
وأما الموازنة فى أجزاء القول فهى على أنحاء أربعة: أحدها أن يأتى بالشى، وشبيهه، مثل الشمس والقمر؛ أو يأتى بالأضداد، مثل الليل والنهار؛ أو يأتى بالشىء وما يستعمل فيه، مثل القوس والسهم والفرس واللجام؛ أو يأتى بالأشياء المناسبة، مثل الملك والإله. وهذه المناسبة إنما تؤخذ من أربعة أشياء. ومن هذا الباب عيب على الكميت:
تكامل فيها الدل والشنب
لأن الدل غير شبيه بالشنب. ومن هذا الباب قال بعضهم فى قول امرئ القيس:
كأنى لم أركب جوادا للذة ولم أتبطن كاعبا ذات خلخال
ولم أسبأ الزق الروى ولم أقل لخيلى: كرى كرة بعد إجفال
إنه غير مناسب، وإن التناسب فيه هو عكس ما فعل، أعنى أن يكون صدر البيت الأول صدر الثانى، وصدر الثانى صدر الأول. ومثل هذا قيل فى قول أبى الطيب:
وقفت، وما فى الموت شك لواقف كأنك فى جفن الردى وهو نائم
تمر بك الأبطال كلمى هزيمة ووجهك وضاح وثغرك باسم
إن التناسب فيه أن يكون صدر البيت الأول للثانى، وصدر الثانى للأول. وما قوله أبو الطيب له وجه من التناسب، وكذلك ما قاله امرؤ القيس.
قال: والقول إنما يكون مختلفا، أى مغيرا عن القول الحقيقى من حيث توضع فيه الأسماء متوافقة فى الموازنة والمقدار، وبالأسماء الغريبة، وبغير ذلك من أنواع التغيير. وقد يستدل على أن القول الشعرى هو المغير أنه إذا غير القول الحقيقى سمى شعرا أو قولا شعريا، ووجد له فعل الشعر، مثال ذلك قول القائل:
ولما قضينا من منى كل حاجة ومسح بالأركان من هو ماسح
أخذنا بأطراف الأحاديث بيننا وسالت بأعناق المطى الأباطح
إنما صار شعرا من قبل أنه استعمل قوله: «أخذنا بأطراف الأحاديث بيننا، وسالت بأعناق المطى الأباطح» بدل قوله: تحدثنا ومشينا. وكذلك قوله بعيدة مهوى القرط
إنما صار شعرا لأنه استعمل هذا القول بدل قوله: طويلة العنق. وكذلك قول الآخر:
يادار! أين ظباؤك اللعس؟ قد كان لى فى إنسها أنسى
إنما صار شعرا لأنه أقام الدار مقام الناطق بمخاطبتها، وأبدل لفظ النساء بالظباء وأتى بموافقة الإنس والأنس فى اللفظ.
وأنت إذا تأملت الأشعار المحركة وجدتها بهذه الحال. وما عدا من هذه التغييرات فليس فيه من معنى الشعرية إلا الوزن فقط.
والتغييرات تكون بالموازنة والموافقة والإبدال والتشبيه، وبالجملة: بإخراج القول غير مخرج العادة، مثل: القلب والحذف والزيادة والنقصان والتقديم والتأخير وتغيير القول من الإيجاب إلى السلب ومن السلب إلى الإيجاب، — وبالجملة: من المقابل إلى المقابل، وبالجملة: بجميع الأنواع التى تسمى عندنا مجازا. فالحذف مثل قوله تعالى: «واسأل القرية...» وقوله: «ولو أن قرآنا سيرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو كلم به الموتى». والقلب مثل قول القائل: فلان من أجل بنيه، لا بنوه من أجله؛ والسنة سبب الإنسان، لا الإنسان سبب السنة. والتقديم والتأخير مثل قوله تعالى: «ولم يجعل له عوجا قيما»، وقوله: «وإذ ابتلى ابرهيم ربه». والزيادة مثل قوله: «تنبت بالدهن»، ومثل قوله تعالى: «ليس كمثله شىء»، ومثل قوله: «ولا طائر يطير بجناحيه». ومثال التغيير من الإيجاب إلى السلب قول القائل: «ما فعله أحد إلا أنت» بدل قوله «أنت فعلته». ومن هذا المعنى قول النابغة:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم بهن فلول من قراع الكتائب
فانه أوجب لهم الفضائل بنفى العيوب، واستثنى منها ما ليس بعيب، على جهة تسمية الشىء باسم ضده.
ومن التغييرات اللذيذة جمع الأضداد فى شىء واحد، كقوله:
فيك الخصام، وأنت الخصم والحكم
وكون الضد سببا لضد كقوله تعالى :«ولكم فى القصاص حياة». وليس يخفى عليك أنواعها البسيطة والمركبة المحصورة فى هذه الكليات. ويشبه أن يكون إحصاء أنواعها الأخيرة عسيرا جدا. ولذلك اقتصر هنا على الكليات فقط.
والفاضل من هذه الأشياء هو أن يستعمل من كل واحد منها ما هو أبين وأظهر وأشبه. وهذا لا يوجد إلا فى النادر من الشعراء. وذلك أن استعمال الأبين من هذه الأشياء والأشبه هو دليل المهارة. وهذا الصنف هو الذى يجمع إلى جودة الإفهام فعل الأقاويل الشعرية، أعنى تحريك النفس. مثال ذلك أن الإبدال إذا كان شديد الشبه أفاد جودة التخييل والإفهام معا. وربما عرض من الإبدال المناسب قلة الفهم عند الفدم من السامعين، كما عرض فى قوله تعالى: «حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود» — أن ظن بعضهم أنه الخيط الحقيقى فنزلت: «من الفجر».
قال: والأسماء المركبة تصلح للوزن الذى يثنى فيه على الأخيار من غير تعيين رجل واحد منهم.
وهذه الأسماء هى قليلة الوجود فى لسان العرب، وهى مثل قولهم: العبشمى — المنسوب إلى عبد شمس.
وأما اللغات فتصلح للشعر الذى يذكر فيه أمر المعاد وما فيه من الأهوال. وكان صنفا من الشعر عندهم معروفا.
وأما الأسماء الغريبة المنقولة فتختص بالأشعار التى تقال فى الأمثال والحكم والقصص المشهورة.
قال: ففيما قلناه فى صناعة المديح وفى الأشياء المشتركة لأصناف الأشعار من التشبيه وغير ذلك كفاية. والأشعار القصصية سبيلها، فى الأجزاء التى هى المبدأ والوسط والنهاية، سبيل أجزاء صناعة المديح. وكذلك فى المحاكاة. إلا أن المحاكاة ليس تكون للأفعال فيها، وإنما تكون للأزمنة الواقعة فيها تلك الأفعال، وذلك أنه إنما يحاكى فى هذه كيف كانت أحوال المتقدم مع أحوال المتأخر، وكيف تنقل الدول والممالك والأيام.
ومحاكاة هذا النوع من الوجود قليل فى لسان العرب، وهو كثير فى الكتب الشرعية. وذكر مجيدين فى هذا الصنف من شعرائهم، وأثنى ثناءا عاما على أوميرش. ومن جيد ما فى هذا المعنى للعرب قول الأسود ابن يعفر: 5 ماذا أؤمل بعد آل محرق؟ تركوا منازلهم، وبعد إياد
أرض الخورنق والسدير وبارق والقصر ذى الشرفات من سنداد
نزلوا بأنقرة يسيل عليهم ماء الفرات يجىء من أطواد
جرت الرياح على محل ديارهم فكأنهم كانوا على ميعاد
فأرى النعيم وكل ما يلهى به يوما يصير إلى بلى ونفاد
قال: وأجزاء هذا النوع هى أجزاء صناعة المديح العفية من: الإدارة، والاستدلال، والتركيب منهما. وربما كان بعض أجزائها انفعاليا كالحال فى صناعة المديح وصنائع الشعر.
وأحكامها فى التلحين والغناء أحكام صناعة المديح. وذكر فروقا بين صناعة المديح وبين صنائع الشعر الأخر عنهم، وخواص تختص بها تلك الأشعار الأخر فى الأوزان والأجزاء والمحاكاة والقدر؛ وأن ها هنا أوزانا هى أليق ببعض الأشعار من بعض. وذكر من أجاد من الشعراء فى هذه الأشياء ومن لم يجد. وأثنى فى هذا كله على أوميرش.
وكل ذلك خاص بهم وغير موجود مثاله عندنا: إما لأن ذلك الذى ذكر غير مشترك للأكثر من الأمم، وإما أنه عرض للعرب فى هذه الأشياء أمر خارج عن الطبع — وهو أبين، فانه ما كان ليثبت فى كتابه هذا ما هو خاص بهم، بل ما هو مشترك للأمم الطبيعية.
قال: وينبغى أن يكون ما يأتى به الشاعر من الكلام يسيرا بالإضافة إلى الكلام المحاكى، كما كان يفعل أوميرش: فانه إنما كان يعمل صدرا يسيرا، ثم يتخلص إلى ما يريد محاكاته من غير أن يأتى فى ذلك بشىء لم يعتد، لكن ما قد اعتيد، فان غير المعتاد منكر.
وإنما قال ذلك. فيما أحسب — لأن للأمم فى تشبيهاتهم عوائد خاصة مثل قول امرئ القيس:
يهيل ويذرى تربها ويثيره إثارة نباث الهواجر مخمس
وكذلك تشبيههم الضب بالنون لمكان السراب الموجود فى بلادهم. ومن هذا قول الله تعالى: «والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة».
قال: ومتى طال الكلام وليس فيه تغيير ولا محاكاة، فينبغى أن يعتنى فى ذلك بايراد الألفاظ البينة الدلالة، وهى التى تدل على أشياء بأعيانها، لا على أشياء متضادة أو مختلفة؛ ويكون تركيبها على المشهور عندهم، وتكون سهلة عند النطق.
ويشبه أن يكون هذا هو أكثر ما ينطلق عليه فى لسان العرب اسم: «الفصاحة»، إلا أن يكون ذلك القول ظاهر الصدق ومشهورا. فان الصدق الذى يتضمنه يشفع لما فيه من قلة الفصاحة وقلة التغيير والمحاكاة.
قال: والغلط الذى يقع فى الشعر ويجب على الشاعر توبيخه فيه ستة أصناف:
(أحدها) أن يحاكى بغير ممكن، بل ممتنع. ومثال هذا عندى قول ابن المعتز يصف القمر فى تنقصه:
انظر إليه كزورق من فضة قد أثقلته حمولة من عنبر
فان هذا ممتنع. وإنما آنسه بذلك شدة الشبه، وأنه لم يقصد به حث ولا نهى، بل إنما يجب أن يحاكى بما هو موجود أو يظن أنه موجود، مثل محاكاة الأشرار بالشياطين، أو بما هو ممكن الوجود فى الأكثر، لا فى الأقل أو على التساوى، فان هذا النوع من الموجود هو أليق بالخطابة منه بالشعر.
والموضع (الثانى) من غلط الشاعر أن يحرف المحاكاة. وذلك مثلما يعرض للمصور أن يزيد فى الصورة عضوا ليس فيها، أو يصوره فى غير المكان الذى هو فيه، كمن يصور الرجلين فى مقدم الحيوان ذى الأربع، واليدين فى مؤخره.
وينبغى أن يتفقد مثال هذا فى أشعار العرب. وقريب منه عندى قول بعض المحدثين الأندلسيين يصف الفرس:
وعلى أذنيه أذن ثالث من سنان السمهرى الأزرق
والموضع (الثالث) أن يحاكى الناطقين بأشياء غير ناطقة. فان هذا أيضا من مواضع التوبيخ. وذلك أن الصدق فى هذه المحاكاة يكون قليلا والكذب كثيرا، إلا أن يشبه من الناطق صفة مشتركة للناطق وغير الناطق. وقد تؤنس بمثل هذا العادة، مثل تشبيه العرب النساء بالظباء وببقر الوحش.
والموضع (الرابع) أن يشبه الشىء بشبيه ضده أو بضد نفسه. وذلك مثل قول العرب: «سقيمة الجفون» فى الحسنة الغاضة النظر. وقريب منه قولهم:
راحوا كأنهم مرضى من الكرم
وقول الآخر:
ومخرق عنه القميص تخاله وسط البيوت من الحياء سفيما
فان هذه كلها هى أضداد الصفات الحسنة. وإنما آنس بذلك العادة.
والموضع (الخامس) أن يأتى بالأسماء التى تدل على المتضادين بالسواء، مثل «الصريم» فى لسان العرب، و«القرء» و«الجلد» وغير ذلك مما قد ذكره أهل اللغة.
والموضع (السادس) أن يترك المحاكاة الشعرية وينتقل إلى الإقناع والأقاويل التصديقية، وبخاصة متى كان القول هجينا قليل الإقناع، وذلك مثل قول امرئ القيس يعتذر عن جبنه:
وما جبنت خيلى، ولكن تذكرت مرابطها من بر بعيص وميسرا
وقد يحسن هذا الصنف إذا كان حسن الإقناع أو صادقا، مثل قول الآخر يعتذر عن الفرار:
الله يعلم ما تركت قتالهم حتى رموا فرسى بأشقر مزبد
وعلمت أنى إن أقاتل واحدا أقتل، ولا ينكى عدوى مشهدى
فصددت عنهم والأحبة فيهم طمعا لهم بعقاب يوم مرصد فان هذا القول إنما حسن أكثر لصدقه، لأن التغيير الذى فيه يسير. ولذلك قال القائل: «يا معشرالعرب! لقد حسنتم كل شىء حتى الفرار!»
قال: وإذا كانت مواضع الغلط ستة، ومواضع التوبيخ مقابلتها، فيجب أن تكون مواضع الغلط الذاتى والتوبيخ الخاصى اثنى عشر موضعا: ستة أغاليط وستة توبيخات.
وأمثلة التوبيخات غير موجودة عندنا، إذ كان شعراؤنا لم تتميز لهم هذه الأشياء ولا شعروا بها.
فهذا هو جملة ما تأدى إلى فهمنا مما ذكره أرسطو فى كتابه هذا من الأقاويل المشتركة لجميع أصناف الشعر والخاصة بالمديح، أعنى المشتركة منها أيضا للأكثر أو للجميع.
وسائر ما ذكره فى كتابه هذا من الفصول التى بين سائر أصناف الشعر عندهم وبين صنف المديح فهو خاص بهم. ومع ذلك فلسنا نجده ذكر من ذلك فى هذا الكتاب الواصل إلينا إلا بعض ذلك. وذلك يدل على أن هذا الكتاب لم يترجم على التمام، وأنه بقى منه التكلم فى سائر فصول أصناف كثير من الأشعار التى عندهم. وقد كان هو قد وعد بالتكلم فى هذه كلها فى صدر كتابه. والذى نقص مما هو مشترك هو التكلم فى صناعة الهجاء. لكن يشبه أن يكون الوقوف على ذلك بقرب من الأشياء التى قيلت فى باب المديح، إذ كانت الأضداد يعرف بعضها من بعض.
وأنت تبين إذا وقفت على ما كتبناه ها هنا، أن ما شعر به أهل لساننا من القوانين الشعرية بالإضافة إلى ما فى كتاب أرسطو هذا وفى كتاب «الخطابة» نزر يسير كما يقوله أبو نصر. وليس يخفى عليك أيضا كيف ترجع تلك القوانين إلى هذه، ولا ما ذكروا من ذلك على وجه الصواب مما ذكر على غير ذلك.
والله الموفق للصواب بفضله ورحمته.
إن تجد عيبا فسد الخللا جل من لا عيب فيه وعلا
- Part 1 — ■B J^mfmw ^ 'im
- Part 2 — ( 7 : 52b 9 (al2— b8). 13 : 50 a 38. 14 extr.: 47a 13. 15:— V
- Part 3 — I :ationi. imitatio enim est ambiguitatis suspicio ac intromissio.…
- Part 4 — Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis,
Part 1
■B J^mfmw ^ 'im
W K^Am
^jrwKm 1 K’
Sr j
■WW i
wmfl iji
rjl IK
■w/ .yj
Digitized by the Internet Archive in 2020 with funding from University of Toronto
IN LIBRUM POETICAE ARISTOTELIS
lACOB MAOTINO HISPANO HEBRAEO MEDICO INTERPRETE.
EX LIBRO QUI VENETUS APUD lUNCTAS A. M-D-L-XII PRODIIT
ITERUM EDIDIT
FRIDERICUS HEIDENHAIN.
commentatio ex supplementis annalium philologicorum seorsum expressa.
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI
J^euer Verlag von B. G. TeuMer in Leipzig.
Dieterieh, Albrechtus, phil. Dr., Papyrus magica musei Lugdu¬ nensis Batavi quam C. Leemans edidit in papyrorum Graecarum tomo II (V). Denuo edidit commentario instruxit prolegomena scripsit A. D. (Commentatio ex supplementis annalium pliilologicorum seorsum expressa.) [85 S.] gr. 8. geh. n. Ji. 2 . —
Imhoof-Blumer und Otto Keller, Tier- und Pflanzenbilder auf Miinzen und Gemmen des klassischen Altertums. XXVI phototypisclie Tafeln mit 1352 Abbildungen (nebst X und 168 Seiten erliiuternden Text). gr. 4. geb. n. Ji. 24. —
Inventio sanctae crucis actorum Cyriaci pars I. latine et graeee ymnus antiqus de sancta cruce testimonia inventae sanctae crucis conlegit et digessit Alfred Holder. [XVI u. 56 S.J 8. geb. n. Ji. 2.80.
luvenalis, D. lunii, Saturae. Erkliirt von Andreas Weidner, Direktor des Gymnasiums zu Dortmund. Zweite umgearbeitete Auflage. [XXXII u. 313 S.] gr. 8. geh. u. Ji 4.40.
Dr. drnft, 8. ^rofeffor, 8taat§rat, am
^etri = ^auli:@bmnaftum gu SOtostou, griec^i[d}e 8c^ulgram= matif. ^reigetptte inngcar6eitete 2tiif(age (gugletd) britte tage ber furggefaglen 8djulgrammntif). [XVIII u. 343 8.] gr. 8. ge^. n. Ji 2.80.
Menge, Rndolfus, et Siegmundus Preuss, lexicon Caesarianum. Fasciculus VIIT: Oppidum — proclinor. [Sp. 897 — 1024.] Lex. -8. geh. n. JHa 1.60.
SiofenBcrg, Dr. (imil, ^45rofeffor unb Jproreftor am Slgt. ^bmita= fium gii §irf^berg, 2(ufgaben gum Uberfetgen in^ Sateinifc^e im 2lnfd;Ui§ an bie £Ia[fentefture fiir Cberiefiinba imb ^^rima. 3tueite» ^eft fiir ^rima: im 5tnfc^Iu§: an bie (^ebi(^te
be» §orag, fprad^Iid) an 91eben nnb Sriefe (Sic ero fomie an Sioing. [VIII n. 138 8.] gr. 8. get). Ji 1.50.
Schaefer, Arnold, Abrisz der Quellenkunde der griechisclien und romischen Geschichte. Erste Abtheilung: Griechisehe Geschichte bis auf Polybios. Vierte Auflage, besorgt von Heinrich Nissen. [VI u. 118 S.] gr. 8. geh. n. Ji. 2. —
AVERRO IS
'iN LIBRUM POETICAE ARISTOTELIS
lACOB MANTINO HISPANO HEBRAEO MEDICO INTERPRETE.
EX LIBRO QUI VENETUS APUD lUNCTAS A, M-D-L-XII PRODIIT
ITERUM EDIDIT
1 FRIDERICUS HEIDENHAIN.
COMMENTATIO EX SUPPLEMENTIS ANNALIUM PHILOLOGICORUM SEORSUM EXPRESSA.
IN AEDIBUS B. G. T E U B N E R I MDCCCLXXXIX.
PAGINARUM NUMERI SUNT SUPPLEMENTI SEPTIMI DECIMI ANNALIUM PHILOLOGICORUM
10^0 I
^7/)8g I
I SS3 I
eipsiae: typis b. g. tbubneei.
Qnae ex Arabum libris ad meliorem Artis Poeticae Aristotelis intellegentiam ab hominibus doctis his demum annis allata sunt, ea aut tam exigua sunt aut Arabum linguae ignaris tam non utilia, ut haud paucis me gratum facere confidam quod quam lacob Mantinus Hebraeus fecit Latinam Averrois paraphraseos interpretationem totam integramque iterum edo,
Extat autem interpretatio illa in libro rarissimo qui inscribitur: 'Aristotelis de rhetorica et poetica libri cum Averrois in eosdem pa¬ raphrasibus. Venetiis apud functas MDLXTI.’ Quod volumen secun¬ dum est editionis luntinae omnes Aristotelis libros cum Arabis illius paraphrasibus continentis.
Interpretatio singularis est diligentia et subtilitate auctoris, quippe quem ut verum praeberet Averroem etiam lectionum varie¬ tatem respexisse ex notis in margine scriptis appareat. Quo maior a nobis interpreti fides habenda est.
Hunc igitur librum ita edendum censui ut et siglorum quae quam plurima insunt obscuritate remota usitatas omnes litteras exhiberem et distinctionem huic, quae hodie in usu est, similiorem redderem. I Infra adscripsi, quos Aristotelis Poeticae locos Averrois respexisse videtur*, uncis inclusi, quos parum aut omnino non intellexit. Com¬ pendii causa priores numeros omisi: 47 a 8 igitur idem est quod 144 7 a 8. Qui autem loci ipsa Aristotelis verba reddere aut prope ''ad eius sententiam accedere videntur, in nostra vero Poetica non inveniuntur, hunc in modum notavi: — ? Quamquam hanc rem ab¬ solvere nec volui nec potui: multis enim in locis multa disputatione opus est, ut, utrum Aristoteli an Averroi tribiiendi siut, diiudicetur, et qui loci, si universi spectantur, quadrant, eorundem saepe singulae |.^3artes ab Aristotelis sententia longius propius recedunt. — Ut frag¬ menta commodius citentur, numeros addidi.
Strasburg, Westpreussen. Heidenhain.
parapliiMsis iii librum Poeticae Aristotelis,
lacob Mantino Hispano Hebraeo Medico interprete.
Huins libelli propositum est exponere id, quod in libro Poeticae j Aristotelis de regulis universalibus atque communibus omnibus vel( plurimis nationibus continetur: cum tamen multa in eo contineantur, quae non sunt regulae propriae Arabum Poesi neque eorum con¬ suetudini. et id septem capitulis complectemur.
Qnot et quae sint imitationis genera: ac ex quibus sermonibus imitatio ordinetur. Cap. 1.
1. Inquit Aristoteles. Propositum nostrum nunc est de Poeticaf*
arte de eiusque generibus tractare. Oportet autem, ut si quis velit' recte tradere eius regulas, ut primo dicat, quaenam sit actio (seu facultas) unius cuiusque generis poematum, et ex quibus ipsae fabulae poeticae ac ex quot rebus constent, nec non quaenam sinti i earum partes tum communes, tum propriae, quibus etiam constent' ipsae, quotve sint genera rationum, quae in fabulis considerantur:* initio scilicet sumpto ab ipsis principiis, quae nobis natura insunt! circa hoc. P
2. Inquit. Omnis Poesis omnisque fabula poetica in vituperandi! vel laudandi genere consistit, quod quidem inductione probari potest de ipsis poematibus, praesertim de Graecorum poematibus, quae de i rebus voluntariis agebant: nempe ex honestis et inhonestis, ita T quoque res se habet in artibus imitantibus ipsam Poeticam, quaef quidem ad pulsationem cithararum ac tibiarum accommodantur, eas/ scilicet haec duo proposita considerare. Fabulae autem poetica^jv sunt sermones imitatorii: genera vero imitationis et similitudinis ^ sunt tria: duo simplicia et tertium compositum ex illis. Ex duobus : autem illis simplicibus unum consistit in imitatione alicuius rei ac eius similitudine alicui alteri rei, hoc autem prout est unicuiquef
25 locum non intelligo: '‘eas .f. haec’ liber; .f. autem ubique pro scilicet adhibetur.
11 : 47a 8ss. 20 : 48a 1. 24 ; in 47 a 15 videtur non TrXefcTr-i sed
TroiqxiKq legisse, 47 a 21. 27 : 47 a 28; b 13, 28 : — ?
Fridericus Heidenbain: Averrois i)araphr. in libr. Poeticae Aristotelis, 355
idiomati familiare per dictiones sibi proprias, quae apud Arabes literae similitudinis vocantur. Alterum vero consistit in acceptione ali¬ cuius similis vice alterius similis quod quidem in hac arte permutatio appellatur. Nec te latere debet sub hac parte includi ea genera, quae hac nostra aetate Metaphora ac Cognominatio nuncupantur. Verum cognominationes ut plurimum sunt permutationes ex affectibus affec¬ tuum rei: sed metaphora est commutatio rerum illi proportionatarum, hoc est, cum unius rei proportio ad secundam sit proportio tertiae ad quartam et permutetur nomen tertiae in primam vel econtra. in libro autem Rhetoricae explicatum est quot modis fiant commu- tationes. Tertium vero genus poeticarum orationum ex duobus nunc dictis constat.
! 3. Inquit. Ut natura quidam homines imitantur aemulanturque
I pleraque inter sese in actionibus, ita ut aliqui coloribus, alii figuris, nonnulli vocibus imitentur: et hoc vel arte et habitu, qui imitatori- bus inest, vel ob consuetudinem, quam prius de hoc habuerunt: ita quoque in orationibus sunt natura imitatores. Imitatio autem in sermonibus poeticis atque aemulatio ex tribus quidem fit, nempe harmonia ac numero ac ipsamet imitatione. Horum autem unum¬ quodque potest separatim et seorsum ab alio reperiri quandoque: ^ut harmonia in '•'■psalmis, numerus vero in citharis (seu choris) ipsaique imitatio in oratione: intelligo sermones imitatorios non metri¬ cos neque numero perliberatos. quandoque vero possunt simul permisceri haec tria invicem, ut fit apud Arabes, fiunt enim quae 'ab hominibus huius insulae poemata sunt adinventa, postquam res ipsae naturales continuerint atque aggregarint ipsa poemata natu¬ ralia. ipsas vero res naturales adinvenerunt ipsae "Agentes naturales, in Arabum enim poematibus non erat harmonia, sed vel tantum nume¬ rus vel et numerus et imitatio simul. Tria ergo sunt genera artium imitantium, vel quae munere imitandi funguntur: nempe, quaeharmo- nia, quae numero, et quae sermonibus imitantibus utitur, et est haec ars, de qua in hoc libro agitur.
4. Inquit. Multi reperiuntur sermones, qui vocantur poemata, qui nihil facultatis Poeticae obtinent praeter numerum tantum: ut sunt sermones metrici ipsius Socratis ac sermones Empedoclis naturales. in sermonibus vero poeticis ipsius Homeri econtra evenit, quoniam utrumque illorum reperitur in eis simul.
5. Inquit. Quam ob rem non debet vere nominari poema nisi quod haec duo amplectatur, illa igitur dignius debent vocari ser¬ mones quam poemata: quemadmodum et qui in Physicis utitur ser-
21 In margine: a. 1. (hoc est: alii legunt) fistulis. 27 I. m.: a. 1. virtutes.
5 : 57b 7; b 10. 10 : hhet. 3, 2 p. 1405 a 3 ss.
17:47a 21. 20 : 47 a 23. 22 : 47 a 29. 23 : 47b 24.
48 b 20. 33 : 47b 9. 38 : 47b 18.
13 : 47 a 18. 26 : 49 a 9, 13.
Fridericus Heidenhain :
monibus metricis, Physicus potius merito vocandus est quam Poeta. Similiter .quoque sermones imitatorii, qui ex metris permixtis con¬ stant, profecto non sunt poetici. Ex dictis igitur constat quotnam sint genera imitationis ac ex quibus sermonibus imitatio ordinetur 5 in ipso sermone, ita ut eius actio sit perfecta.
De duabus aliis imitationis differentiis, penes res imitatas ac penes imitandi modum. Gap. 2.
6. Inquit. Quoniam vero qui imitantur et aemulantur, ideo imi¬ tantur, ut inducant aliquos ad aliquam voluntariam actionem agen 10 dam, aliquam vero aliam prohibendam; oportet ergo ut ea quae proposuit imitari, sint vel virtutes vel vitia. Nam omnis actio omnisque mos ad alterum horum duorum declinat atque insequitur^ nempe vel ad probitatem, vel improbitatem. Sed cum, quidquid e:^f actionibus voluntariis quaeritur imitari, sit vel virtus vel vitium,^: 15 ergo ut per probitates et probos ipsas probitates imitemur, impro-^' bitates vero per improbitates et per improbos; porro cum quaelibet^, imitatio fiat de pulchro vel turpi: ergo omnis imitationis propo¬ situm est honestare vel dehonestare. Sequiturque ex hoc, ut qui¬ cunque virtutes imitantur, hoc est, quia eas imitari sunt natura proni, 20 sint probi: econtra vero, qui vitia imitentur, deficiant natura ab his ad vitiaque magis accedant, ex his ergo duorum generum hominum.a datur laus et vituperium, hoc est virtutes laudare vitiaque damnarent ob idque fuerunt aliqui poetae apprime laudantes, non tamen exacten vituperantes. Ergo cuilibet imitationi insunt hi duo actus, videlicele, 25 laudandi vel vituperandi, similiterque hae duae differentiae repe-^t| riuntur in imitatione, quae circa sermones fit, non autem in ea, quaqt fit per metrum, neque in ea, quae per harmoniam. Tertia praeterea;'^ differentia inest ipsi imitationi, quae per sermones fit: nempe quat quaeritur ut aliquid simile alicui alii sibi simili omnino conveniat: 30 praeter hoc quod quaeratur per id laudatio vel vituperatio, sed tan-fi tummodo ipsa mera convenientia et concordia, hoc autem geuust imitationis est veluti materia apta ad duo opposita transmutari videlicet alias ad laudem per excessum (seu additionem) transmu-a, tata, alias vero ad vituperium per excessum etiam transmutata. 35 7. Inquit. Haec inquam est Homeri imitatio: nempe ut, cuufe
effingit aliqua convenientia et similia, id quidem habeat excessumy^ aliquem ad laudem vel vituperium. Inter poetas praeterea aliquis^ maxime valet in praestanda imitatione conformi et convenienti sen^ simillima tantum, aliquis vero in ea, quae laudem vel vituperiums 40 habet, aliquis alius in ea quae utramque horum amplectitur, ut^/ Homerus usus est. j
Aristoteles autem de quolibet horum generum exemplum tra-|
2:(47b20). 8: — ?
25: 48 a 7. 27 : (48 a 19).
10:48al. 16:48a4-18. 18:48b24.
35 : 48 b 34. 37 : 48 a 0 (opoiooc). I
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 357
didit per varia genera carminum seu poematum, quae tunc in suis . regionibus erant nota, solebantque uti quolibet horum trium genej rum imitat ionum. Tu autem facile invenies huiuscemodi genera in f carminibus Arabum, et si plurima eorum, ut inquit Alfarabius, sunt ad luxum attinentia, nam illud genus, quod amatorium vocant, in- clinat quidem homines ad rem nefandam ac prohibitam, idcirco ab huiusmodi carminibus amonendi sunt pueri; immo instituendi sunt, ut in usum habeant ea carmina, quae ad fortitudinem et gloriam conducunb nam Arabes in suis carminibus non hortantur ad alias virtutes quam ad has duas, etsi de his etiam, non ut hortentur ad eas tractent, sed potius iactantiae gratia. At illud genus poematis, in quo quaeritur imitatio eiusdemmet rei atque convenientia, ut di¬ ximus, est in frequenti usu apud eos : proptereaque eorum sapientes frequenter describunt animalia atque stirpes. Graeci vero ut pluri¬ mum nullum carmen proferunt, quin ad aliquam hortandam virtu- tem vel ad aliquod vitium dehortandum se vertat, vel quod aliquem optimum morem vel scientiam praestare non suadeat. Ex iam dictis ergo patet genera imitationum esse tria, earumque differentias esse tres, et quae sint huiusmodi differentiae tres et ipsa tria genera. Quodsi exacte perquirantur ipsa poemata, videbitur esse verum non dari quartum genus imitationum neque quartam differentiam illorum generum.
' -De Causis, a quibus orta est Poetica, et de aliquibus I ipsius speci ebus. Cap. 3.
8. Inquit. Videtur a duabus causis et quidem homini naturalibus Poetica habuisse originem. Prima est, quoniam insitum est a natura I hominibus a pueris imitari, hoc autem inter cetera animantia est j maxime proprium homini. Cuius rei causa est, quia homo inter 1 cetera animantia gaudet imitationibus rerum, quas iam perceperat.
1 Quod autem homo gaudeat natura ipsis imitationibus, argumentum est, quoniam nos gaudemus imitatione rerum, quas cum molestia adspicimus et non cum delectatione, praesertim cum illa imitatio fuerit exactissima et concinna, ut in imaginibus multarum ferarum I truculentarum atque picturis earum, quas praestantissimi pictores ) efficiunt, evenire solet. Et ob hanc causam utimur imitationibus in disciplinis pro rerum intellegentiis atque interpretationibus. Sunt enim ipsae imitationes instrumentum conducens ad intelligentiam rei quam quaerimus intellegere ob delectationem , quam habemus de imaginibus, propter id quod habent de imitatione. Anima igitur perfectius recipiet, quanto magis gaudebit: quoniam non solum Phi- losophis iucundissimum est discere sed etiam ceteris hominibus, quamquam modice hi in hoc cum Philosophis communicent: quoniam aliquis homo ex aliquo discet iuxta variam rationem, quae est infer
I -
17 : 47a 16, 48a 24. 25— 42 : 48b 3 — 19. 35; — ?
Fridericus Heidenliaiii :
ipsum docentem et discentem. Sed quoniam imagines sunt imita¬ tiones rerum, quas iam percepimus: ergo eis utimur ad velociorem ( ac promptiorem intellegentiam, praestant autem intellegentiam rerum ^ })ropter voluptatem seu delectationem, quam praebent ob similitun dinem quam habent. Haec ergo est prima causa, quae poesim peperit. Secunda vero causa est, quia natura humana gaudet numero ac harmonia ac metris: quoniam metra videntur ad numerum attinere, maxime apud eos, qui a natura habent metra assequi. Voluptas autem naturalis, quae ad imitationem et rhythmos ac harmoniam et 10 metra est prona, genuit ipsam Poeticam: praesertim apud eos, qui ab initio sunt ad id habiliores, qua natura aucta, orta inde est in eis ' ars Poetica: propterea quia primus de ea aliquam portiunculam tra-^' didit, mox qui primum secutus est aliam tradidit iterum portionem,^ et ita paulatim extemporariis, donec artes Poeticae perfectae fuerunt. f 15 genera quoque earum varia completa sunt pro varia hominum generis f habilitate et promptitudine ad maiorem delectationem alicuius generis J' Poesis. Exempli causa praestautiores ac digniores animi natura \ primo genuerunt artem laudandi, intellego honestas laudare actiones: viliores vero artem vituperandi pepererunt, nempe actiones pravas i' 20 vituperare: licet oporteat, qui intendit vituperare vitiosos atque f actiones vitiosas, laudare probos ac honestas actiones, ut turpitudo b vitiorum magis propaletur: intellego quod, postquam ea narraverit, ^ mox contra illa actiones pravas enarret. Haec inquam est summa H rerum communium omnibus vel pluribus gentibus, quae in hoc 25 capitulo continentur: reliqua vero, quae in eo continentur, omnia vel maior pars eorum sunt res, quae erant propriae carminibus Graecorum et consuetae apud eos. Meminit enim Aristoteles artium poeticarum, quae erant in usu apud eos: et quo pacto ortae sunt unaquaeque earum natura, et quae pars fuerit prior in generatione ^ 30 sua alteri praesertim in arte laudandi et vituperandi, quae omnes'^'^ erant tunc apud eos famosae. Adhuc narrat, quis fuerit primus qur^' incoepit invenire unamquamque illarum artium poeticarum, quae'^' erant in consuetudine apud eos, et quis addidit super illas et quis’;^ post hoc perfecit eas. Et in hoc summe laudat Homerum, dicitque ^ 35 eum fuisse, qui tradidit principia harum artium, et quod nemo ante ^^' ipsum in arte laudandi aut vituperandi vel in aliqua alia arte apud eos famosa quicquam egit, quod esset alicuius dignitatis aut admiratu dignum. ^
9. Inquit. Cum igitur a principio imperfectiora ac breviora essent ' 40 carmina: quia naturaliter facilius in haec incidimus. Breviora autem sunt, quae ex minoribus constant syllabis: imperfectiora vero, quae paucioribus constant melodiis.
42 liber: constat.
1:-? 6:48b20. Il:48b22
27 : 48b 24 — 49b 20. 34 : 48b
12:49al3. 14:49al3. I7:48b24. '
35 : 48b 28. 39 : 49 a 19. 40 : — ? ,
Averrois paraplirasis in librum Poeticae Aristotelis.
10. Inquit. In arte vituperandi non quaeritur imitatio secundum omne genus vitii et turpis tantum, sed eius vitii omnis, quod ridiculum est: nempe quod quidem vile est ac turpe, de quo dolendum non est.
11. Inquit. Quod autem ipsa derisio has tres obtineat condiciones, argumentum est, quia in facie ^irrisi haec tria reperiuntur: videlicet facies iracunda est ad convitiaque disposita parumque dolens de eo, qui eum irridet, contra id quod in facie irascentis evenire solet, videlicet quod in facie irascentis est iracundia et iactantia atque dolor, haec inquam est dispositio animi contra eam rem, contra quam irascitur.
Quae sit tragoediae essentiae definitio: et quot, ac quae sint ipsius partes et quales. Cap. 4.
12. Inquit. Optima ars laudandi, id est Tragoedia, quae metrico sermone imitatio praestantium est, utitur carminibus longioribus, non brevibus. Idcirco posterioribus poetis non placuerunt carmina brevia, quae tunc in eo genere erant in usu atque in aliis artium Poeticae: cui quidem proprium metrum est, quod simplex, non com¬ positum est: verum non debent tantam habere prolixitatem, ut iu enarrationem hominibus molestam deveniant. Definitio autem quae intelligentiam essentiae artis laudandi (id est Tragoediae) praestat, est imitatio actionis illustris, voluntariae, perfectae, cui inest vis universalis circa res praestantiores, non autem particularis de singula re praestanti: qua quidem imitatione animi recta afficiuntur affectione per misericordiam atque terrorem in eis orta. Hoc autem fit imi¬ tando viros probos sanctitate et puritate: quoniam imitatio fit de dispositionibus, quae virtutes inducunt, non de habilibus, cum hos imitari nequeamus, perficitur autem imitatio in sermone, si illi melodia et numerus adiungatur. Reperiuntur tamen aliquae dispo¬ sitiones, quae circa numerum et melodiarn reddunt sermonem effi-
I cacioris imitationis: ut sunt pronuntiationes et gestus vultus, de I quibus in libro Rhetoricorum dictum est. Prima vero pars Tragoe¬ diae in ipsa actione est, ut res praestantes enumerentur, quibus fit imitatio: mox hae melodia ac metro convenientibus illi rei, de qua dicitur, apparentur. Usus autem melodiae in carmine disponit animam ad recipiendam imitationem illius rei, quam quaerimus imitari: ac si melodia praestet ipsi animae eam dispositionem, qua quaeritur imitatio rei, de qua imitatio quaeritur. Praestat vero ipsi animae hanc dispositionem in singulo generum Carminis illa melodia, quae.
5 In margine: deformis. 12 liber: cquales. 24 liber: ortam. 33 liber: quo.
1 : 49a 31. 4 : 49a 34. 6: — ? 13 — 17 : 49a 2 — 6. 17 : 49b 11.
18 : 49b 14; 50b 39. 19:49b 23. 22 : 51 a 15, 36; b 6. 23 : — ? cf. quae
''De doctrinae artium Ar. principiis’ contra Bernaysium p. 27, scripsi. 24 : 54a 16. 25 : 50a 16. 27 : 49b 28. 28 : 55 a 29. 31 : 50a 15.
34 : de melodia imitationis adintrice in Poetica nihil hodie extat; ad Po¬ liticam VIII, 5, 1340 a 22, 40 ss. relegari oportet.
Fridericns Heidenhain:
illi generi poematis congruit suis concentibus et compositionibus, mim^quemaclmodum videmus concentus acutos convenire alicui generi sermonis^ cui graves non convenei*n,nt , idem de compositione melodiarum arbitrandum est. Naturae autem vel affectus eorum, cpii 5 historias et fabulas enarrant, quae perficiunl imitationem in ipsismet sermonibus poeticis existeutem per haec tria, nempe per imitationem et numerum atque melodiam, quae quidem sunt elementa et bases ipsius imitationis, duae in genere sunt: altera quidem, quae aliquem morem indicat, ut exempli causa prudentem loquentem referat vel 10 iracundum: altera vero, quae eius sententiam declaret propriamque mentem aperiat. Quoniam effigies loqueutis, aliquid affirmantis, non | est effigies id dubitantis, nam effigies sermonis eius, qui alicuius laudem enarrat atque promulgat, eiusque gestus et vultus debet ' esse effigies asserentis et certificantis, non dubitantis et deridentis. 15 Historiae autem et rerum novitates atque enarrationes, quas debet referre historiographus, qui illas duas iam dictas naturas habet., sunt ipsae fal)ulae, quae imitatione fiunt. Intelligo per fabulas com- ! positionem rerum, quarum imitatio quaeritur, sive id fit ut res se habet secundum esse, sive ut in usu habetur, quamvis sit falsum: j 20 idcirco sermones poetici appellantur fabulae. Quare et historiographi i atque fabulatores tandem sunt, qui habent vim imitandi mores atque I sententias. *
13. Inquit. Necesse igitur est cuiuslibet Tragoediae sex esse partes: nempe fabulas imitatorias. Mores, ‘•^Metrum, Sententiam, 25 Apparatum , Melodiam. Huius autem rei ratio est: quia omnis sermo poeticus dividitur in id, quod est imitans, et in id, quod imi¬ tatum est. Imitans autem tribus constat, videlicet imitatione, dic¬ tione ac melodia: Quod vero imitatum est in ipsa laude tribus quoque reliquis complectitur scilicet moribus, sententiis et apparatu, 30 intelligo per apparal.um assumere ex eo argumentum et indicium ad sententiae -congruitatem. Sunt ergo partes tragoediae necessario ; sex. Mores vero ac sententiae sunt praestantiores partes, cum Tra- goedia non sit subinde hominum imitatio, qua sunt singulares homines percepti, sed eos imitatur ob suos congruos mores atque i 35 actiones probas animaeque felices sententias. Consuetudines etenim j actiones ac mores amplectuntur: idcirco consuetudo fuit una ex sex j partibus Tragoediae, et non oportuit distinguere eam in actiones et mores de eisque mentionem facere in ea. Apparatus autem est accommodatio sententiae animi: et si apud Graecos extat alic|uod j 40 genus, quo sumatur argumentum per huiuscemodi animi accomo-
9 liber: indicant. 18 liber: sit. 24 In margine: *Dictio. **Aspectus. 31 I. m.: Dixit interpres, inveui meum codicem erratum hic et defectivum.
4 : — ? quadrant vero optime ad ea quae nuper de tragoediarum generibus exposui. 11 : — ? 17 : 50a 4. 18 : 51a 36; 60b 10.
23 : 50a 7. 25 : 49b 31, 30; 50 a 10, 33 : 54 a 33. 34 : 54 a 22.
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
dationem seu apparatum, ut gratia exempli (|uod aliquis tit laetus ac hilaris, hoc quidem uou reperitur in Arabum carminibus, at iii I sermonibus laudatoriis haec duo reperiuntur: nempe mores et sen- , tentiae. Trium vero reliquorum generum, quae sunt, indicium su- I mitur ex tribus rebus, quas imitamur, scilicet fabularum, melodiae et metri.
14. Inquit. Fabulae partes quidem duae sunt, omnis enim imitatio est, vel qua suae imitationi propositum sit aliud quippiam imitatum confictumque: mox ex illo transferatur ad illam imitationem suam, quod apud Graecos peripetiae dicitur id est eventus in contrarium: lo ^ aut quod eadem res confingatur, praeter quod devietur ad imita- ^ tionem contrarii et hoc assumptionem indicii appellant, j 16. Inquit. Fabula est iudncipium ac veluti anima Tragoediae;
g secundo loco' mores: cui praeest imitatio, id est quos imitatur, imitatio j enim est basis et principium huius artis: quia non fit delectatio ob I relationem rei, quam referre quaeritur, nisi confingatur: sed bene , fit delectatio et receptio illius, dum confingitur, et idcirco nou . aeque delectabit, si quis fucis pulcherrimis tabulam fusim illinat,
I ac si imaginem albo tantum distinxerit: ideoque homines exercent , artem pingendi imagines et picturas. 2U
16. Tertia autem tragoediae pars, quae secundam insequitur, est ^ ipsa sententia, haec autem est posse explicare quae instant atque g quadrant, id est habere vim imitandi id, quod ita se habet vel non ^ ita se habet, hoc autem est proprium munus ipsius Rhetoricae ad j probandum aliquid esse vel non esse, verum Rhetorica id sermone persuasivo probat, Poetica vero sermone imitativo. porro imitatio j in rebus Legalibus quoque reperitur.
j 17. Inquit. Sane veteres civiliter dicentes confingebant, poste-
• riores vero rhetorice: hoc est Antiqui impositores morum pro firmandis sententiis in animo, satis erat eis uti sermonibus poeticis: j posteri vero rhetorica uti satius esse indicarunt. Interest autem ( inter sermonem poeticum, qui sententiam hortatur, et qui morem:
quod qui morem persuadet, hortatur quidem super actionem alicuius ] rei, aut ut illam fugiat, sermo autem qui ad sententiam persuadet,
J hortatur quidem ad aliquid esse vel non esse, non ad aliquid quae- J rendum vel fugiendum. Quarta autem pars, quae tertiam sequitur, est metrum et numerus: cuius perfectio est explicatio intentionis.
J nam multa sunt metra, quae alicui intentioni respondent, quae tamen J alicui alteri non respondent. Quinta autem pars per ordinem est ipsa melodia: quae quidem est inter omnes has partes, quae maxime im- primat in animo. Sexta vero pars est ipsum spectaculum, intelligo
i 8 liber: praepositum.
Part 2
( 7 : 52b 9 (al2— b8). 13 : 50 a 38. 14 extr.: 47a 13. 15:— V
j 17 : 50b 1. 21 : 50b 4. 25: — ? 28 : 50b 7. 31:—? 36 : 50 b 12.
1 38:—? 39 : 50b 15. 41 : 50b 16.
Fridericus Heidenhain:
per apparatum spectaculum seu assumptionem rationis pro sententiae commoditate aut actionis commodo, non autem sermone persuasivo. hoc enim non decet in hac arte, sed sermone conficto et imitatorio: quoniam ars poetica non est adinventa ad usum argumentationis et 5 disputationis et praesertim ipsa Tragoedia, et ideo Tragoedia non utitur pronunciatione et gestu atque vultus nutibus, sicut utituy ipsa Rhetorica.
18. Inquit. Ars Theorica, quae docet, ex quibusnam fiant carmina, et quo pacto fiant, praestantior quidem ac principalior est, quam
10 sit ipsamet carmina conficere, quoniam quaelibet ars, quae docet actionem, praestantior et principalior est, quam quae sub illa locatur.
De partibus Tragoediae qualibus. Cap. 5.
19. Cum igitur iam dictum sit, quid sit Tragoedia' et ex quibus componatur et quot sint eius partes et quae sint, nunc de rebus,
15 quibus fit contextus rerum, quibus carmen consistit, dicendum est. nam tractare de his rebus est necessarium in Tragoedia atque in aliis generibus Poesis, hoc enim est veluti primum maximumque principium eius. Quoniam res, quibus ipsae artes consistunt, bifariam dividuntur: nempe vel sunt res necessariae vel res quibus praestan- 20 tiores ac perfectiores reddantur. Dicendum ergo est Tragoediam debere perficere finem actionis suae, videlicet ut ex ipsa imitatione, cum assequatur finem, quem ex natura sua praestare potest, hoc j autem propter varias res fit. quarum una est, ut carmen habeat (|uan- ^ dam determinatam magnitudinem, qua sit totum perfectum. Totum 25 autem et perfectum est id, quod habet principium, medium et finem. Principium autem est quod praecedit, et non est necesse ipsum reperiri cum rebus, quibus est principium. Finis vero, c[ui est post illas res, quibus ipse est finis, et non prius. Medium vero est id, quod est prius et posterius et simul, est ergo praestantius utroque extremo, 30 cum ipsum medium sit in loco priori et posteriori. Viri enim for¬ titudine praediti locum in acie obtinent, qui inter pusillanimes et temerarios mediat, est autem locus medius, qui ex extremis constat: extrema vero ex ea non constant. Ad haec non est necessarium, ut ipsum medium sit aecpiale, scilicet ut optimam habeat compositionem 35 atque ordinem tantum, verum etiam congruentem magnitudinem. Oportet ergo ipsum carmen habere principium, medium et finem et ut unacpiaeque harum partium sit magnitudine media: oportetque totum compositum ex eis esse magnitudinis terminatae, non cuiusvis magnitudinis contigerit. Nam pulchritudo compositi (seu bonitas) ' 40 ex duobus quidem oritur, alterum est ipse ordo: alterum vero magni-
15 liber: contestus.
4 : — ? 8 : - ? cf. Met. 1/2; 982b 4 et Bonitz h. 1. 13 : 50b 21. 18 : — ? 20 : — ? 24 : 50b 24—34. 29—35 : — ? Locus claris¬ simus de media parte conformanda. 38 : 50b 36.
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 3G3
tudo. idcirco animal perexiguum non dicitur pulchrum in relatione ad individua sui generis. Eadem enim ratio videtur esse in hoc ipsius poeticae orationis atque doctrinae demonstrativae, nempe si brevis fuerit speculatio tempore, eius intelligentia non erit optima. Identidem si longior fuerit iusto eademque ratione; quo- niam a consideratione contemplantis facile elabitur et oblivioni di¬ scipulus eam tradit. Eadem enim est huius rei ratio, (^uae est in spectatione alicuius sensibilis: videlicet quod tunc exacte spectatur ipsum spectabile, cum inter ipsum et spectantem modica intercedit distantia, non autem maxime distans neque cum ex maxime proxima. Idem enim contingit in sermonibus poeticis seu fabulis, quod in ipsis disciplinis, nam si carmen perbreve fuerit, non poterit perficere partes laudis, et si in longum protrahatur, non poterunt eius partes servari memoriaque teneri: ita ut posterioribus partibus iam auditis priores sint oblivioni traditae. Orationes vero idietoricae, quibus fiunt obiurgationes, nullam habent natura terminatam magnitudinem, et ob id fuerunt coacti homines mensurare tempus obiurgationis, quae inter adversarios occurrebat, vel vase aqueo Clepsydre vocato more Graecorum, cum tantum signa quaerebant, vel partibus dierum, ut Arabes utebantur, cum propositum eorum in suis obiurgationi- bus essent res persuasibiles exteriores. Idcirco si ti’agoedia ageret de obiurgatione vel convitiis et contentione, tunc oporteret mensurare tempus orationis contentiosae per instrumentum aquae vel j per alia horologia. Verum cum non res ita se habeat, ideo oportet ipsam poeticam artem habere terminum naturalem, ut res se habet de naturalibus magnitudinibus, quae rebus ipsis insunt. Nam quem¬ admodum genita ipsa, si tempore generationis non impediantur ab incommoda fortuna, habebunt naturaliter terminatam ac decentem magnitudinem, ita in fabulis poeticis evenire debet: praesertim in duobus illis imitationis generibus, videlicet in quo fit mutatio de HO contrario in contrarium, vel in quo idemmet imitamur, praeter hoc, quod fiat transitus ad contrarium.
20. Inquit. Quod maxime etiam delectat in constitutione carminis Poesis, est, ne enarratio multarum rerum, quae uni rei determinatae accidunt, de qua poema quaeritur, in longum protrahatur; uni namque rei multa accidunt multaeque actiones contingunt.
21. Inquit. Videntur peccasse omnes poetae, qui hoc genus poe¬ matis confixere, cum de re aliqua ih aliam rem transilirent unumque propositum non inducerent, praeter Homerum. Tu autem invenies hoc
in poematibus Arabum, praesertim in quibus quaeritur laudatio: vide- licet quod quando quaerunt enarrare aliqua de ipso laudabili, ut gratia
33 quo? 35 liber: queritur.
2 : _? 4—15 : 50b 38 — 51 a 5. 15—19 : 51 a 7—9. 24— 32 : par-
tim nou inveniuutur, partiiu ad 51a9— 15 referuntur. 33: (51 a 15 — 19).
37 : 51 a 19 — 29.
Fridericus Heidenhain :
exempli librum vel gladium, maxime immorantur laborantque in eius imitatione et deviant declinantque ab enarratione illius, qui lau¬ datur, oportet denique ut ars ipsa imitetur naturam; ut scilicet quidquid agat, propter unum propositum unicumque finem id agat. 5 Sic igitur oportet unius unam esse imitationem unumque propo¬ situm: et ut eius partes habeant terminatam definitionem habeantque principium, medium et finem sitque ipsum medium praestantius illis. Nam res habentes esse ordinatum at([ue quadam harmonia consti¬ tutum, si ille ordo illaque series harmonica defecerint ab eis, deficiet 10 (|uoque ab eisdem sua propria actio.
22. Inquit. Nec latet, quod propositum sermonum poeticorum non est, ut fiat imitatio rerum falsarum fictarum in eis. haec enim non est poetae actio, ut (juae vocantur figmenta et historiae, ut quod in libro Heracleidae vel Theseidae (Arabice Chelilae et
15 Dhemenae). Sed poeta loquitur de rebus, quae sunt vel possunt esse, de his enim quaeritur, scilicet ut eas fugiamus vel insectemur et (piaeramus, vel ut ipsa imitatio et confictio illis conveniat correspondeatque, ut in differentiis ipsius imitationis dictum est. At officium figmentorum professoris atque historicorum differt ab officio 20 poetarum, quamvis illi exerceant illas fictiones et rerum novitates, historias at(jue simulationes metrico sermone. Nam licet uterque horum conveniat in metro, tamen alter eorum perficit officium suum, quod proposuit per ipsam fabulam, quamvis non fiat metro, et est videlicet illa intelligentia', quam adipiscimur ex illis historiis fictis 25 et simulatis. Poeta vero non adipiscitur perfecte propositum suum circa rerum imitationem nisi metro, historicus ergo atque fictionum professor fingit varias res singulares, quae non sunt ullo pacto, illisque nomina imponit: poeta vero nomina imponit rebus, quae sunt, et nonnunquam de universalibus loquitur. Quo fit ut Poesis 80 sit propinquior philosophiae, quam quae fictiones profitetur. Id vero, quod dicit Aristoteles hic, est iuxta Graecorum consuetudinem de poesi, videtur enim, quod id, quod est naturale, insit fgentibus naturalibus.
23. Inquit. Quod maxime in tragoedia quaeritur, est ut ea quae 35 imitamur sint, non quae habeant nomina ficta, quoniam laus vertitur
in promovendo ad actiones voluntarias, res autem possibiles potius persuadentur atque creduntur, ut est ipsa poetica certitudo seu verificatio, quae animam promovet ad inquirendum vel fugiendum. Rebus vero, quae non sunt, raro imponuntur neque finguntur nomina 40 in ipsa Tragoedia. Ille praeterea modus imitandi, quamvis summo¬ pere conducat ob relationem et proportionem actionum illius rei
32 In margine: aliter veritatibus.
3 : — ? 5 : 51 a 30—33.
11:—? 15: 51 a 37. 16:
29:51b5. 34:(51b 12, 15b
7 : v. supra 362, 29. 8 : 51 a 33—34.
? 19— 25 : (51 b 1—9). 28:51b6.
36 : 51 b 16. 39 : 51 b 15. 40: — ?
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
[simulatae atque fictae eiusdemque passionum ad res, quae sunt, tamen non debet quaeri vel in usu poni in ipsa Tragoedia, quae est ars laudandi. Quoniam is modus imitandi ac fingendi non congruit ( Omnibus naturis: immo plures hominum eum irrident molesteque ferunt. Ex his igitur patet poetam esse poetam per usum fabularum atque metrorum, prout habet vim imitandi : ipse autem circa imitationem versatur rerum existentium, quae a voluntate pendent atque arbitrio. Nec suum est imitari tantum ea quae sunt, verum et quae arbi¬ tratur posse esse, ob hoc enim poeta est: nec propterea a poeta discedit imitando res, quae sunt, nihil enim prohibet ea extitisse eo modo, quo nunc sunt. Ceterum non oportet praestantissimum poetam perficere imitationem per exteriora, hoc est histrionem esse ner gestus corporis atque vultus, hoc enim pseudopoetae ac falsi ficti efficiunt: qui videlicet volunt apparere poetae, cum non sint, leque probati poetae id agunt, nisi cum quaerunt certare contra ^^.isum falsorum poetarum, sed si contra optimos poetas certant, id ^pWllo modo agunt. Praestantissimi tamen poetae quandoque coguntur i^k^nti episodiis in ipsa fabula, hoc est introductione rerum exteriorum, npid est histrionum gratia, atque alienarum ipsi fabulae, non enim |;^|«emper fit imitatio rerum perfectarum, quas possumus perfecte imi- 'tari, sed rerum etiam imperfectarum, quae difficile confinguntur in ^^jratione. et ideo in earum imitatione introducuntur res exteriores, J''|praesertim cum quaeritur imitari ipsas sententias, quarum imitatio ^^st perdifficilis, cum non sint actiones neque substantiae. Admi- 'ijseentur praeterea nonnunquam atque introducuntur huiuscemodi res ^xtrinsecae, et est id quod vocatur histrio et gestus vultus in poeticis ^imitationibus, ac si casu vel fortuna praeter aliquod propositum ^^)rovenire appareant: habebuntque admirandam actionem, cum ea, ^||uae a fortuna proficiscuntur, admirationem prae se ferant.
24. Inquit. Plures quidem fabulae pollent atque praestant in imi- atione simplici, non divisa in varios modos: plures vero aliae prae¬ stant in divisione modorum corporis similis atque imitationis, etenim ^'it res se habet in imitatione, ita in actionibus, quem ad modum ergo ^Sctionum alia efficitur unico simplici actu (id est una continua absque neripetia), alia vero uno actu composito et implexo, ita etiam de ^itatione est dicendum. Est autem simplex imitatio, in qua agitur ^^Iterum duorum generum imitationis, videlicet vel quod vocatur
, iii 8 arbitrantur? 13 liber: pseudi poetae. 36 In margine:
‘^Lnquit interpres. Contrarium videtur innuere Aristoteles, cum dicit iu i niniplici nullum horum reperiri, in implexa vero vel agnitionem vel peri- * Setiam vel utramque (lib. utraque) reperiri.
4:(51b25). 5:51b 27-29. 8 : 51a 36, GOb 10. 8— ll:51b
1|J9— 32. 11 : — ? (62a 11?) 17:51b 36. 19:60a 27. 28:52a
i~10. 30: — ? 32— 36 : 52a 12 — 18.
Fridericus Heidenbain:
peripetia, vel quod vocato agnitio, id est demonstrationis assumptio. Implexa vero imitatio est illa, in qua utrumque genus simul reperitur. nempe cum incoeperit quis a peripetia, mox transferatur ab ea ad agnitionem : vel ab hac incoeperit, deinde ex ea ad peripetiam trans¬ feratur. convenientius tamen est primo incipere a peripetia, mox transcendere ad agnitionem, nam multum interest, si quis incipiat primo a peripetia, deinde mutetur ad agnitionem vel econtra ab agnitione ad peripetiam.
25. Inquit. Intelligo per peripetiam imitationem contrarii propo- 10 siti in laudando prius per id, quo animus ab eo recedat retraliaturve
ab illo: mox mutetur transferaturque ab hoc ad imitationem ipsiusmet laudabilis, ut si quis voluerit feiicitatem vel felices confingere, incipiat prius infelicitatem infelicesque confingere, mox ad imita¬ tionem feliciiatis et felicium se transferat: hoc autem per id, quoc 15 est contrarium imitationi infelicium iam factae. Agnitio vero es mera imitatio rei tantum. '
26. Inquit. Pulcherrima autem fit agnitio, si cum peripetia admisceatur.
27. Inquit. Fiunt insuper agnitio et peripetia de inanimatis atque 20 animatis: non quatenus per id quaeratur aliquid agi vel dimitti, sed
imitationis tantum ratione, hoc est propter convenientiam aliquam, et hoc quidem genus agnitionis, quod dixit, est quod maxime in Arabum poematibus praevalet, videlicet agnitio et peripetia, quae ^ ^ de inanimatis fiunt. Cumque duo ■}* tempora poematis utrumque genus' 3, 25 imitationis amplectatur, sunt maxime pulchra. ,e
28. Inquit. Agnitio humana atque peripetia fiunt pro inquireiidf 'If aliqua re vel recusanda fugiendave. huiusmodi autem agnitio quan doque ad misericordiam, quandoque ad metum animum parabit, ho e autem est, quod in Tragoedia desideratur: nempe actiones pulchra 3;
30 laudare, turpes vero detestari. ^
29. Inquit. Partes igitur tragoediae seu fabulae sunt hae duae quas definivimus. Tertia superest: nempe quae animi affectione vel perturbationes parit. Intelligo per affectiones misericordiam e metum atque dolorem. Id autem fit enarratione cruciatus calami
35 tatumve atque infortuniorum mortalibus evenientium. Haec enir i-“ misericordiam atque metum inducunt, quae sunt potissima pars, qu ; ad affectiones hortamur, goediae apud Aristotelem
quae quidem sunt propositum ipsius Ti-f Tii
14 lib.: infelicium. 24 In margine: a. 1. versus.
9 : (52a 22). 2.5, 38 -b 1.
16:52a 29. 17:52a 32. 19:52a34.
37': 52 b 9—13. 37:52bl.
26 :
► A' O ■*
cipijilivaria irt lihunm PoP.tic^fi^ A.llistotGll^.
tragoediae partibus quantis: unde ducatur eius opus. Moribus, Agnitione, Episodiis, Connexione Solutio¬ neque fabulae, quatuor Tragoediarum generibus et Affectionib us seu Sententiis. Cap. 6.
30. Inquit. Tragoediae partes, prout ad qualitatem attinent, iam .(Uiiperius exposuimus: sed, ut ad quantitatem spectant, nunc dicenitjum est. Circa hoc autem ipse Aristoteles memorat quasdam partes »;tii'oprias carminibus Graecorum. Quae vero in Arabum poematibus )\ eperiuutur sunt tres. Prima est quae se habet apud eos in Rhetorica )i’8t’atione ut exordium, in quo enarrantur excitationes quaedam. ra^cunda est laudatio vel episodium. tertia quae est veluti id quod n oratione rhetorica se habet ut conclusio (quam exodum vocant).
Saec autem pars ultimum apud eos erat vel expeditio, id est quaerere 3entiam ab illo, qui laudatur, aut extollere poema, quod dixerat, jet prima pars est notior et magis publica hac ultima. Nonnunquam 4^men afferunt laudem sine prologo. Et postquam explevit Aristo- 3ieles explicare partes poematis, quae erant apud eos, dixit: partes jrgitur Tragoediae, quae secundum qualitatem et quae secundum i (quantitatem, iam a nobis dictae sunt. Verum ex quibus locis possit ^Pragoedia constitui, post hoc dicetur hocque supra dictis addemus.
31. Inquit. Quoniam igitur Tragoediae compositio (ut dictum iam st) non debet esse ex simplici imitatione, sed ex diversis generibus hplexa, videlicet ex generibus agnitionis et generibus peripetiae ac hndbilium miserabilium affectionum animi imitatrix, quae scilicet ijtiimum movet: quoniam laudes pulcherrimae, quae ad virtutem u'ortantur , debent constare ex imitatione virtutum atque imitatione erum timorem incutientium doloremque inferentium, quibus homo ristetur, ut est adversa fortuna, in quam incidit, quia est virtutum )xpers omnino, his enim vehementer anima commovetur ad virtutes Assequendas. Nam si poeta ab imitatione virtutis ad imitationem ‘!-4tii aut viri probi ad improbum se transfert, nihil quidem habet, y|iod hominem hortetur excitetve ad probitates agendas: cum ex nec amor neque timor de necessitate nobis inferantur. In tragicis liiytem fabulis oportet inveniri harum duarum rerum contrarium, iiod quidem fiet, si ex imitatione virtutum ad imitationem adversae rtunae, in quam probi lapsi sint, se transferat vel ex hoc ad pro- >rum imitationem, haec enim imitatio animum ad misericordiam itat eamque perterrefacit, ut ad virtutes recipiendas paretur. ^ uius autem generis imitationis plures invenies historias Legis modo -iiic dicto, cum illae historiae Tragicae actionem indicent: ut est ijirratio Legis de Joseph et suis fratribus et aliis narrationibus, quae icrepationes seu correptiones vocantur.
32. Inquit. Oritur autem misericordia, si enarretur adversam for-
5:52bl4. 13:—? 17:52b25. 19:52b28. 21— 23:52b
|1— 33. 24— 37 : (52 b 34— 53 a 12). 43: 53 a 4.
Jalirb. f. cla3s. Philol. Suppi. Bd. XVII.
FridericuR HeidenViain*
tuuam invasisse quempiam, qui id nullo pacto merebatur. Metu vero ex huiuscemodi enarratione quoque oritur, propterea quia fingitu posse accidere nocumentum ei, qui est illi inferior in hoc, id es in animo audientis, cum ei magis hoc debeatur. Maeror vero atqu 5 misericordia ex his oriuntur, propterea quod imaginari potest ej posse accidere illi, qui ea non meretur. At cum virtutes seorsui^ narrantur, non incutietur in animum terror ex earum privatioi^ neque misericordia vel amor. Si quis igitur voluerit ad virtutej quempiam hortari, debet partem suae imitationis imponere rebv; 10 quae dolorem metum misericordiamve incutiunt. }j
33. Inquit. Idcirco pulchra Tragoedia quidem est, quae ex huiu-
modi compositione constat; hoc est ex virtutibus et rebus tristah: tibus terrificisque misericordiam quoque afferentibus. ‘
34. Inquit. Quam ob rem illi quidem decipiuntur, qui in Tragoediij
15 suis illud observant, videlicet ut plures partes Tragoediae in infelL
citatem terminentur. I
35. Inquit. Argumento vero illud sit maximo, scilicet hoc insequi Tragoediam: quoniam in scenis introducuntur, quae iracundiam prdj vocent. Est autem iracundia dolor cum vehementi appetitu ac
20 vindictam, ergo narrare infortunia et calamitates, in quas viri probi et praestantes prolapsi sunt, maiorem inquam inferent illis erga illos amorem: timorem vero si virtutibus careant. Aliqui tamen intro¬ ducunt in illis scenis tragicis imitationem vitiorum et scelerum sim(^ cum rebus laudabilibus, cum habeant quid peripetiae. Verum vit 25 perare vitia est potius Comoediae proprium quam Tragoedi idcirco non debet eorum imitatio principaliter esse in Tragoedifl sed propter peripetiam. Si igitur in Tragica fabula enarrentur vitia' narrabuntur quoque in ea procul dubio amici, qui effecti sunt, inimi cive invicem. Tragoediae vero ex enarratione actionum affiniur 30 atque amicorum consistunt, sed de inimico inimici aut de amic amici nec in Tragoedia neque in comoedia fit mentio: cum ibi u^ amicus neque inimicus existat.
36. Inquit. Fabulae autem terrificae atque tristitiam afferentf debent visu approbari: hoc est, ut sint verae certaeque. nam j
35 essent dubiae vel ex dubia origine orirentur, non fungerentur munei suo sibi proposito, nam id, quod homo non certe scit, non tim( neque tristatur ab eo. hoc autem, quod Aristoteles dixit, est caus ob quam multi, qui non redduntur certiores manifestis, sunt vili simi viri atque vitiosi. Homines etenim natura moventur altej^ I' 40 duarum rationum: nempe vel demonstrativa vel non demonstrativi
1 liber: ullo. 33 In margine (nisi forte — id quod verisimilid . est — ad priorem locum pertinet) : Interpres. Credo Averroem non intellelf xisse hunc locum.
2 :Rhet. 2, 5 p. 1382b 26, 1383a 9. 11 : 53a 12— 17, 21 . 14:(53l
24—26). 17 :(—?). 19:(Rhet. 2, 2 p. 1378a 31). 27 : (53 b 15). 33:55a22|
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
)C autem genus honiinum vilissimum a nulla harum duarum ratioiliam movetur.
^ii 37. Inquit. Sunt aliqui poetae, qui in ^-Tragoedias introducunt Imiquid portentosum atque monstrosum dumtaxat, etsi nec terriiphim neque contristans fuerit. tu autem invenies plura huius td neris in scripturis Legis, in poematibus vero Arabum laudes virlintum non invenies, verum hac nostra aetate reperiuntur in staor^tis atque sermonibus scriptis.
pnl 38. Inquit. Haec actio, scilicet portentosa, aliena prorsus est a iial-agoedia. Quippe quoniam non quaecunque delectatio contigerit a efragoedia quaerenda est, sed quae est ei propria delectatio.
39. Inquit. Manifestum est, quaenam sint res, quae delectationes -lifferunt in suis imitationibus praeter hoc, quod sequatur ex hoc beilor vel metus. Quae vero cum delectatione misericordiam et cantum afferant, facile quis id considerare poterit, si q.uaerat, quae >e[m sint res molestae ex adversis fortunis et calamitatibus continditntibus, ex quibus nec maximum dolorem neque timorem assequaimr: ut sunt ea, quae inter amicos invicem ex infortuniis et offenijionibus ex suo arbitrio accidunt; non ut quae inter iuimicos invicem
veniunt. Nemo enim tristatur neque miseretur mali accidentis teimico ab alio inimico suo, ut tristatur et timet ob malum illatum ■ amico suo in amicum suum. Verum licet ex hoc quis dolore affiolitur, non tamen eo dolore, quo afficitur a malo illato ab altero t aico in alterum amicum veluti si frater fratrem vel filius patrem io.t pater filium necet. Et ob hoc illa historia, in qua narratur prae- ptum fuisse Abraae, ut iugularet filium suum, videtur esse maxime ehtum atque maerorem afferens.
40. Inquit. Tragoedia debet esse circa actiones laudabiles, quae
[uiluntate et scientia fiunt, quoniam rerum aliae nec per notitiam I^leint neque per voluntatem, aliae vero per notitiam, non per volun- *^^item, aut per voluntatem et non per cognitionem, itaque quoque in^ionum aliae fiunt a sciente , aliae ab ignorante. Quaecunque Uem actio absque cognitione et voluntate evenerit, non introducir in Tragoediam. Identidem si ab incognito aliquo proveniat: Ilm tunc potius inter mendacia vel scelerosa introducetur quam Iter fabulas poeticas, nec oportet illam imitari: verum optima lique pulcherrima est indicatio, quae ab actionibus, quas non dubi- ^ srinus evenisse, ex voluntate et scientia atque rebus scitis sumitur.
)s| 41. Inquit. Igitur tum quales esse debeant contextus rerum, ex
(^talibus fabulae poeticae constant, et quo pacto constent, satis iam ^fcllctum est.
q 3 In margine: spectaculum Tragoediae.
3:53b8. 9:53b9— 11.
9— 32 : 53 b 27— 36. 39: 54 a 14.
12—25 : 53b 14—22. 28 : (— ?).
Fridericus Heidenhain ;
42. De moribus vero, quos in Tragoedia imitamur, qualesnam esi ; debeant, nunc tractandum est. Dicamus ergo, quod mores confecti [
optima Tragoedia, videlicet quae delectat auditores, sunt quatu
genere. Unum idque primum genus morum est, cum illi mores prf 5 bitatem prae se ferunt optimique sunt in eo laudato, nam quod
animo imprimitur, est imitatio rerum verarum ilii laudato inhaere
tium. in unoquoque genere aliquod inest bonum seu probum, ef sint res improbae. Secundo loco sequitur, ut illi mores cpnvenia' illi, qui laudatur, congruantque. multi etenim sunt mores, q|'‘ 10 mulieri convenirent, non convenient viro. Tertio, ut illi mores eo reperti maxime convenientes atque similes repedantur in e( quantum possibile fuerit. Quarto ut sint medii inter extrema aequf, lique tenore procedant. Hoc autem ideo fit, quia improbis moribuj non laudatur aliquis neque moribus non convenientibus illi, lic,
15 sint probi, itidem neque probis moribus, si non perfectissimo mot quo fingi poterunt, confingantur, vel si sufficientes non fuerip Morum autem qui probi sunt praestantemque probitatem indicar^ quidam sunt ita re vera, quidam vero apparenter: alii vero sunt . duobus similes. Optimi vero mores vel sunt veri vel vero similes 20 vel apparentes (seu famosi) vel apparentibus et famosis similes^ omnesque hi in Tragoediam introducuntur.
43. Inquit. Oportet fabularum solutiones atque carminum indica ea, quae praeenarrata fuerunt de moribus in ipsis, qui laudt^ fuerunt, sicut fit in conclusionibus Rhetoricae, et ut poeta ni!
25 afferat in fabula sua ex imitationibus, quae extra Tragoediam su/' nisi quantum oratores solent de hoc afferre: ita ut nec de excesi. vel defectu aut aliquo artificioso Tragoediae altero accusetur.
44. Inquit. Tragoediae sunt imitatio re-rum praestantissimaru' et quemadmodum excellentissimus pictor pingit hominem ut (
30 in se, ita ut iracundos desidesque et segnes depingit, quamvis ^ sint animae affectus: ita oportet etiam poetam imitari omnia, ; sunt, tum mores, tum etiam animi affectiones, ut Homerus de for^^ tudine Achillis dixit. "
45. Inquit. Oportet poetam uti in sua imitatione rebus consueti 35 imitari nec transcendat in hoc limites usus et Poesis.
46. Inquit. Multa sunt genera indicationum, quae hoc ordine pi| cedunt, videlicet ipsa imitatio, quae recto ordine et secundum arte procedit, nam quaedam imitantur res sensatas per res sensati'^ quae solent ambiguitatem afferre illi, qui eas inspicit, et inducu* 40 hominem, ut credat ipsas esse easdem, propterea quod communica^.
1 In rnargine: repetitum legentium commoditatis causa: De mo bus. 16 lib. : poterint.
I:54al6. 4:54al7. 8:54a 22. 10:54a 24. 12:54a2*
17:54a 33. 22:54a37— b8. 28:541)8—14. 34:54bl5— ll
36 : (54 b 19— 28). ,
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
in affectibus sensibilibus: ut qui aliqua astra cancro similant, aliqua ilia serpenti, quia propter figuram potest aliquis suspicari et ima- *ginari esse eadem, quia communicant in re sensibili, et maior pars limitationum Arabum sunt huius generis et ideo literae similitudinis |ipud eos dubietatem afferunt. Et quanto fictores magis accedunt td dubietatem afferendam, tanto videntur esse praestantiores in fingendo, econtra vero, quanto minus ambiguitatem afferunt, minus praestant in imitando , quae quidem imitationes remotae debent Dmnino omitti. Sunt et quaedam alia, quae imitantur res denomilatas ac descriptas per quasdam res sensatas, quando illae res feensatae habent actiones proportionatas et correspondentes illis denominationibus seu epithetis, ita ut existimetur eas esse easdem, ut cum dicunt gratiam esse monile quoddam, vel est torques, et quod beneficentia est ligamen quoddam, ut dicebat alibi in quodam suo carmine, et huius generis multa reperiuntur carmina apud Arabes, sed quae non correspondent neque sunt proportionata vel similia, ut diximus, debent omnino relinqui, hoc tamen genus multum reperitur in poematibus recentiorum. At quemadmodum ea, quae sunt diffililia inventu, debent relinqui, ita etiam imitatio rei excellentis et lobilis per vilem debet omitti: immo imitatio debet fieri per prae- fetantiora.
47. Inquit. Extat adhuc aliud genus fabularum, videlicet quae ootius ad veritatem et persuasionem accedunt quam ad imitationem it fictionem et ad exempla Ehetorica magis accedunt quam imitaionem poeticam, huiusque generis carmina multa sunt Arabum.
48. Inquit. Tertium autem genus imitationis est illud, quod per eminiscentiam fit: ut cum poeta affert aliquid, quo in animum aliuid aliud revocat, ut si quis scripturam alicuius inspexerit, propter uani recordatur de eo et dolet de ipso, si est mortuus, aut desi-
lerio afficitur, si vivit, hoc etiam genus carminum reperitur apud rabes saepe, huic proximus est usus Arabum ex recordatione imicorum in imitatione, quos re imitata habent. Multifariam tamen Arabes utuntur assimilatione, modique ipsius usus sunt plures. et deo aestimatur, quod sit ex locis poeticis propriis amor mulierum, ittinet tamen quandoque ad misericordiam.
49. Inquit. Quartum genus imitationis est memorare aliquod inlividuum simile alteri eiusdem generis. Talis autem similitudo non ufit, nisi vel in more vel in forma, ut si quis dixerit: venit ille, qui 3st similis losepho. Declaratio autem per simile est contraria imi-
Part 3
I :ationi. imitatio enim est ambiguitatis suspicio ac intromissio. De- iclaratio vero similitudinis inter duo est verificare, quod datur simile, tfet is est finis convenientiae ipsius similitudinis, videlicet cum dicitur: .ialis est similis tali.
34 liber sit: nescio an fit sit legendum.
26 : 54b 37— 55a 3.
22 : (55a 16).
36 : 55a 4—12.
Fridericus Heidenhain :
50. Inquit. Quintum genus est, quod per paralogismum fit; qu| utuntur Sophistae poetae, et est multum in usu apud Arabes, cum dicitur: hostes nostros cornibus percutiemus, licet essent Sq^^^
et Luna, hoc enim totum est falsum, quod plurimum reperitur it
V pr
5 fabulis poeticis Arabum. ^ ^ ,
51. Datur et alius locus sextus apud Arabes famosus, videlicr
ponere in suis orationibus rhetoricis atque responsis res inanimata!
vice rationalium, cum habeant aliquas affectiones similes ratiocinio . ut est sermo poetae de umbris et alia id genus, quae multa sun 10 in eorum poematibus, et ipse Aristoteles fecit mentionem de hoi^ loco, et dixit Homerum habere eum multum in usu. " '
52. Inquit. Optima agnitio et peripetia fiunt de actionibus voluii tariis, et maior pars huius generis agnitionis consistit in laude actio?jJ|^^ nuni praestantissimarum et vituperio improbarum, et haec ratio fijj.^li
15 in Arabum poematibus.
53. Inquit. Optima constructio fabulae poeticae atque perfecti . j eius constitutio fit, cum poeta devenerit ad describendam aliquanf^i rem vel aliquem casum accidentem seu rei adventum, ita ut audi'^”
tores putent id manifestissimum atque oculis sensatum sit. et ho*
20 in fabulis poetarum Arabum satis reperitur. Verum hoc genuj^"®’ imitationis apud Arabes vel est de actionibus incontinentium vel dr®^
eo, cuius convenientia similitudinis tantum praecessit, nam mult' f. sunt Arabum carmina seu fabulae, quae de luxu venereo tractant i, multa adhuc, in quibus nihil aliud quaeritur quam convenienti:
25 similitudinis vel imitationis. Keperiturque hoc etiam in Graecorur^^l, carminibus, cum res occurrentes, ut sunt bella, describunt vel aliqu^la alia, quibus homines laudantur, optimum autem hoc genus imitf®®ii tionis est, cum primo statim substituuntur omnia, quae describei n proponit, mox illis superaddat et constituat illas tres partes poemati \(
30 iam dictas, videlicet imitationem numerum harmoniam.
54. Inquit. In dramatibus itaque sive actibus agnitio ipsa est re'
s >1,
, longa valde, et videtur innuere per hoc multas esse agnitione; ^ variasque verificationes habere.
55. Inquit. Universa Tragoedia partim connexione partium eiut 35 continetur, partim solutione. Videtur autem quod id, quod maxim"
similatur connexioni, quae in eorum carminibus reperitur, est ili ij.' pars, quae apud Arabes nexus appellatur. Tandem prologus caf^;minis in partibus Tragoediae et solutio est distinctio illarum dF^ arum partium, scilicet alterius ab altera, videlicet quod seorsur'‘-j 40 afferuntur. ^
56. Inquit. Quatuor autem sunt genera Tragoediae, quorum tri:^i| sunt simplicia, quae iam dicta sunt antea, videlicet peripetia agniti» atque patheticum genus seu affectitium, ut cum fit sermo de hi^
l:55al2— 45. 10: — ? 12:(55al6). 16:55a 22. 27:55a^
34— b 2. 31 : (55b 6— 12). 34:55b24. 37 : (55 b 25). 41:(55b32X‘
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
qui apud inferos sunt, ut Aiaces Ixiouesque. Quartum est, quod ex his constat sive ex tribus sive ex duobus eorum. Scias tamen, quod imitationes horum quatuor generum Tragoediarum alicuius actionis voluntariae ac excellentis non reperiuntur in fabulis Arabum poeticis.
57. Inquit. Aliqui poetae praestant in carminibus longioribus suae orationis: aliqui vero et fabulis atque carminibus brevioribus; cuius rei causa est , quia cum optimus poeta describat omnia secun¬ dum proprietates suas atque secundum suum esse, haec autem sunt diversa et multitudine et virtute uniuscuiusque rei descriptae: id- circo optima imitatio non debet transcendere proprietates rei neque eius essentiam. Sunt tamen aliqui, qui assueti sunt vel a natura sunt proni ad imitandas res, quae paucas habent proprietates, hi autem praestant in poematibus brevibus, non autem in carminibus longioribus. Aliqui vero alii econtra, scilicet qui carmina longiora efficiunt, hi autem sunt assueti tractare de rebus habentibus multas ■proprietates vel sunt a natura sua proni eas imitari vel utrumque horum una concurrunt.
j 58. Inquit. Aliquae sunt imitationes et res, quae ad carmina lon- . -jgiora, aliqua vero ad breviora, aliquando etiam metrum respondet 'rei et non imitationi: nonnunquam vero econtra, quandoque neutro 3orum correspondet. Invenire autem horum exempla iu carminibus jV^rabum est perdifficile vel impossibile.
Ij 59. Inquit. Accedunt quidem ad eas res, quibus poemata constant, l/annectunturque aliquae res exteriores, quae sunt scilicet affectus illi l(][ui in voce poetae existunt eiusque figura, ut iam dictum est. Maxime vero hoc in usu est apud poetas, qui fabulas ex genere pathetico seu affectivo fingunt, ut qui de inferis tractant, sed quia iam locuti sumus de his, quae poemata constituunt, prout sunt eorum verae partes, nunc consentaneum est quoque de his tractare. Dica- jmus ergo has actiones summatim esse, quae affectiones indicant, ^^[Et ideo, cum hae adstruuntur, debent cum illis orationibus adstrui, Ipioniam hae ostendunt affectionem illam, quam quaerimus in oratione affirmare et constituere, ac si iam evenerit et verificata fuerit: sed iam in libris rhetoricis actum est de sententiis patheticis rhetoricis de generibusque affectionum, quas hae orationes afferunt, et ideo liuiscemodi actiones magis attinent ad librum Rhetoricorum quam id librum Poeticae. Affectiones autem seu perturbationes, quae ■ arationem rhetoricam aut poeticam adstruunt, sunt timor iracundia ^ ^isericordia exaggeratio reliquaque iam in libro Rhetoricorum enu- /merata. Constat autem, quod, quemadmodum dantur sermones has j perturbationes afferentes, ita dantur aliqui gestus et figurae ipsius
20 liber: respondent.
6 : — ?
19 ; — ?
24 : — ?
38 : 56a 36.
41 : —
Fridericus Heidenhain :
dicentis^ (juae ostendunt atque affirmant ea^ quae has perturbationes afferunt, et quod haec eveniant ad eventum rerum, quae ab illis afficiuntur, afficiaturque atque perturbetur, qui ea aspicit, huiuscemodi vero figurae et gestus, si fiant in fabula, debent quidem 5 fieri cum sermonibus afficientibus poeticis, et hoc sive exaggerando sive diminuendo vel per aliqua miserabilia vel terrifica, cum haec ad artem Histrionicam et Tragicam attineant, ut de sermonibus affectivis iam dictum est. Fiunt tamen haec in sermonibus afficien¬ tibus, qui non sunt veri, hoc est quod non sunt manifestae simili- 10 tudinis. Quoniam qui sunt manifestae similitudinis et correspondent proposito et sunt veri, non indigent his rebus exterioribus: quoniam tunc essent potius adscribendi vituperio et dementiae, cum haec fiant cum his sermonibus, quibus nequeunt propositum assequi, nisi ^ haec illis annectantur, et sunt sermones mali, et ideo poeta non 15 debet eis uti, cum tantum abest, ut non vere *|*liceant, sed perturbanti dictionem et dicentem, qui optimus habetur histrio in mensurandis jl ponderandisque rebus. T
60. Inquit. Satis est poetae, si ex his figuris utatur illis, quaeT sunt propriae unicuique generi orationum, videlicet si necesse sit inT 20 his histrionem se constituere. Intelligo autem per figuras orationis*| figuram orationis enunciativae atque interrogativae nec non im-g perativae atque optativae seu deprecativae. quoniam figura enun-^ ciantis differt a figura interrogantis, itidem figura imperantis esil^ alia a figura deprecantis et optantis, ex rebus ergo exterioribus^ 26 aliis satis est poetae uti figuris sermonum, nam cum soleant de- i mentiam afferre sermonibus poeticis, non debent adscribi parti artis/'^ Poeticae, sed aliae eius artis parti. j;^
De Dictione ac eius partibus et ipsius virtute. De imi^ tatione Heroica et peccatis ac defensionibus Poetarum.b
Gap. 7.
61. Inquit. Elementa sermonum, in quae resolvitur omnis locutid^ poematum Graecorum, sunt septem, videlicet syllaba coniunctic^ nomen verbum articulus casus oratio. Elementa autem syllabarum,! sunt indivisibiles, intelligo per elementa ipsas litteras: sed noni 35 quidem omnes, sed illa tantum, ex qua suapte natura constitui posfj sunt syllabae: quae quidem sunt res simpliciores, quibus loqu possit, nam voces ferarum indivisibiles quidem sunt in litteras ideoque dicimus nullam vocem earum ex litteris constare nequ. aliquam partem vocis earum esse litteram. Vocis autem quae esff
15 In margine: a. 1. sint superflua. 25 liber: clementiam. 32 I. m.: l Alt interpres. Aristoteles dixit octo et addit elementum et ita leo-endu: rj est apud Averroem, ut ex expositione patet. 'l
18 :56b 39 : 56b 25.
33 : 56b 22. ‘
26 : 56b 19.
31 : 56b 20.
Averrois paraphrasis in librum poeticae Aristotelis.
syllaba, partes sunt litera vocalis aut litera muta. Vocalis est quae resultat ex percussione, quae fit ex labiis aut dentibus vel aliis par¬ tibus gutturis, et est vox composita inseparabilis: intelligo per in¬ separabilem, quae non potest separari in locutione a litera muta. Vocantur autem ipsae vocales apud Arabes motus id est puncta. et vocantur etiam literae adhaesionis et literae aspirationis. Litera vero muta est, quae cum adiectione literae vocalis existit: hoc est quae habet vocem 'intelligibilem seu audibilem, si cum muta complicetur. Muta quoque exaudibilis est sonumque reddit adiuncta his, quae aliquam vocem reddunt ut Ab. Hae quoque literae differunt inter se figura oris locisque, quibus inhaerent et a quibus profici¬ scuntur, longitudine atque brevitate, aspiratione ac tenuitate, et eandem omnibus extremis vocum atque mediis, quae inter ipsas sunt, quae ad metra et harmonias pertinent. Syllaba autem est vox b nihil penitus significans, composita ex muta ac ex vocali litera. nam g et ]•, scilicet gr, non possumus seorsum loqui, sed oritur vox ex harum aggregato cum vocali, ut gra. et ut verbo dicam, vox ex "duobus quidem oritur: nempe ex ea re, quae se habet ut materia et vocatur muta litera, et in lingua nostra vocantur mutationes et literae contextus ac tenuitatis. Coniunctio autem est vox composita, minime per se significans seorsumque; ut est apud Arabes litera vau, et dictio item tandem sunt illae literae, quae locutionem colligant inter se: et hoc apud Arabes efficiunt etiam in initio orationis locatae,
U ut certe, vel ut sunt literae condicionales, quae annexionem et con-
1^ iunctionem significant ut vel, tunc, cum, id est, quando. Articulus
^ vero (seu distinctio Arabice) est quoque vox composita minime signi¬
ficans per se. et ut summatim dicam, est id, quod distinguit oratio¬ nem ab oratione, ut au sed, et literae adversativae, ut at certe etc., quae tum in initio orationis tum in fine locari possunt. Intelligo autem, cum dicit vocem non significativam per se, voces simplices, quae significant in compositione id est cum componuntur cum aliis et sunt literae rerum, non literae alphabeti. Quoniam voces per se ‘^8 geilsignificantes, quae ex pluribus constant*vocibus, sunt trisyllabae vel qui [quadrisyllabae et aliae id genus figurarum, quae quidem sunt nomen ais aint verbum. Nomen quidem est vox vel dictio per se significans i;, qui kliquid sine tempore, cuius nulla separata jaartem rei significat, et aerat,(noc tam simplicibus nominibus quam compositis commune est. Nam jederejnominum compositorum ex duobus nominibus usus non est, ut quaejque eiiibet pars eorum significet partem rei significatae per aggregatum illoatum l'rum duorum nominum, ut servus regis, si ita contingat aliquem vocari. f 67' -
vicem i ^ liber: quod. 13: eandem? 26 In margine: Ait interpres. Non
I eodem tenore capitur apud Arabes ut apud Graecos ideoque non peni- [ tus conveniunt.
9 _
• i. 1 -
mno et 6 : 56b 28. 10:56b31. 14:56b 34. 20:56b38.
tunc eij ut ex pA'
6 ext 30: 58 a
S : 57a 6.
35 : 57 a 10.
41 : 57a 14.
Fridericus Heidenhain:
62. Verbum autem est vox vel dictio significativa alicuius rei, cuius nulla per se pars separata significat partem illius rei: ut de partibus nominis dictum est. DifiPert autem verbum a nomine per hoc, quod significat tempus rei significatae, nam homo et album non
5 significant cum tempore, sed ivit vel ibit significant tempus prae¬ teritum et futurum. Casus vero tum ad nomen, tum ad verbum, tum ad orationem pertinent. Nomen autem cadens seu obliquum est nomen relatum alicui ut sunt apud Arabes nomina punctuata cum parhach vel cum chirec. oratio vero obliqua est veluti per modum 10 imperandi aut interrogandi. Obliquum autem verbum est, quod prae¬ teritum vel futurum significat: rectum vero, quod praesens signi¬ ficat: hoc autem est proprium idiomati eorum. Oratio autem est j sermo compositus significativus, cuius quaelibet pars per se signi- | ficat. Duobus vero modis una dicitur oratio: aut enim significans 15 unum per se est, ut hic homo est animal: aut est una propter con- [ iunctiones eam coniungentes, ut cum dicitur historia una. 'j
63. Inquit. Nominis generum aliquod est simplex et est illud], quod ex nominibus aliquid significantibus minime constituitur. Aliquod vero compositum et est duplex, nempe vel quod ex nominibus minime
20 significantibus constituitur, videlicet prout unicam rem nominare quaeritur, ut servus solis, servus arcus, sic enim nihil significant. Aliud est quod ex nominibus significantibus constituitur. Omne praeterea nomen aut est ‘•^proprium aut ab alia lingua aut trans¬ latum, quod parum est in usu, aut ornatum seu metricum aut fictum 25 aut productum aut subtractum aut commutatum. Proprium quidem est, quod in proprio usu est omnibus, qui sunt in unaquaque gente.
64. Ab alia vero lingua seu adventicium nomen est, quod ex alia natione sumi)tum est et ipsum poeta introducit eoque utitur iu poemate suo, ut apud Arabes frequenter fit. Translatum vero nomen,
30 quod raro in usum venit, est illatio nominis alieni atque translatio, vel a genere ad speciem, ut vocare translationem motum, vel a specie ad genus, ut iugulationem mortem vocare, aut a specie ad speciem. ut deceptionem vocare furtum: aut quod transferatur aliquid pro-|j^ portione respondens, ut quando aliquod secundum ad primum simiiyf 35 ratione se habet qua quartum ad tertium, ut vocabant aliqui Antiquj.L^ senium vesperam vitae et vesperam senium diei, quoniam ea ra^ij!^^^ tione se habet senium ad vitam, qua vespera ad diem. Fictum praey terea nomen quod novum est, a nemine usurpatum, sed tantum j poeta fictum et primo impositum, hoc autem apud Arabes non es 40 in usu, reperitur tamen in artibus nuperrime ortis et adinventislv verum quod in artibus fit, translatum est, non fictum. Porro pro-1 ductum atque subtractum non reperiuntur apud Arabes, erat autem
23 In margine: Averrois dicit verum.
6:57al8. 12:57a 23. 14:57a 28. 17:57a31.
25:57b 3. 27:57b 4. 29:57b 7— 32. 37:67b33.
21 : 57b 41 : 57b 3l
Averrois paraphrasis iu librum poeticae Aristotelis.
Toductum, quod longiore vocali uteretur, quam sit eius propria ^ partium ha,rmoniam. per subtractum intelligebant nomen ali- - dua adiectione aut subtractione mutatum et ablatione atque con- ■ ersione. intelligit autem per haec ea nomina, quibus difficile loqui- 3 : nur. per nomen autem intellectum puto iutelligat diversum. Com- ipi nutatum nomen est metaphoricum, quod ab aliqua re simili usurpatur, t it stellam vocare aquilam, aut a contrario ut solem corvum vocare, iiit ab rei sequela ut vocare pingiiedinem humidum et pluviam coelum.
' 65. Inquit. Praestantior oratio, quae intelligentiam praestat, est,
^ qpae omnibus est perspicua nerainique incognita. Huiusmodi autem orationes ex nominibus notissimis constant, quae traditione recepta iam sunt, quae paulo ante propria vocavit nomina, appellantur D quoque dominantia ac usualia, et oportet oblivioni non tradi, quis .( sit ille poeta, qui maxime hoc genere dictionum utitur.
66. Inquit. Orationes praestantiores maximeque venerandae sunt,
; quae ex nominibus receptis constant atque ex vocabulis peregrinis translata sunt et ex commutatis et cognominibus, nam si totum poema fuerit expers propriarum dictionum, erit utique aenigma 3 vel barbarismus: et ideo barbarismi et aenigmata constant ex pere- grillis nominibus. Voco autem peregrina translationem extensionem ? varietatemque linguarum: hoc est nomen translatum metaphoricum Aiequivocum et varietate linguarum praeditum. At si quis haec f »mnia simul congerat, ut diximus, aenigma efficiet vel barbarismum:
7 l(!nigma quidem, si translationes, barbarismum vero, si linguas. ^ Aenigma ergo ac Barbarismus est oratio, quae ex minime congruentibus inter se ita, ut correspondeant alicui rei, constant. Quod si per dictiones vulgares ac triviales id fiat, tunc congruentia illarum 3 rerum inter se effici non poterit; sed si per dictiones non vulgatas, a tunc effici poterit. Virtus autem orationis poeticae praestantioris est, 'j ut ex propriis constet nominibus, sed cum non triviale minimeque humile genus quaerat, tunc utatur alio genere nominum. Itaque ridiculus ist, qui quaerit perspicuitatem et utatur nominibus aequivocis, pere- : prinis aut lingua variis aut fictis, quemadmodum ridiculus quoque j j^rit, qui quaerit admirationem, seu excludere vulgare ac delectationem tjuaerat, si nominibus plebeis omnibus utatur. Ergo poeta non debet »)xcedere in usu nominum non propriorum, ne ad aenigma labatur, f neque et propriorum, ne a forma poetica ad sermonem omnibus vul¬ gatum labatur.
( 67. Inquit. Concinnitas atque convenientia dictionum inter se in-
vicem atque mensurae aequae omnibus partibus correspondens est
9 In margine: Hic Averrois omisit de nomine Masculino, Femi¬ nino et Neutro tractare, de quibus Aristoteles hic locutus est.
5extr. :58a5. 10:58al7. 14:58a 20. 16:58a21. 18 : 58 a 24.
30: 58a 31. 40 : 58b 11.
Fridericus Heidenhaiii:
quidem quaedam regula necessaria communisque omnibus dictionib^,?! quae sunt partes orationis poeticae, nam nos invenimus poetas, qt licet utantur vocabulis propriis, ubi homines eos irrident propt huiusmodi usum eorum, nihil minus eorum poema non erit expei' horum duorum, verbi causa metri et harmoniae in mensura, imm hoc est commune cunctis generibus poematis, at in carminibus quae ex nominibus diversis constant, hoc magis apparet. Concin nitas vero dictionum ad mensuram, de qua locutus est, est ipsa con venientia inter sese in numero literarum. et si cum hoc adhuc coiij veniant in tota Poesi aut in parte eius, vocatur concinnitas e correspondentia seu proportio a contemporaneis nostris.
Inquit Averrois. Concinnitas in carmine multifariam fit, nam ve erit in tota oratione et toto negotio seu significato ut proditor prodito: est, depraedator depraedator est, et alia id genus, vel erit in parte ora tionis et parte negocii, vel erit in parte orationis et in toto negotio aut in tota oratione et parte negotii: aut in tota oratione tantum aut ir parte orationis tantum aut in toto negotio tantum aut in partt negotii tantum, exemplum concinnitatis in parte orationis ex partt negotii (seu significati) sunt nomina derivata ab eodem significate et usu, ut cum dicimus: quot sunt viri puniendi, tot evenient puni¬ tiones et pro mensura et quantitate ambitionis erunt ambitiones Exemplum concinnitatis in parte orationis et toto negotio, ut cum dicimus: moneta est excussio principis et excussa a principe. Exem¬ plum vero huius contrarium in tota oratione et in parte negotii, ut cum nominibus utimur dubiis, ut cum diceretur: tegebat carnem sui et comedebat carnem sui, et quae conveniunt in parte orationis tantum, ut si dicatur: petrus vocatur et petram habet, quae vero in toto negotio tantum, ut sunt nomina synonyma ut fortis robustus. Exemplum eorum, quae in parte negotii tantum, ut sunt nomina disparata et distincta, quae unam et eandem rem significant di¬ versis modis ut favus mei. Carmina vero Arabum concordant in quantitate seu mensura et in calce fineque orationis, sive in una litera, quae est ultima, sive in duabus literis. Porro metrum seu numerus partium orationis quadrifariam fit: primo si afferatur ali¬ quid et eius simile, ut si dicatur sol et luna, aut contraria afferan¬ tur, ut si dicatur nox et dies, aut afferatur aliqua res et quae sunt ad eius usum, ut equus frenum et sagitta arcusque, aut res correspondentes aut proportionales afferantur, ut rex et Deus, haec autem proportionalia et correspondentia ex quatuor sumuntur rebus.
68. Inquit. Oratio est varia et mutatur a propria et vera, cum afferuntur in ea nomina metro concinna atque peregrina aliaque id
12 In margine: Interpres. Averrois voluit imitari Aristotelem in tradendis exemplis de concinnitate et attulit exempla in Arabica lingua» quae non ita respondent. 30 liber: disperata.
40 : 58a 21.
^ ' j Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 379
?eniis mutationum. Argumento autem est, quod oratio poetica sit ‘‘.'Ariata, quoniam, cum mutatur variaturque vera oratio, vocatur ^^|ema vel oratio poetica habetque actionem poematis seu fungitur ■\ficio poematis, tu autem invenies poemata commoventia seu in-
|3itantia ita se habere omnino. Quod si fuerit expers mutationum, u^hil Poesis habebit praeter metrum tantum, fiunt autem varietates , umero et concinnitate et permutatione et imitatione et tandem jlfert orationem non usitatam^ ut est dimissio et conversio, additio i (tque negatio, prioritas postpositio, mutatio sermonis ex affirmatione Crtd negationem, ut si cjuis dixerit: quisnam interfecit hunc praeter te? vice huius: scilicet tu interfecisti eum, et ex negatione ad affir- .pnationem etiam et demum ex opposito in oppositum. Ex varietaiftibus vero pulchris est concursus contrariorum in eandem rem, ita . ut unum contrarium sit causa alterius contrarii, praestantior autem ) horum sermonum est, qui clarior ac manifestior similiorque. raro Q tamen reperitur hoc in poemate , quoniam horum quodcunque fuerit 0 clarius atque similius, indicat maiorem experientiam: et hoc genus 0 amplectitur optimam actionem poematum: hoc est movere animam. 3 exempli causa mos cum fuerit vehementis similitudinis, praestabit . optimam imitationem atque intelligentiam simul. Quandoque tamen I accidit ex permutatione proportionata seu correspondente exigua in- 1 telligentia atque perceptio in animo auditorum eius, ut cum dice- . batur: quando dignoscetis et distinguetis inter capillos flavos et I albos? aliqui enim putabant albos esse veros, sed pro flavis in- [ telligeretur adulterium.
, 69. Inquit. Nomina composita quadrant illi metro, in quo publi-
, catur optima fama de bonis viris praeter aliquam pronunciationem alicuius particularis viri eorum, haec autem raro inveniuntur apud Arabes, ut servisolis pro servus solis. nomina autem variata quadrant ilii poemati, in quo agitur de die iudicii et perturbationi¬ bus quibusdam: et hoc genus poematis est apud Graecos notum. Metaphorica vero nomina peregrina sunt propria poematibus, quae de exemplis et iudicio ac historiis publicis agunt.
70. Inquit. De Tragoedia igitur et de imitatione accommodata ad actionem ac de his, quae communia sunt generibus poematum, satis hactenus a nobis haec dicta sint.
71. Historiae vero narrativae seu fabulae partes sunt principium medium finis, non secus ac in Tragoediis et in imitatione, verum illarum imitatio non est actionum, sed temporum, in quibus illae actiones evenerunt, his enim fit imitatio dispositionum, videlicet quonam modo se habuerunt dispositiones temporis prioris ad eas,
33 In margine: Interpres. Averrois digressus est, ut complecteretur genera poematum Graecorum per poemata Arabica et confundit Aristotelis jsensum obscure loquendo. 37 I. m.: De imitatione heroica. '
j l: — ? 26:59a 8. 34:59al5. 37:59al6.
Fridericus Heidenhain :
quae posterioris: idemtidem translatio posterioris et regni et dieru^i ‘ huius autem generis imitatio raro fit in lingua Arabica, saepissimi
vero in historiis Legalibus.
72. Inquit. Partes huius generis sunt eaedem cum partibus Tr N 5 goediae praestantioribus , scilicet peripetia et agnitione et quae (
his duabus constant, quandoque tamen aliquae eius partes sui genus iDatheticum, ut in Tragoedia etiam, et iudicia etiam eoru in usu harmoniae et apparatus sunt iudicia Tragoediae.
73. Narrat autem Aristoteles differentiam, quae est inter Trago 10 diam et alia genera Epopoeiae, quae erant eis propria ut quae pei j
petiis agnitionibus affectibus atque sententia et imitatione dictioneve et quod dantur quaedam metra, quae magis congruunt quibusdan poematibus quam quibusdam aliis. Narratque Aristoteles, quis poe tarum recte et quis non recte se gesserit in hoc, extollitque Homerun 15 super ceteros alios. Totum tamen hoc est proprium ipsis Graeci et non reperitur apud nos simile: vel quia hoc, quod Aristotele; narrat, non sit commune pluribus gentibus, vel quia in his contingi ipsis Arabibus quid praeter naturale, et est evidentius, quonian absit, quod Aristoteles in hoc suo libro describat aliquid, quod sii 20 proprium ipsis Graecis, sed quod sit commune cunctis gentibiu naturalibus.
74. Inquit. Id, quod poeta affert, debet esse brevius respectu ora¬ tionis imitationis, ut quod faciat prologum breviorem: deinde se transferat ad id, quod vult imitari, et nihil inusitatum circa hoc
25 afferat, sed usitatum tantum, quia inusitatum negatur, dixit autem hoc, ut opinor, quia gentes habent in suis imitationibus proprios usus secundum tempora et regiones.
75. Inquit. Si sermones longiores fiant nullamque varietatem neque imitationem habuerint, tunc considerare oportet in hoc, ut affe-
30 rantur dictiones notae, quae significant res ipsas, non contrarias vel diversas, quae ex rebus apud eos manifestis constent. Sintque faciles in sermone, et videtur, quod hoc sit, quod apud Arabes elegantia sermonis vocatur, verum oportet hunc sermonem esse manifeste j verum et vulgatum, nam veritas, quam conatur afferre, solvit pecca- i 35 tum exiguae eloquentiae, quam obtinet, exiguaeque varietatis et j imitationis. i
76. Inquit. Sex sunt peccata, quae in poemate committuntur.
8 In margine: Jacob. Averrois (lib.: Aristoteles) dicit hic praeter har¬ moniam etiam (lib. : et) apparatum contra sententiam Aristotelis (lib. : Averrois). 28 I. m.: Jacob. Non inveni in Aristotele hoc, quod dicit Averrois. 37 I. m.: De peccatis in poematibus.
4:59bl0. 7:(49bl7). 9:59b7— 12. 12 : 59b 32— 3G.
13:59a37— b7. 14 : 59a 30— 37, bl2— 17; COa 5— 11. 22:60a5 — 11. 28 : (59b 31; 60b 3). 37 : 60b 6.
Part 4
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis,
•opter quae oportet poetam corripi. Primum est, quod imitetur id, lod est impossibile: quoniam imitatio debet esse de re, quae est vel ds piatur esse, ut confingere malos per daemones vel per id, quod . pssibile ut in pluribus vel in paucioribus vel ad utrumlibet ^^i^ trenter. hoc enim genus rerum magis congruit Rhetoricae quam ";3ticae facultati.
^ Secundum peccatum poetae est, ut falsificet imitationem ut '|ior, qui addat in aliqua figura aliquod membrum, quod non habet, eam depingat in loco, in quo non debet esse, ut si proles in ^ori parte animantis effingat quadrupedis, manus vero in posteriori. ertium peccatum est effingere rationalia animantia per irrationalia: uoniam hoc quoque est ex locis correptionis, nam veritas in hac nitatione erit exigua, falsitas vero plurima, nisi forte quis aliquem nitetur affectum ipsius rationalis, qui sit communis rationali et irraonali: hoc autem in consuetudine solet esse, ut assimilare mulieres irvis. Quartum peccatum est imitari aliquid per aliquid simile con¬ ario eius aut per proprium contrarium. Quintum est, si afferat omina, quae indifferenter significant opposita, ut amotio, et multa Lia in lingua Arabica reperiuntur.
Sextum, ut si dimiserit imitationem poeticam et transferat se d persuasionem vel ad veras orationes, praesertim cum oratio fuerit erisoria et demens minimae persuasionis, hoc tamen genus potest sse quandoque congruum, videlicet cum fuerit exiguae persuasionis el verum: hoc est quod in eo sit exigua varietas.
77. Inquit. Si loca peccati sunt sex et loca solutionis sunt illis pposita: ergo loca peccati essentialis et solutionis, quae sunt propria oesi, erunt duodecim, scilicet sex peccata et sex solutiones seu orrectiones. exempla vero solutionis non reperiuntur apud nos, uia nostri poetae nihil horum cognoverunt vel consideraverunt, laec inquam est summa eorum, quae intelligere potuimus de sen- entiis, quas Aristoteles attulit in hoc libro circa orationes communes unctis generibus Poeticae facultatis ac proprias Tragoediae, id est ommunes omnibus vel plurimis earum. Reliquum vero, quod dixit n hoc libro de differentiis, quae insunt reliquis generibus poesis pud Graecos ac ipsi Tragoediae, est quidem eis proprium: parum amen invenimus nos de hoc negotio tractare Aristotelem in hoc ibro, et hoc est indicium, quod hic liber non fuit recte interpretatus, mmo reliquum erat tractare de reliquis differentiis multorum poenatum, quae erant apud Graecos, ut promiserat in initio libri expliare. Quod autem omisit, quod erat commune, est tractare de Co-
25 In margine: Interpres. Aristoteles ait, quod solutiones ad obieciones dictas contra- poetas sunt duodecim, non autem ut Averrois ait, qui 'orte habuit malum textum.
1 : 60b 22. 5:Glb24.
7 : 60b 29.
61 b 26— 62b 15.
17: (61 a 31). 20: — ?
382 Fridericus Heidenhain: Averrois paraphr. in libr. Poeticae Aristoi
moediis: sed forte satis fuit de Tragoedia tractare, cum contrario!
eadem sit disciplina. Tu autem facile
ex his, qua(
scripsimus, quod id, quod consideraverunt nostri Arabes de 6f'*| k' poeticis respectu eorum quae Aristoteles scripsit in hoc lib y libro Rhetoricorum, est quid minimum, ut dixit Alfarabl^’ . j te latebit, quo pacto illae regulae recte reducuntur ad istas, et qiu id, quod illi dixerunt de hoc, est rectius dictum, quam quod al modo dictum est. et Deus qui dirigit sapientem ad viam felicital^ humanae, dirigat te ad id.
Paraphrasis Averrois in librum de Poetica finis.
Suo ''de Rhetorica persuasiva’ libro Averrois pauca ^de orationib: poeticis’ adiecit, quae hic adduntur, ut omnia habeas, quae ille in Po ticam contulit. Latine autem locum Abram de Balmes vertit.
In librum Poeticae. De orationibus poeticis. *
15 Poeticae autem orationes sunt orationes metricae, quibus quaerit! ,
rei assimilatio et exemplum in oratione ad promovendam rem versi; fugam a re aut fugae enormitatem. Institutae autem sunt metricae, qui sic fit assimilatio profectior. Et sicut in maiore parte artium, quae ass; milant rebus sensatis, sicut est ars picturae et aliae, non sunt verae ipsa 20 res sensatae, sic orationes, quae assimilant rem, non sunt orationes, qu. i bus intelligitur illius essentia. Assimilationum autem sunt duae speciei videlicet species, qua assimilatur res alicui rei per unam dictionum assi milationis aut simulacrum sumptum, ac si esset essentia assimilati. ho j autem fit secundum commutationem et accommodationem, prout dicimus 25 terrae sudor est ipsum mare, quolibet illud tulerit. Hae autem industriai ; quaedam sunt proprinquae et quaedam remotae. Notum autem est, quo( haec ars non sumat assimilationes, quod sint ipsamet res, sed aliquaud! j erat maior pars hominum in hoc, et sumunt rei assimilationem secun ! dum quod sit ipsamet res, prout dictum Empedoclis de aqua maris, quoc | 30 sit terrae sudor, quem congregaverit in eius vesica. Fallunt autem istat ! assimilationes, quando sumuntur secundum modum permutationis et nor : venit in illis dictio assimilationis. Maior autem pars illius, quo fallunl hae similitudines, fit quando sumuntur secundum modum permutationi^ h in res, quibus impossibile est imaginari assimilationem aut difficile esi 35 illam imaginari. Hae itaque sunt plures fallaciae, sicut non aestimatuifl i quod imaginetur ens, quod non sit intra mundum neque sit extra ipsumJ ! Locus vero magis proprius huic errori est liber Elenchorum. Haec autei» ars, licet sit syllogistica, tamen non utitur syllogismo in actu nec est ei propria species, qua approprietur. Quando vero uteretur oratione syllo- 40 gistica in actu, id fit secundum modum erroris et assimilationis alii arti, Aristoteles autem, quia vidit, quod iuvamen huius artis sit magnae necessitatis, quia per eam promovetur vulgus versus fidem alicuius rei et ad non credendum illam versus actionem aliquam aut illius omissio-^ nem, numeravit res, quibus homo valet assimilare rem alicui rei de eo, 45 cuius assimilationem proponit perfectissimo modo, quo possit fieri in hacj re. Est itaque ars poetica ars, qua aestimatur homo, quod assimilet ren» alicui rei, perfectione qua potest. Verum tamen hae perfectiones sunt extra perfectionem humanam. (Reliqua nihil ad rem.)
25 liber: quolibet (quod quid velit, nescio). i
29 Ind. s. V. Empedocles 242 a 30: Meteor. II, 1 p. 353 b 11. J
<&; -t V
PN Averroes
1040 Paraphrasis in librum
A7A8£ Poeticae Aristotelis
PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
hm^ ml
rflr ™
jf £ m
1 'iVy
M‘ 'sl a^.' :.' i
HHhL -'^r
’■ ^Kfll J
f V'l
m ' V,
bsK' uR
Compendium necessarium (epitome of De generatione, De anima, De sensu, De memoria, De somno)
- Part 1 — CENTRALE V. E. II
- Part 2 — v COMPENtnVM DE AKIMA dfia ntotu,& in alijsmcti fas m primo…
- Part 3 — 0 ; EX LIB* ARISTOTELIS '
- Part 4 — AVERRO Y S COMPENDIVM =5* der Mrmor/a cr R cminifcenda 3 ex .
Part 1
CENTRALE V. E. II
*S’ -
A V E R O Y S
lttufirifi r Sendtus 3 Veneturu,cu Sub wflgtte
COMPEND1VM NECESSARIVM, ex Lib. Anfiotelis de Generatione & Corruptione, de Anima,de Scnfu et Senfato 3 de Memoria et Re»
. minifcentiaydcqiSomno e? vigilia>comerfuin ex Arabico in Latinum fermonem, ab accurdtifi. Interprete Abrahamde B almes 3 uerum aBlondo Medico folerti rerum exploratore , nu perrime e tenebris produ* ftum in Lucem *
MAGNIFICO VIRO D. DOMINICO M auroceno Aequiti Aurato , Celeberrimi StudijPatauim Doftifllmo Reformatori, ac Veneto Senatori Clarifimo»
Micbdel Angelus B tondus felicitatem.
V A N T V M , uirprxftintifii mus VticolxusBono, patritius Ve netuSyolim extulerit Dominicum Mauroccno,dpud omnes erudi * tos,iame?tatouiro notijlimum effepotejl , qudntuetiam mores eiufdem er probitatem uulgo late dauerit,fateor er mibi rem ejfe iucundifimam , nu* per enim uirtus tua cum moribus adeo affecit aures meaSyUtiucundioribus affici non pofent.Cumq ; obuia, ueniffem taliuiro , non potui eius gratia er fingulari beneuolentia,qua omnes profequeris tuam inferui * tutem non deuinci, propterea quanti fit apud Bion* dum gratia huiufmodi uiri, hoc compendio, in me* tnoriam met feruitutis Mauroceno t Cl^rifs. Sena * tori Veneto defiinato,cognofcere poteris , eft ..utem hoc breuiffimum opus Aueroys, de Generatione e? Corruptione ,deq i Animae? dotibus eius, ex Arabi * couerfum in Latinum idioma, nunc primo a me edi * tum in lucem t quod dum tali uiro gratum fui ffe noue* ro , non definam nomen eius acuratius mandare po* fleris. Vale. ^
Ex Tegurio Blondi fexto nonas Oftobris * ^ ' A ij
AVBROYS, COMPENDIVM neceffarium ex Libris Arijio telis , de Genera tione er Corruptione^ex Arabico jnter prete Abrabdm de Balmcs,ucrum editum a Blondo Medico fo*
.» lerti tUuftratore * n
. PROHEMIVM,
Ntentio ijlius libri e ft Termo de Iri bus tranfmutdtionibus , qu£ [unt generatio er corruptio er augu* mentum er diminutio t zr alter &* tio er largitio illius quo perfician tur fingule ifiarum tranfmutatio num er </mo modo perficiatur: er hocefl,quiadetranfmutatione fecundum locum , <jfut dicitur translatio iam loquutum tfi in bijs qu£ prx* mijfd funtjtaq; relinquitur nobis fermo de ijs tribus: ipfe autem bic notas facit er de di/pofitiombus iftaru tranfmutationum dijfiofltioncs uniuerf 'ales omnibus tranfmutabilibus fecundum Mas, fecundum id,quod tri butrit Olius ordo reftus dodrina.gencraticnem autc flmplicemnotificabithic ptrfette,de dijfofitionibus uero generationis compofitoru notificabit hic genus er largietur ipfius principii er elementa , largitio au tem eius quo perficiuntur omnia generata flmilarium partium eji quarti Metheororum ,er eius quod largi* jur hic de motu augumetiperfeftio c(l in libro de Ani *itt,er in libro de animalibus, philofophus etiam ipfe
Hititur hic largiri in cis quorum hic Uratur caufas fudsq tribuat ad hoc caufas ultimas /icut fecerat in eo quod prtmiffum eji^Gradus aute ikius libri ejl po& librum Coeli er Mundi: C? iftudeji quia ex quo decli, ratum tft 9 \biq> corpora fimpliciaqutfunt fub orbe lunxjint quatuor folum 3 &q,tranfmitenturadfe in* meem CTgcncrentur ex alterutris: Procefiit hic ut per fcrutareturuiam generationis eorum ex almutris, i/ia autem corpora funt elementa compitorum aut unum lUorum aut plura q w, er ftcjjct unum
plus,autqu£dam eorum jint elementa qu&rudayriuel ipfa jint in uno gradu /implicitatis 7 er ideo uocfyit il tum libru de Generatione er C orruptione,proptcrca quia quantumcunq; loquatur hic de difrojitione au* gumenti er diminutionis er de alteratione , fermo itaq; futis de eis ejl fecundum intentionem fecudam er c onuenientiam qu£ efk inter eas,cr dare diferentiant inter duos i/ios motus er inter motum generationis C* Corruptionis : Et incipiemus coUcftionem fer * monum fcientificorum exijio libro 9 fecundum no* /iram confuetudinem .
AVEROYS EXORD1VM*
T dicamus: quodi/H tres motus jint, ejl itaq ; mantfe/lum per fe er fle eos ef fe diferetes er uarios 3 ey iflud cfl,quia id quodeonuemtut in medium duca * mus de generatione quo difeernatur <* reliquis n\otibus t <ft$gwratiofit wfuiftantia ct tfi
EX LIB. ARI ST. COMP. exiion ente ad cns,er intendo per non ens id quod no eft ens in aftu:lUui autem ejt ens in potentia fecundis id quod declaratum eft in primo de P bifico auditu , cr qnon permaneat ipfum fubicttumtranfmutationis ad tftam tranfmutationem adeo q fit unum demonflratu in duabus eius extremitatibus , flcuteftdifyofltio alte rationis cr augnmenti. Antiqui autem fuerunt in ifto negotio duarum uiarum,Quidam eorum fuit qui non distinguebat inter generationem fecundum fubftantia. CT alterationem fecundum qualitatem ,er lUifunt qui ponebant elementum unum , generatio itaq ;• exilio ef fet per condenfationemejrarificationcm . Aliquis au tem eorum fuit qui diftinguebar inter generationem V alter ationem ex quo poneret generationem p con iunftionem &fepar at tonem, ficut funt ponentes par tesindiuifibilcs,mf]q ipfi dicebant, q alteratiojltres €uidensfenfui,& non fit res latens, quia elementa no recipiunt pafionem, quia fi reciperent pafionem cf* fent compoflta,Arijlotelcs autem opinatur qtrafmti tatio fit duarum ff>ccicrum,tranfmutatio fccundu fub* ftantiam qua dicitur genera tio cr corruptio,CT tranf mutatio fecundum qualitate qu& cft qualiftcatio , iftius autem caufa e ji natura materice prim£,cr natur a'ua* rictatis formarum accidentium, quia fubiettum tranf mutationis cft materia prima , cr propter e ffeipfam denudatam a formis oportuit generationem cjfc con* tinuam,quia omnis generatio cft geniti adeorruptum difer entia uero inter alter ationem cr augumetum tji itaq mamfefta,& iftud cft quia una earum cft fecun dum qualitatem, & alterum fecundum quantitatem .
DE GENE ET. CORRVP, ‘ Ac etiam augumentdbile moueturfccundumlocumfe eundum eius partes er occupat locum maiorc,co,qui fuerat ei. Alter atio autem non e ita, er per iftudet dfiinguituraugumetum ^generatione er corruptio ne. Ac etiam [ubiettum permanens in motu augumeti efl forma ficut declar abimus poflca,[ubicftum autem motus alter atioms cft res demonflrata ex quo ipfa ejl habens materiam er formam, fubiedum uero genera tionis er corruptionis e fl materia prima 9 qu<£,ut fle no est res aliqua in aflu. P ofl quam autem declarata efl di ferentia ititer ejfe iftorum motuu,ccnuenititaq^pro cedamus ad fermonem de motu augumenti & largit mur id quo augeatur augumetabile & quo modo au geatur er iflud fecundum ordinem Anflotelis. Et di* camus quod conucniat q, obferuemusapud perferuta * tionem de iflo motu res inucntas augument abdi, qui rum una cft quia augumentabilc augetur fccudum om nes eius partcs,cr q> quilibet cius pandus fenfatus rc utrtatur maior, diminuito uero iQius e c cotrario,boc efl: fecundum omnes eius partes etiam, er tertia q, fit in eo res permanens fuper eius dijflofltione, quarta au tem quia quod apponitur ab extra no auget ni fi quan do tranfmutatur er uariatur infubflantiam augumen tabilis,quia panis non auget ni fi tranfmuteturin fan * guinemicr fanguis,donec in carnem tranfmutetur ci ro,& in [anguine, f anguis er in os os. Et quando iflud it^ fuerit augumentabilc itaefc augebitur fecunda om » nes partes augmentabilis, quia cjfet impofibilcq,cor pus penetraret corpus fecundum fe totum, ficq; non re linquitur modus quo fit iftcmtus mfi per admixtione
EX LIB. ARI ST» COMP.
CT complexionem primo c T tranfmutationem eius quod uenit ab extra quando permixtum fuerit infub* fantiam illius rei qu<e permifcetur ei quo efi augu* mentabile, fient efi gratia exempli difrofltto aquein Anford,quia quando uenerit in ipfam guta uinifen* fnu menfune crefcit aqua fecundum omnes eius par tes feruans figurdm anfore,& trafmutatur iUa infub fiantiam aqu<e,crcfcit autem aqua fecundum omnes eius partes non quia pars uini adueniens penetret in omnes partes 3 aquafed quado aduenent aqu£,impul fa efi per illam fecundum omnes partes aqua aquali* liter & crefcit aqua fecundum omnes eius partes, ex quo feruant figura qua fuerat continentisipfam,ficq * trgo aquacrefcit fccUndum omnes eius partes ex qua dum parte, cr no crefcit ex aliqua alia parte.Ex quo quidem e ft b ab ens quantitatem, crefcitfe eundum par temunam folum qua efi adueniens ab extra > er ideo cft quod uidetur augumentum fit fecundum forma non fecundum materiam,immo efi fecundum formant exparte qua efi babens quantitatem, cruocamus ta Itm mixtione trafitum,ficut dicetur in definitione mix tLQuoduero non fit mixtio propter partes minimas in fe inuicem uidebitur pofiea,quiaifiudno efi in mix tionc, cfideo propter illud quod diximus q,augume tum fit per admixtionem primo necejfariu efi id quod po fuerit natura in membris hominisbumiditatem ra* dicalem permanentem in eo in quam fundantur mem braficut funditur liebinium in oleum, qui a mixtio efi corporum bumidorum propinantium ad mifcendum fe ficut ditium efi in definitione mixti, ifia autembumi
PE GENE. ET CORRVP. f iitds quxeft in membris animalia eft ultimu in quod inifcentur alimenta qu<e ueniunt ab ixtra er conuer r timtur m eorum fubftantiam,deinie agit in iUa calor
i . naturalis fleut declarabimus , er conuertitur ctro in eatnem,cros in os,cr fle putatur q, fit difpofltio ut» gettbilium er omnis augumentabilis , er nonefl aridi tas animalium praterconfumptionem i ftius bumidi * tatis, er propter banccaufam augumentum reperitur primo in membris flmplicibus flmilarium partu i qua funtj quarum pars er ipfum totum ex eis eft unum ft cut efl os er caro, er reliqua membra flmplicia,funt , jt4$ compoflta ex iUis er fle omnia membra organi * j ca . Diferentia autem inter ijium motum er inter mo*
§ * tum generationis eft, qa quod denuo fit in motu gene rationis eft res demonftrata cui non effet ejje ante, ni jl
I in potentia, in motu autem augumenti fit denuo quoti» titas quadam in demonftrato cuius forma non per» mutatur uerbi gratia intenderes igni fenfato er au geres ipfum qua do poneres in ipfum ligna,talit itaq ;* non uocareturgeneratiototalis ignis, fed crementum fecundum eius partes. Et ex omnibus bijs uerbis qu<e dixi apparet $rcs permanens in dugumeto fit forma er % fecundum ipfam augeatur res non fecuiumem materiam quia impoflibile eft $ materia augeatur fe» cundu omnes eius partes ex quo eft materia, quia no eft poflibile $ penetret corpus in corpus fecundum fe . totum, fed augetur res fecudum omnes eius partes ex quo e ft habens formam,materia autem eft permuta » , ta,qu£ augetur cum augmento er minuitur cum ari» ditate, forma autem eft permanens fecundum eius di *
EX LIB. ARI ST, COMP» fjjofltionem ficut eftdifpofitio umbr$ certe arboriscd dentis in ftuuium,quiaficut iUa eft permanens in.fe permutantur autem partes jftuuij fuperquo ftetitum brd fic eil difpofttio forma augumentabilis eum eo quoduenit ad ipfum ex materia >fed iftud non tftpof* jibile de omnibus partibus materi a nifi efi et pofiibifc forma materiali, $fepar(tur,fed de aliquibus eius partibus . Alexander autem teftatur^ inanimali flnt partes permanentes in eo ab eius effit ufifc ad eiuf corruptionem, ftcutfunl cicatrices uulnerum qu<e re* manent ei per longitudinem eius uite. Diferentia au* tem inter augumentum arnutritionem eft, quia quan do id quod uenit ab extra fecundum menfuram eius quodrefolutum efi quando fuerit plufquamiUud uo * catur augumentum, & quando fuerit minus uocatur ariditas er marafmon apparet autem ex eo quod di* dum e& de ijio motu $ rem qua: auget oporteat ne* ceffitrio g fit contraria ex quadam parte er ex parte alia flmihsftpfam quidem effe contrariam efi ex par* tequatranfmutatur,ipfam Uerurn cjfeftmilcmeft ex parte cius receptionis formam augumetabdis er cius tranfmutationis ad iHud. Apparet autem ijtudperfc * dius de pradicameto adionis er pafiionis,quod uero fit iftc motus, & qua fit eaufa eius efficiens apparebit itaq ; in libro de Animalibus, iftud autem tft per calo* rem naturalem, er apparebit in libro Vegetabilium, quia iftud etiam erit in illis per rem fimilcm calori na turali er per calorem fteUarum crpracipue folis, im mo apparet ineisfimul,boc eftin animali er planta $ ultimum mones fio motu fit anima nutritm &
DE GENE. BT CORRVP. torflt itti inflrumetum,propterea autem quia ipfein* uenit q diceretur qualiter generentur copo flta exfim pUcibusjfluduutcmnon perficitur nijl per contattU t r attionem CT polionem er mixtionem , quia no efl unum ex pluribus uno ente nifl per mixtionem, ficui apparet de difpofitione oximeUis qui componitur ex aceto er meUe,mixtio aute non jit fine dttione er paf fione Attio autem er pafiio non efl nifl per cotattum, ftcq ; primo oportuna eft perferutatio de iftis rebus, et ajftgnare quidflgnificentfua nomina qui fiunt fiermo m ites noti * Et incipiemus afiermone de tattu. Et dica mus q tangentia flcutdidum efl fiunt duo quorum am borum ultima funtftmul,iftud aute nece jjario efl in rebus habentibus pofltionem^nifi q quando in ittafyc* tiecontattusnon fuerit alterum duorum agens in al* ter utrum fici fuerit eorum contattus mathematicus fleut diceretur q, linea tangeret ambiens circulum ifte contattus non efl intentus hic, contdttus uero intentus hic efl q utrumq • duorum tangentium, qua determina uimus agat in alterutrum cr patiatur ab eo fleut acci dit corporibus naturalibus quorum materia proxi* ma fiunt communes cr una quando appropinquant et contanguntfie fecundum fiua ultima, & non uidentur tangentia fie quando unum eorum efl agens fiolum, cr alterum patiens ficut eji dijfiofitio orbis lunacr ignis nifl per pofitriusab itto uero contattu, quia conta* ttus efl pafiio, pafiio autem efl ad ahquid,ifiudautetn diiudicatq, utrumq j eorum moueat alterutrum et nto ueatur ab eo.Et fle uerificatur quod diceretur deam* bobus iUis % fint tangentia fi hoc efl $ utrumq ; torti
B ij
EX LIB» ARI ST. COMP. t tangat alterutrum, itb uero modo alterum eorum cfo, tangens cr alterum tattumjed diceretur contattus p accomodationem remotius quod efidenon habente po fitionem,ficut dicitur $ malum cotangat. lfia itaq . : fumma intentionum de quibus dicitur contaitus. Md* nifeftum autem tjl qfermo exponens intentionem in*, tentam hic ambobus Mis e(t ipfa difinitio flcut efi per fit notum.Cum autem dixerimus de contaftu quid fit & de tangibilibus. Transferamus nos ad aftione' CT pafiionem.Et dicamus q agens cr patiens oportet qfint exaliquaparte coalterantiafe c T contraria CT ex aliqua parte fimilia, ejfe quidem ea contraria e fi ex parte qua utrum $ eorum agit in alter utrum, quia fi* mile non agit in fuum fimile nifi res alteraret fe ipfam agit autem in contrarium per contrarium fuum. Mo dus uero ex quo fequiturqftnt fimilia e& ex parte rt ceptionis utriuf % eorum attionem ab alterutro , quia contrarium non recipit contrarium ideo non conuer titur frigus er calor ntcp edor et frigus, fed fubieftu eorum e& quod reuertitur calidum pofiquam fuerit frigidum cr frigidum poft quam fuit calidum. Et quan do ifiud ita fuerit aftio itaq ; crpafiio reperietur in co trarijs.Q^ia contrarijs coniunguntur iue res que ac cipiuntur in eis fecundum conditione hoc e fi qfint co* alterantia ex aliqua parte cr fimdia ex aliqua parte , fimilia quidemexparte qua fubiettum propinquum eis efi unum cr hinc eft q duobus cotrarijs ex una par te fit genus unum,cr propter hanecaufam no patitur linea a calore , ne $ queeunq <; res contigerit, per quam m$rem contigerit nc$ ex quacm% n contigerit
DE GENE. ET CORRVP. ntfy in quamcun^ rem contigerit , fed reperitur pafo fio ex contritio terminato in cotrarium terminatum ac fi diceres 3 ex albedinein nigredinem cr ex alor e in frigus aut in medium mter ea, nec etiam inuenitur odio er pifiio m rebus quarum materU funtdiucrfc quia non efiutriuf £ duorum ipforumin alterutrum, aftio crpijfio, quia corpora patiuntur per artem mc dicint cr no patitur ars medicina ab eis, quia materia agritudinis efibumidum & materia artis medicina, efi anima , cr ideo agit orbis luna in ignem er non patitur ab igne,crbinc e& quod dicitur % fi effethic forma agens fine materia ipfa effet impetibilis omni no,erfl effet forma impetibilis fictu dicitur deintellc ftu ipfa effet fine materia neceffario. 1 fie autem duc res coniunguntur.Efficicns autc tfi magis appropria tum q mouens,quia efficies efi quod efficit qualitatem pafitidem folum, Moucn s autem efi quod facit aequi * tere aliquam foedem motionis flue fuerit fecundum locum flue fecundum aliud,& bine apparet, $ non in omnibus fpeciebus qualitatis fit pafiio fed in tertia fle tieftcut declaratum efi in feptimo de Pbifico Auditu » fedquaiam harum pafiionumfunt quarum moues efi fue jpeciei ficut calor & frigus crkumiditas&ficci « tas,cr quadam earum funtqua confequuntur aftio * nem i&arum uirtutum,& fequuntur ad iUas quarum efficiens no eft fui gene ris, ficut apparet de caloribus trfaporibus er duritie er mollitie ere. Sed ifiud non extrahitur ex eo^fintpafiiones, uerutamen quomo do efficeret efficiens er reciperet patiens, non dicere ? tur ita$ ai bocnifi $ in re quando fuerit in potentia
SX £IB; ARIS. COMP^
Jit diftofltio quadam cfupcruenit ei moues ab e xtn conuerfum efi ad quod fuerit natura eius a potentia in aftumjctcntio utro in foraminibus quam putaue* tat quidam antiquorum prateritorum $ ipfa ejfet caufa pij[ibilitatis } non efl itaq ; dignior % (it caufa per Occides qfyfit caufa per fr.fed aliquo modo tji lenior, & ideo inueniuntur quadam partes rei magis recepti ue pafiibilitatisq aliqua alia fecundum aliquem mo* dum fecundum quem inueniuntur in mineriiuena qua dam ducentes argcntum,qua recipiunt tranfmutatio * nem abfq ; reliquo quod ejt in eo,cuius caufa autem ejb praparatioquarundam partium rei ad recipiendum ; attionem magis q aliqua . Illius utro opinio qui puta tieratq caufa pajfibilitatis fit penetratio partium iri * diuifibilium induo pajfibilia, qua agunt in alterutra tficonfiruttafuperfermoneentitatis corporum indi uiflbiliumfiam autem declarata ejt deftruftio iftius in fexto de P hiflco Auditu. P oftquam autem loquuti fu * mus de tattu er attione er paffione . i am transfe*
tamus nos in mixtionem er complexionem er dica* mus. Qiiod mixtio non fltqunumquodq- mifcibilium fit permanens in a ftu quia tale diceretur uiciniUs er tontaftus,neq • etiam q ait erum eorum iam corruptis fit quia gutaaqua quando ceciderit in profundit uini non diceretur q, temperetur cum iUouino neq; q per mixta fit , quia iQa no corrumpitur fecundum fuam to talitatem er mutatur in naturam uini er ideo non in* nenimus quocttur aduentus nutrimenti in augumen* tabili permixtione y erit et mixtio er complexio quan do competor mm$ ipform Adeo q non habeant
DE GENE. ET CORRVP. tjjc nifl in potentiaflmphci,fic^/lmiUs huic <£ gene rdtio V corruptio. Quando autem mixtio non fuerit aliquid iftorum>e& ergoitaq; mixtio $ perueniat , ab unoquofy mifcibilium quando permifcentur , aliqua in aftu accepta er diucrfa fecundum formam ab unoquoty mifcibilium qua effetin iUo ens in potentia propinqua attui non in potentia remota fleut tejlatur 'i *x di/pojitionc rerum mifcibilium naturalium , cr Mifitialium,flgnum autem $ effe in rebus mifeibili* m ipf m genitu ex eis in potetia propinqua efl quia luadm eorum poffibile ejl qfeparentur pojl cople • :ionem er mixtionem ,cr hoc aut per naturam autp rtcm,flcuteftdifpofltio coaguli quod feparat aqua itiis acafeo,non e& autem mixtio q> diffluatur unuuodq ; mifcibilium in eas partes indiuiftbiles qua funt i ea deinde approximent fe fecundum uicinitatem il* rum partium aut remoueatur quacunq cotigerint , :ut dicerent i&udaffer entes partem indiuifibile quia nd effit poffibile fiperueniret diuiflo corporis adeo dijfoluerctur in corpora indiuifibilu } fi autem diffot nturmifcibilia,in partes diuifibiles in fe, deinde ai fceantur,fed propter iUarum paruitatem latet fen w fuper equitatio fuorum ultimorum in fe inuicem tt putauerant plures antiquitalisejl aggregatio Je xdum ueritatem tpnon uocatur mixtio ex quo res in ea in fefed talis ejfct mixtio apud aliquemhomi ? CT non e jfet apud alium, quando fuerit acutioris u$ q iUc,adco j non ejfct hic aliqua res mixta apud mnem acceptum, gratia exempli perfette acuitdtis ts ac etiam fi res ita ejfet non fieret denuo propter
1 EX tlVARlST. COMP. mixtiorum aliquem $ diuerfa fecundum fuam formt er quiditatem d rebus quibus efi mixtio . Sic$ ejfitin , fanguinttgratia exepli aqua er terra er 'der crigwf in dftujed efiet aggregatum ex eis , ex quofunt in eo i n dftuyftue fentirentur ab 1U0 partes iUeftue nonfen * lirentur jftud autem totum efi manifefte ruina perfe , er cmw declaratum fuerit ikud de dijfiofitione mixtio ttis,fequitur itaqj ergo q, utrumefc duorum mifeibiliu agat in alterutrum er patiatur , ea autem quafunt ta tis difliojltionisfunt contraria quorum materia pro* pinqua cft unafleut pramijfum e& fecundum aftione er paffionem quia permixtio rei inffecie fua non uo * catur complexio nefy mixtio quia no fieret denuo pojl iUam alia res ne$ diceretur etiam,^, res quarum ma* ter ia propinqua non efi una fint mifcibiles.Non efi au tem pofibilis mixtio in eis cr ideo nos non dicamus q, artifex mifceaturfado per artem quando tangit illud * Res autem mifeibiles oportet cum hoc quodfunt coH? tr ariee cr caetera que condiftionauimus q> fint facilis diuiflonis in partes minimas * er tunc effit pojfibile q, aggregarentur ultima earum er congregarentur ideofequitur necejfitrio % res mifeibiles fint bumicLe, er fi una earum effit arida non permifierentur quo* uf$ humettarctur 3 crfi ambe fimul ejfint aride impof fibile effiet neceffiario 3 nifi effiet inter eas humiditas com munis ficut efi dijpofttio ofiium quando franguntur er quado ifiud ita futritjnixtio ita <£ ergo efi unio diuer forum per tranfmutationemfin rebus autem in quibus efi pofiibilis mixtio efi exceffus unus fupra alia inhoc fecundum propinquitatem materia communis eis cr
DE GENE. ET CORRVP. remotionem earum adeo g, inquibufdam non adda* tur quintis mixti per mixtionem. Sed acquiritur ex hoc qualitas folum,ficut eit difiofitio mixtionis plu* hi cum ereiScrmo auipm declarationis complexionis pcrftftt & quo modo fit , er in qua re fit t habctur in quarto metbeororum er fic explica loquutio primi libri»
LIBER SECVNDVS*
i:TC^i:0(V u‘ j osuiui ih
N fecundo libro incipit perferutatio de rebus qua uocantur elementa corporu: quafinti er quotus Jit numerus corii i Et dicamus $ corpora generabilia er corruptibilia fint duarum fiteierum JimpUcia er compojita,& utraque duarum i&arunt fpecierum ejl compofita ex materia er forma ficui prtmifjum cil: Corporum quidem fimplicium motu ria propinqua efi materia , prima ficut declaratu efi t er eorum formae funt contraria, prima qujcinueniii tur in eis hoc efi gratuitas er leuitas, er calor cfri gus er humiditas er flccitasiPerfcrutatio uero de di /potione corporum compofltorum hic efi de materijs propinquis er elemcntis,cr an fint omnia tfia corpo rafimplicia autplufquam unum exeis,uia autem ad hoc primo eru quando itabimus fuprajpecies contra r iorum primorum propter qua/ equitur effe contra riorum communium omnibus corporibus generali* bus corruptil ilibus, et fi fint ifiorum contrariorum qu<ed*mj?rima,& aliqua non prima^narrabimus pri na totu,&fi omnia fint prime narrabimus omnia;
- EX LIB. ARIS T, COMP/ - i Et dicamus q, ifta fint ntceffario forma corporum primorum ex quibus funt omnees ffecics contrariorum in omnibus corporibus, ucrbi gratia, quia contraria , • qu£ funt in uinis funt g eneris faforis: Contraria aut prima fecundiifapore funt dulcedo er amaritudo ,er quando iftui ita fuerit eft itaque neceffarium , quod fint elementa umorum res dulces er amare 9 conucnit ergo quddnanemus Jfecics contrariorum qu£ funt in ultimo qu£ funt in omnibus corporibus ,er dducr* tes ex hoc que eorum fint /implicia er que eorum generentur ex fimplicibus ftcvt eft durities er molli* ties qu£ funt exficcitate er humiditate , er quando pofuerimus fimpltcta eorum plura quam unu in que refoluuntur omnia contraria que non refoluutur ad ft indicem neque componuntur ex fc inuicem iudica * uerimus quod corpora fimplicia qui bus funt ifta coit trariain ultimo funt elementa compofitorum , iftaau tem feeeies declarationis eft demonftratio caufe ere/* fe et eft fimilis ac ft cffctfubfreci e fecuda quarte par tis ffeaerum demoftrationis ipfius A Ibumazar alfd f rabij:qu£ eft. A eft genus ipfius B. er B. eft iijfercn tia ipfius C.iftud autem eft,fi pofuerimus elementum genus ift orum, er dicamus quod contraria qu£ funt in corporibus compofitis communibus omnibus eis funt contraria comprebenfa fenfu taftus quia omne genus naturale eft tangibile, cbictta autem fenf us ta« eius funtcalidUaStCr bumiditas,er frigiditas ,er fic* citas, er grauitas, &leuitas, er durities, et mollities,
' cr dcnfitaSiCTraritaSf&fubtilitds^grofiities,!?
pilofitas,crJ<tutaSiCr macrcdo,cr pinguedo : alias
DB (?E’NE* ET CORRVP. zruifcoJltas,& non uifcofitas: Qrauitas autem er/e> uttas licetfintitifimplicibusipfe no funt in eisin qui tum furit elementa,quiaipfe non funt uirtutes aftiu* neque pafiiua: uirtutes autem quibus jimplicia funt elementa oportet neceffkrio $ fint agentes er patirn* t es, quia effc compofiti ex eis ejl permixtionem ficut declaratum eft. Quodautemfrigiditas^caliditas, CT bumiditas,&Jiccitasfint uirtutes attiua er paf* jluaeft maniftftumper fuamdeferiptionem . Calor quidem eft uirtus aftiud quia eius femiteejt coniutu • gere res j imiles qua funt unius fyccici , er producere eas unam, iftud autem apparetinarte purificationis er alijs artibus ab ea t cr j equitur exiftaaftione fepa ratio rerum d</ 'similium cr fcqucfiratio earum. Sed ijtaaftiocomungitur eis propter primam ac jl ifta tjfet fecundum intentionem fecundam aut per acci* dens, frigiditas etiam eft adiua , quiafemita eius eft eoniungere conjimilia er difsimilu er ijlud etiam ap paret de corpibus quae eogelaretfrigiditaSyficut funt lapides ftmcn,er nixet alia abbijs t humiditas autem CT flccitas funt dua uirtutes pajfiua , iftud autem eft quiahumiditaseft facilis terminari ab alio difficili s terminari exf tjiccitas uero e conuerfo,hoc eji diffid lis terminari ab a lio facilis terminari ex fe : reliqua uero contraria, qua narrauimus de duritia zj molli 'm ti£,& fubtilitate er g rofiitia iam apparet, pauca ani mduertentia,q,refoluantunniUas uirtutes primas: iftud autem eft quia durities eji ex /locitate, & moUim ties ex bumiditatc , mollities enim eft qua extenditur fub emprefiiontidunties autem eft fecundum contra
EX LIE. ARrST. COMP. fiunt huius CT fubtilitas CT grofities , quia fubtilitas ex quo fuit uelocior omni rcadttrminandum ab alio (flcut dicit Ariftotcles) fuit cxbumiditate,cr quado ijtud ita fuerit grofiitus itaque c& ex fluitate er fle uideturde rcliquisiMult a etiam res funt humidafecu dii ipfas,&‘illud cfl quod uocatur nomine bumidita m tis ,et mulufuntin quibus muenitur humiditas qua acciderit eis, id autem quod eft in manifefto rei uoca* tur infufum, et quod eft intra tpfant uocatur inclu* fum, non eh autem ficcitatioppojUe fingulis fpeciem bus iit arum rerum nomen , fed omnia illa reducuntur ad flccitatemer humiditatem quasdeterminauimus. Q_uatuor uero uirtutes qua fnnt calor er frigus et fluitas, cum hoc $ funt uirtutes aftiue et pafliuanon refoluutur in aliquam rem neque adfeinuictni , quia non eft calor ex frigore neque frigus ex calore ne* que humi dum ex flcco neque flccum ex bumido,etflc etiam non eft humiditas ex frigore ratione inuentiom vis aeris calidi et bumidi,neque fluitas etiam excal a> iteratione inuentionis terra frigida et ficca,etquan* do iftud ita fuerit, v declaratum fuit, q, Mequatuor virtutes flnt fimpliciflima omnium cotr anorum qua fmtin compofitisiiam itaquemanifeflum eft.^corm, poraflmplicia quibus funt ifla uirtutes flnt eis for * maqua funt eis finaliter in aftu et perfettc,qua funt tkmcntacompoflti,fcd quia flnguhs corponbusfunt dua uirtutes iftarum uirtutum,etflnon , elementa ef fcntcontraria,ctimpofi{biie combinari iflasutrtu
tesnifl quatuor qua funt m elementis,hoc eft calidita tem, etflccmem, et cahditatm, tt humiditatem, et
D£ GENE.' ET CORRVP. It frigiditatem ctbumiditatem , et frigiditatem et flcci* tatnrtyntcejfirioycx quo f equitur. Quia ifie quatuor fintfornue elementorum et $ eurum numerus fit ijlc numerus. Vofiquam lutem tam declaratum eft $fe* quit urq, fim corpora quatuor fimplicia talis deno * minationis ex quibus componantur rcliquacompofl ta > et quod apparet fenfu conuemt lUt ad quod tulit fermo : ifiud autem efl quia ignis efi calidus etficcus; ipfum autem tffe calidum efl cuidens fenfu . Sed ip * fum ejfe ficcum eapropter ea quia flent dicit Anjlo* teles gelu efl contrarium igni quia differ entiam inter eos efl in ultimo ,fuit autem gelu congelatio frigidi et bumidiyfcque ignis efl nece ffar io f eruor calidi et fieciyiftud autem efl quia fi differrent per unumcon * trammboc efl per frigus et calorem folum non cf* feni contrarij m ultimo , Aer autem efl calidus tt bu • midus ; b umidus quidem ratione qua e fi facilis termi nationis ab aho, difficilis terminari per fe 3 frigidus ue roratione qua frigus corrumperet ipfum: Aqua au Um e&fngidactbumida, frigida quidem ratione qua calor ip fam corrumperet,bumida autem ratione faci litatis terminationis eius ab alio et difficultatis fu* terminationis per fe 9 terra autem c& frigida etficca* fcd uidetur q> ignis uerius fit calidus quam aer : et «* qua uerius frigida quam terra; et fic etiam uidetur 9I q, aer uerius fit bumidus qudm aqua quia facilior efl ut terminetur ab alio, et terra uerius tfificca quam igtiis quia difficilior efi ut terminetur ab alio , fleque neccjjario ika quatuor corpora funt elementa , ifiud nutem efi quiajytlogifmus componitur fic ; ifta qua*
fex LIB. ARIS. COMp." iuor corpora funt quibus funt prima contraridtt eo* tum numerus efi numerus qui fit ex cobmationepii morum contrariorum : Corpora autem quibus funt ifiapnma contraria cr quorum numerus eji nume* rus primorum contrariorum ipfa funt elementa , & concluditur ex hoc $ tjla corpora jlnt elemetaizr eo* rum numerus fit numerus iUorum,cr declaratu eji , fyifia quatuor corpora Jlnt dementa omnium compo fitorum,& declaratur itaque iftud, quia exquocom pofita generantur in loco infimo quce cfl terra , iflui autem fit, aut in euidenti terra fleutfunt animalia & planta, dui in eius uentre ficut mineralia, fequitUr nt cejfario.q Jit in eis pars terra quia funt in loco ter * rat naturaliter quod eji medium, ftcqueefi iby terra uel res terrea,cx quo autem impofiibtlti e fit erra in* quantum ipfaeftficaq fufcipiat terminationem & figuram abfque $ commi fce at ur aqud,rtperiturn& ceffario in omni compofito terra,et aqua, quando au tem reperitur in omni compofito terra et aqua,opor tet necejfarioeffe ineis contraria alia > hoc eftignent CT aerem et fi non,nonperueniret complexio qua eji in compofito nec perueniffet mediocritas inter calo • rem, cr frigus, cr humiditatem,cr ficcatatem, er uniucrfaliter dijfofltio corporum naturalium efi fi* cut diffiofitio artis corporum terrefirium,uerbi g ra* tia in arte faciendi lateras , quia ficut later perficitur per aquam cr terram : deinde coquitur igne donec habeat confiantiam ficut efi dtjfiojitio corporum na* tur alium, apparebit aute ifiud itaque perfefte in quar io mttbeomum c r declarabitur etiam ifiud ex qua
E>E GENE* ET CORRVE. tz os inucnimusq, compoflta rcfoluunturin ifla qua* nor fimplicia, iftud autem eil quiaipfa refoluuntur >er fublimationem in aqua m,cr per putrefattionent n terram , er quadam eorum pauco motu in ignem Jcut futit ligna pinguia fubtilia qua cito inceduntur z |i uicquid autem refoluitur in aliqua rem , ipfum itaq^ efl compofitum ex lUa necejJario,cr conflat iftud etia tx parte alimeti in eo quod,Scmite eius efl:$ nutriat z er in quo mani fe&ius apparet iflud funt planta quia ipfe nutriuntur ex aqua er terra er ideo intendit a» gricola commifcere eas . P oftquam autem declara * tum efl exiflo fermone 9 quaflnt clcmenta,ej quotus fit eorum numerus:prope etiam itaque eflydeclare* tur q, compoflta ex eis fiant ex iUis permixtionem ctt ius pracefiit declaratio , quia impojlibilis efl entitas reiuniusinaftuex pluribus una rem adu,iHa autem res difert fecundum formam er quidditatem abiUis rebus ex quibus componitur perfolam mixtionem, et ideo impofhbile eftq, abfoluant caufam ifiius rei dice* tcsfy elementa t florum corporum flnt diuifibilia ha * bentu quantitatem X? e quale efl, flue fuerint diuiflbi lid aut indiuiflbilta, quia fecundum iflam opinionem fcquereturq, generatio effet aggregatio ,cr non effet ibi differentia fecundum formam er quidditatem in ter compofitum ejeius elementa, & fecundum gene ratio non effet per f e, fcd per accidens, & ficimpofii* bile efl q,abfo luamus caufam ifliusrci, fecundum ift* opinionem fecundum, res compotitas & earum diffe * rentias fecundum quidditatem & formam, quia cau « fa bumejt nat ictas menfurarum elementpr^m meo
EX Xm A RI ST. COMP. pojjto cr eorum additio fecundum aliquid er dimhttt tio fecundum aliquid, ficque non ejl e au fi uarte tatis formarum corporum fimilarium partium aliqua rei pr*terifh im,er per iftuddifferunt fubftantia carnis CT omnium corporum confimilium inter fe, ef &ud t & quia ex quo elementa funt in compofto in potens tia prepinqua attui, differens fuit e ffe jingulorum eo tum in /ingulis ccmpojuis per prop nquitatem er di* fl antiam ab aftu, er ideo propinquiora funt qu*dam compofita q, tranfmutentur tn ignem, cr qu<edam in terram uti aerem aut duo ex iflts ucl plura , c T per i fi as mefuras mixtionis qu* funt in fingulis eorum in ueniuntur differenti* propter fingula eorum: ficut ejl extenjlo auri, et ait* differenti* corporum fimtla ftum partium Jargitio aurem caufarum fuarum diffh tertiarum uniuerfalium ejl in quarto metheororum: poftquam autem declarata eft ifta menfura dtffofitio nis generationis corporum compofttorum et largitio nis fuorum principiorum materialium [peculabimur itaque generationem fimplicem,hoc ejl generationem ifiorum corporum ftmplicium ex alterutris et quo* modo fit et quot modis occurrit, et dicamus q fenfu ap pareat q, fiant ex alterutris 9 et iam declarabitur , ifiui etiam, ex parte qua funt cotraria,ifiud autem ejl quia f emite contrariorum efi q corrumpant fe micem, quando pr*dominatur unum alteri, fingula utro ele * merta non corrumpuntur fecundum fuam tot alitas tem propter fufficicntiamet coequationem qus t& in ter ea, et ideo qua do attribuitur uni eorum grofiities tt difficultas pafiibilitates (ficut efi terra,) ponitur
_T>E GENE. ET CORRVP. ij pdruu,ct quando attribuitur uni eoru raritas et ut locitas pafibtlitatis ponitur ei magnitudo , ficut c& dcr 9 tt niji ejfct ijlud corrumperetur & conuertere* tur in nihilu er quando euidens fuerit generatio eo* rum ex alterutris. Sicut diximus cft etiam. Uaq- ma nifcftum per fe^illud accidat fecundu tres fpccics: duarum una ei qua e(i facilior efl qtfod corrum * patur unum eorum ad ciusuicinum, quodfucceditei ficut terra reuertitur aqua , er aqua aer , er aer ignis er e contra: Ijlud autem fuit ei facile quia non indiget ad generationem eorum ex alterutris iflo modo plufquam corruptione unius qualitatis qu£ obijeitur ei , cr additione fecundum aliam qualita * tem, ijlud autem cjl quia qutelibet duo elementa uicU na contrariantur fecundum unam qualitatem , uerbi gratia, quia terra quando corrumpitur ab ea Jtccitas er conuerfa fuerit bumidttas cr augetur frigus ef* fet iftud generatio aqu£ ,€rftceft dijpojitio , aqus cum aere, quando corrumpitur ex ea frigus er au* g ctur humiditas cjfet generatio aeris , er ftc efl dijpo fitio aeris cum igne , et e cotra,hoc eft dijpojitio ignis cum aere er aeris cum aqua er aqu£ cum terra : se* eunda uerojpccies eorum generationis qu£ efl diffici • lior efl, quod generentur ex alterutris elementa con* trana fecudum duas qualitates Jlmul, ijlud autem ejl in elementis quando non fuerint uicina , ficut ignis couertitur i aqua, et aer i terra, iftud uerofutt diffici lius quid corruptio eorum indigeret quod corrum* ptrcnturdme qualitates fimul er generatum quodge metur fecundum ambas fimul ? uerbi gratia , quia ' D
EX LIB. AB.IST, COMP. ignis nonconuertitur inaqua, donec corrupantur tx eo calor cr ficcitas & generetur frigus er humiditas t? fle eft dfjpofltio aeris cum terra : Terttauerojpe* des eorum generationis quod unum eorum gene ratur ex duobus , iftud autem pofiibile eft eis in con » trarijs feeundum duas qualitates non in contrarias ft eundum unam qualttatem quxfunt uicina , uerbigra tia, ex igne er aqua ambobus generatur aer er ter* ra, aer quidem per corruptionem ficciutis ignis & frigoris aqux ,terrauero per corruptionem caloris ignis er humiditatis aqux, cr fecundum ijiam ftmi* tam fentitur generatio ignis a terra cr aer e, quod efl quia flammajicut dicit Arifoteles efl fumusinccn* Jus , fumus autem efl ex aeree? terra,inter elementa uero uicina impcflibile eft itaque iflui , caufa autem huius efl quia ipfa contrariantur fecundum qualita * temunam,& conuemunt fecudum alteram jient funt ignis er acr,e? aqua er terra, quando autem corrunt peretur ex utroque eorum qualitas una non genera • tur ex eo res alia, uerbi gratia , quod corrumpatur ex igne ficcitas cr ex aere bumiduas er remaneat ct lor feparatus,cr non effet elementum calidum foe lum,cr ficui quando corrumperetur, calor ex ambo bus remanerent duo contraria fimul que non contuit gerentur fecundum corpus unum , ifta autem ffiecics . generationis eft difficilior quam prima & facilior quam fecunda,ipfam autem effe faciliorem quhmfe* eunda efl quia coaruptio in ea cr generatio effet fc* cundumqualitatem unam, fed difficultas eius eft propter ea quia ifta fpecies generationis peruenit per
CE GENB» ET CORRVP. corruptionem duarum rerum quarum uniufcuiuflfl corruptio efl fecundum qualitatem unam , cr ideo efl quod diximus quod ipfa fit difficilior quam prima . Vohquam autem iam declaratum e& iftud ex dilpofl tione generationi* flmplici* t c iam declaratum fue* tat etiam ex diflofitione generationis compoflt <e menfura qux iam declarata efl conuenit quod perfert* temur caufa * untuerfali/i cuiufque generabilis cr cor ruptibilis cr illefunt caufe ultima aliquo modo t quia itio modo potefl ejfe qu 6 d tribuantur caufe cuiufque rei rerum particularium generabilium corruptibi * lium abfque replicatione doftrin<£,flcut fecerat in phy/ico auditu , quia ibi tribuerat caufas uniuerfales cuiufque cuius confiflentia fit fecundum naturam aequaliter flue fuerint £terna flue generabilia , cr di * camus quod iU £ Caufe quas dederat ibi funt ipfemet cauf£ generationis cr cor ruptionis, ditium efl ibi ita que quod caufe fint quatitor, materia rei cr eius for 'ma ejfuum efficiens, cr fuus fmis, materia autem pri ma cuiu* ejfe efl ibi declaratum ctt itaque eadem pri ma materia cuiufque quod generatur cr corrumpi* tur , corporibus autem etemi* de quibu* ditium efl quod fint habentia matertas,quod cji fecudum alium modum analogu, non edipfis pjfibrfitat qybd au fi* ratur eorum forma neque quo dcorrumpxtur, etiam fleut declaratum efl indecoe o Cr mundo, fedreperi tur in eis de dijfcofltiotubus materi£ quo i ip r a fint fi* bitflafolum , quia moucnsineis diflinttum a mo bili: Excipiunt autem motum ex parte fubufti non tx parte forma, formam utro qua generatur et cor
. 1 :
EX L1B. ARIST. COMP. rumpitur non rcperiturfermo ample dens eam , fei 'ipfa efi in unoquoque entium particularium id quo fubftantificatur , er ideo eius declaratio efi per id q<f appropriatur illis, erit autem fptculatio de Jingulis il larum, & quando iftud it a fuerit, id itaque cuius per • fcrutatio conuenit hic eficaufa efficiens ultima gene rationis cr corruptionis cuius largitio defecit cmni* bus antiquis, fecundum quod putauit Anfioteles , con uenit autem quod ffcculemurhic de eius difrofltione, an jit eadem caufe ultima: cuius effe efi declaratum in phy fico auditu , cr fl fit,an fit moues propinquum generationis ? aut per medium f quod efi corpus eoe» le fi e, quia mouens e fi uniuerfaliusquam efficiens, tfitid autem efi , quia efficiens efl id cuius femite eftquod fiatimprefiio cr qualitas in mobili per ipfum,et ideo nonabfolueret Artftotelisnomen efficientis de moto re pnmo,dicimus quidem, quod de generatione fim • plici, qua efi generatio elementorum ex alterutris , fiteuideus , quod efficiens idud fit motus corporum latorum circular i ter , cr niflifiud effet non ejfct in eis generatio neque corruptto qua procederet fecun dum reditudmem cr ordinem terminatum, immo tf fetimpefiibilis partibus elementorum, corruptio om nino,quiaipfa coequantur fecundum fuamtotalitd * tem, er unumquodque eorum efi in fuo loco naturx li , cr non ejfct hic aliqua res qu'a moueret ea adeo 'quod quadam torum proijcerent aiiqua fecundum inc qualitatem fuarutn uirtutum, cr fic etiamappa* ret dtfpofttio generationis compofitorum exfimpltcir bus, quia non efi elementis fufjicicntia quod permi «
DE GENE. ET CQRRVP: fceantur ©“ complcxionentur adeo quod ex eis pro* ueniat aliud ens , crhocfemper e r perfe,ficut non ' eft igni inquantum efi ignis fufficicntia quod genere*
tur ex eo corpus artificiale donec artifex praparet
* ' ipfum CT formet iUud , er /deo efi quod apparet hic '■ quod motibus corporum ccclcftium fit fufficicntia
quod largiantur formas corporum mineralium cum elementis , piant £ uero,et animal putatur quod indi* g eant ingreffu alterius motoris in ifia fcientu ftcut po ■ T -
fica declarabitur . P ojlquam autem iam declaratum efi ifiud de diffiofitionc motus lationis circulariter , necejfario efi itaque id quod diftum eft quod ille fit | prior reliquis tr an f mutationibus, fed non efi primo
motui fu fficientia quod flteaufagenerationis er cor ruption is, quia rerum contrariarum caufie f mt con tr aride, et ideo necejfario fuerunt motus plures et dif r / ferentes , et priecipue motus folis in fuo corde decli*
ui , quia ifie motus esi prima caufa generationis eius (
quod generatur et corruptionis eius quod corrumpi * tur, ifiud autem efi quia quando propinquauerit eib * ^ caufa ejje plurium generabilium, et quando defitte*
• ritfit caufa corruptionis plurium entium , et effi* ciens quatuor temporum quxfuntuer et cflasautu* tnnus et byems efiifie motus , efficiens autem conti * nuitatem generationis et corruptionis efi apud Ari *
>, fotclem motus primus continuus , efficiens autem ge
iterationis et corruptionis efi motus folis in orbe dc* ' *
-cliui , non reperitur autem ifit motus folum foli ,fed ' j
etiam Lunat et Stellis erraticisjicet fol jit eutdentior fecundum hoc in cffeftu, ifiud autem quod facit fol
1 v tij
' ■ 1 . ' ' 0 - "•
i , , » ' . ' ' i -
t, .'*-*? \ w
EX LIB. ARIS. COHP. progreffu fuo in eius circulo dechui dc uarietate qua « tuor temporum efl idem tUi quod facit unufquifque plane t a fuo progreffu in fuo preprio orbe,fcd licetis teat nos uanetas qu<e appropriat unumquenque pia * netam fecundum ea entia quxfunt apudnos,apparct tamen fermone uniuerfali illis ingreffus ad generatio nem et corruptionem, adeo quodfl putaremus abla* tionem alicuius motus ex eis aut alicuius plancte tuc aut non perficeretur generatio omnino, aut non per ficeretur generatio quorundam entinm, ac etiam eui dens itaque c(l,qubd qmbufdam entibus approprietur attio alicuius plane te, et ideo inuenimus homines qui obferuauerunt quod prateritoru temporum eftquod diuifennt entia fecundum lUos, et pofuerunt tale ens natur* talis plancte, et uniuerfali ter quod apparet de diffofitione : florum planetarum efi q lUi quaft pa tidtur eorum uanetates propter motum folis et quod maxittte differenti * eorum infuis uanetatibusjitfe eundum appropinquationem eorum et eorum difian tiam a foie,ct audentius cfl quod inucniaturiftud It* n* et M er curio et Veneri,et putatur q ifludflt caufa entitatis uarietatis in eis fecundum eorum propinqui tatem et dtflantiam eorum afole,hoc e/i q faciant Jpe ties eorum progreffuum ex uelocitate et tarditate et medio motufccundumterminatas di flant i as a fole, et quando tuidens fuerit iftud ex difpofitione folis et pia ' net crumneceffarium itaque ergo eft q denuo faciat entia ct dcbilitet,et uniuerfaliter propter longitudi * nc curti permanentic bm terminatos circuitus pro** grcjfuum folis er planetaru frn eoru propinquitate
DE GENE. ET CORRVP. it
UT di fiant ia , er tftud e fi quia ipfi ide funt qui largiu turentifudcoplcxione et appropriatam ,cr deinde erit fua magnificatio c 7 debilitas fecundu quod fue* rit eius nature # recipiat iftas duas uarietates ex eo ru propinquitate crdifiantia,cr ideo e fi # inueni * mus maiore parte entium,# erit fecudum circuitus terminatos ex circuitibus ifloru planetarii et fle eo * ru dei ditas, quia qu£dam menfurantur fecundu mo * tumlun<£:Sicut efl difpofltio temporis permanentis bominis,CT pluriu ammaliu,nec remotum efl, #flnt bic entia quoru uitamcnfuretur fecundum circuitus finguloru planetarii ex reliquis planetis. Et propte « rea e fi quod dicitur# uita fit terminata cr # fines fint fecundu aliqua menfuram. \jlud autem e flet qua* do non ueniretenti a liquar es per accidens ab extriti feco fleut efl corruptio que Jit in aere er uulum re • gimen cr reliqua , quarum caufa non efl naturalis . <orruptioni,ex quo aute iflj motus funt e terni fecun dum quod declaratum efl per e fle motores coru ppe tuos,ncceflanuitaq;efi ># generatio cr Corruptio flnt£terne,ey ifludcfimamfcftu, generatio uero ele mentoru exfe inuicc efl ite# nece j far ia quia ifla cor pora C eleflta mouentur illis motibus contrarijs eum appropinquatione & diflantia . Sine medio inter eas fleut e difpofltio folis, quia quando ipfc remouea tur a nobis e fi caufa generationis quorundam cor * porum , fleut excejfus quantitatis aque, cr quando appropinquauerit efl caufa generatioiusa ens pro * pter difpofldone fui exceflus, er ideo nos non pojfu • mus imaginari defluentium generationis fecundum
EX LIB. ARIST. COHP. iftutn modum, quid corpora celeflia funt aeterna fecu iumflngularecT elementa fecudumfpeciem flcutdc n clarabitunEt fle putatur $ jit difpofltio mineraliu CT pluriuplantdrum,ct mineralis quod non genera * tur exflxrmate,& uniuerfaliter , C uiuf% quod noti indiget ad fuu effe motore ultra folem er reliquos planetas, quia licet ifla indigeant ad fuu e jfe loco pro prio in quo g enerentur,quod efl fuperficies terrae aut quodfuccedit ei, tamen manifeflu efl g corpora fu periora flnt quae protrabut coferuationem iftius loci fecundujpecic , crflno predominaretur ei aqua, qa tjfe naturale terre,lnquantu ipfa efl grauis,eft g fit fecundu omnes eius partes fub aqua»quia iamdecla •
' ratu efl g iUae flt finis conueniens ei: i Uud aut e euides efl g flt ex aftione planetarii cr precipue folis actio * ne ejfentiali: An aute illud flt neceffanu aut ens ut in pluribus,eft ita# inillo locus perfer utationis fuper quem flabimus ek fpeculatione difpofltionisjfecie « ru quae generatur ex fpermateiej lUe funt res qua in digent,cii motu corporu celeftiu motore alio propin quo , quia homine fleut dicit A rifloteles generat ho* mo alius er fol, quando autem pofltum fuerit iHud fleut efl manifeftum de difpofltione iftaru fpecierit genitarum,boc efl $ flnt aeterne fleut p ermijfum etk cft ita% manifeftumqs impofiibile flt g deflnant effc in futuro cr hoc propter aduentumm ea dadorum elementariUfUt fi diceres corruptionem aeris aut di* luuium aquarum fuper tota terram, quia fl de fine* tet ejfeaut effet eis poflibile g deflnant, iam exiuiffet id ex hijs quod poflibile fuerit. In aftum tepore pre f terito
DB GENE. ET CORRVP. Urito infinito er ifiud wfinitics ct cffcnt nunc no cn tia omnino. Et uniucrfaliter iam dcclaratumefl,# impofiibile fit $ fit aliqui res (terna in proterito, et corrupatur infuturu, er c cotra,boc (ft,qfit aliqua res gener at a,m remaneat ppetua,qn autem ifiud ita fuerit, c? declaratu fuerit g, generatio m corruptio fint£terne, E t emit as autc intfiis trafmutatiombus , er in reliquis trafmutatiombus generabiliu m cor ruptibiliu repitur pfubfeqnentia etfucccfiione,ficif; couenit,g declaramus quibus modis dicatur iftuddc eis, Et dicamus, gifiaru rerupcjfibiliufecudueffe qtt inuenitur prius ex eis no fequitur neceffario ex illo ce pofierioris t Verbi gratia, qn reperitur focrates non fequitur g, fit ei Plato, er fic de ali j s rebus artificiali • bus,quia qn repnurfundamentu no fequitur effe ip * fius domus, qn uero fuerit pofierius eoru , Sequitur itaq- neceffario effe prioris, V er bi gratia quia qn tu fueris inuentusia inuenitur tuus pater, m qtt fuerit domus ia itacpfuit fundameiu er lapides neceffario , in rebus uero e ternis prior ih fert pofieriorc , er po* i lerior infert priore, Verbi gratia quando reperitur tropicus Yemalis inuenitur neceffario tropicus efii* uus»mc contra, er quando iftud i ta fuerit , nefeio quo inuenitur perpetuitas er fucceffio in rebus prio * ribus,fi e direde,iftud itafyeipofiibile btn duo extre ma fimul hoc tji in pr<eterato crin futuro et ifiud cfb qa in proterito licet fequaturtx entitate pofierioris entitas prioris no poterimus itaq- ponere ifiud ( pct* des dire dtp le in ifimtu in p tento qa poftenus indi geret caujis q praecederet ipfum m infiniiu, ifiud aut
EX LIB. ARI ST. COMP. tjtfdJsu cftc p fcffied fi repiretur redit udo in entibus » quasfumppagata ittud itaq ; efl p accides , intetioaut p accides formabitur itacp in eo qijrjifuturuq fit qa largtes formata iftoru entiuqu^ppaganturqbus ip fafuntjucfunt cfi moues ab extra praer femina fi nten aut eft ei inftr ument u, *? qniftud ita fuerit , <? declaratu fuerit q, tfiius mouetts aftio fit infinita no tft impoffibile $ fiant ftinftrumenta infinita aftiones infinita: ,cr fi lUainfttumenta pofita fuerint caufie ftbiinwcemifiud effit p accides, er ficetum impofii bile e q, accidat eis ftpetuitastterna dirette in futuri i neq^pfc ncq-p i ccides,iftud aut e It qa no fcquitur ad tfft prioris cffi poftenons hn quod diximus,*? qn ifiud fuerit ipofiibile,ppctuitasitacp iftarii fpccietu necefiario repetitur circulariter,ijtud aut ejfbb mo ues atternu mobile circulanter,quia qn fuerit nubis effit pluuia,p- qn fuerit pluuia effit nubis,et fle qn effiet homo ia inuenitur pofl illu alius,*? poft illu po Seriore ulterior fid ea lUaru reru q no idiget ad fuu efieprtter elemeta *? corpaceicftid,Corpora itacp celejHafuffcm adppctuationeifto mo,iUa aut ad quo ru effit indiget facere q igrediatur pnncipu ahudfi* tutautaulia e? pldte/ecu iu qtf putauetui multi *? fleut eft hofccundu qduir US tft flbi AnftcieUs, Ap paret itaq- q in corporibus celcft.busfltfufficictia ai iargiendu qdcftfub intcUedu 3 \flud me aduenit il* lisp ea flmul hoc cfl per corpora celeftia et illud prin cipiu,Sed talis generationis circularis circuitus fecit dufpecie eft neccfprius 3 Circuuut utro bmflngutare yt ipoffibUis, ifiud aut e d quia impojfbilc eft q, i nue
DE GENE. ET CORRVP. i3 tiiaturide Socrates pofiq ia inuentus fuerit adeo q fityCT iterum reuertatur circulariter , er no cft pofii bile ejfe reiifiius cjje eius fecunda uice circulariter > ijlud autem eft quia oportet junius rei tfficiais ip * famjlt unum,qn Mt corruptum fuerit fub tftum,ey poftc afuerit iam lUudnecejfario eff fecundum nume ro 3 & aquale cjl flue pofuet is efficiens amboru unu flue non pofueris lUud fecundum quod dicunt afferen tes circuitus,quia ifti itaq } dicuw,q quando reuerte* returjttus qui fuerat oibus parubus orbis hora qua inultus fuerat Socratesreuertereturidcm Socrates , iftud autem eff mendacium propter id quod dicimus: Alexander aute uifuscftfibt defitu er de dijfofitioni bus qua inueniuntur orbibus in aliqua hora q non re uertantur fecundum jlngularc,er dicit q fi nos pone remus omnes fiebas in uno punfto orbis Jignorum,ut fi diceres in ariete,deinde inciperent omnes, cr mo* neantur uelociorcs er tardiores earum non fequitur neccjfario q reuertantur omnes adiDum eundem pu ftum a quo inceperunt moutri, mfi effent circuitus quorundam fecundum menfuram circuituum aliquo tum adeoq effit gratia exempli,q qua do' perficeret fol circuitum unum perficeret luna duodecim circui* tus V flcfcqucrctur q effit fitus orbis ad unaquaque fteUam.c tunc effit pofiibtlc q reuer teremur omnes ad locum unum ad qucmcunq ; locum pofuerjsinos ai i ttm inuemmus diffofitionem fecundum contranu hit ius,quia fol tr an fit orbem fuum tr icent umfexagmta quinq diebus cum quarta dia: Luna autem tranfit or btmfum mgintifeptem diebus cum dimidio, ouando
EX L1B. ARIS. COMP. dUtem duplaremus uiginti feptem dies cum dimidio relinqueretur adannum de iricentumfcxaginta quin que diebus cum quarta diei,&quandoiftud ita fuerit non reuertitur tfficicns unum numero , ncq ; efl pofii* bile iflud de materia, ficq • iam declarata ejt ihipoflibi litas rcgrejfut jingularls eiufde ex omni parte , quod intendeba dcclarareiSed mijlo fermone eji fuper flui tas, ijlud autem efl quia non f equitur, q quando-circui tus luna; non men/uret circuitum [olis fecuium dies, q, neuter eorum menfuret alterutrum omnino quia poflibile ejfct iia$ q, menfura communis /fc puflUum temporis ,immoJi res ita ejfet ut dicitur comunis eis ejfct quarta diei nece Jfar io, conflilentia autem in ijhs circuitibus qui funtfldhsan Jint communicantes nec nc,cftcxhi]s qu& funt dfficiliaautimpcjstbMd,quut % ijlud conflruitur fupcrnoiitia temporis uniuscinui * tus illorum flngulis jlcWs fecundum ucritatem , idui autem efl impoflibile propter non prxafam propin* quitatem qu£ ingreditur obferuationem’, id aUtcni fu per quodexhijsquisconfijtere po\[u,tft qtpfi men* (urentfe inuicem uel quaftjicut uijifunc aitronomi ,» quomodo cunque autem res fuerit impofiibile itaque efl q reuertatur flngularc,z? fle completus edi Uber generationis er corruptionis ad laudem Dei } fundd* toris terrae f ; eundum cius dijflofltiones, Am cn *
:V; r
' f
: \ A
X> ]
• • -f
A VERRO Y S COMPENDIVM necejfarium , A riftotclis ex Libris de Anima , ex Arabico,uerfuminlatinumfermonemabac •
< curati fimo interprete, Abrabam de Bal*
: mes,uerum a Blondo Medico dili*
gentifecretorum repertore
editum in lucem» ; . .»
•' . : A
P R O L O G V S,
Ntentio nofird efihic,ut affero* musexuerbisexpojitorum fcien tine de Anima quouidentur e/Jc conuenientiora , ei quod declara tum eftin /cientia natur o:et con uenientiora intentioni Ariflote* lis : P ropterea proponamus ex hijs qua declarata funtinhac [cientia quo procedunt femitam radicum fuppofitaru ad intcUcftionem fub * flantia animo: Et dicimus q iam declaratu fuerat In primo libro pbyficarum aufcultatioriu q omnia cor» pora generabilia corruptibilia funtcompojita ex ma teria er forma , erq n eutra earum flnt corpus , licet per earum coniutiftioneminueniatur corpus, & de* claratum e&tbiqyleiftorum corporum fit informo per fe er non fit ens in aftu,crqcffc quodappropria turei fit ei ex parte quain eius potentia cft recipere formas , non q potentia fit eius fubjlantiaffed q ifta fe quantur eiusfubftatitiam,er quicquid eiconiungitur, '4? q de reliquis corporibus entibus inattu de quibus T A
_ EX LIBsRIS ARISTOTELIS dicitur q, ipfa pofiint fupra dliquam rem, dicitur iflud ex parte ma terite quid impofiibileefi q, fit eis potetia ex parte quafunt entia in adu per fe, er primo aftus, itaq; er potentia contra dicunt fibi: A tq ; etiam declara tum cjl ibi q, impofiibile flt 3 q, abnegetur ab ijiamaterta prima ipfa materia , er corpora fimplicia fint illa quatuor ignis er aqua er aer er terra. Et declaratu 'efi etiam In libroPerygenefcos,de difeofitionc iborum jtmplicium q, ipfa fint elementa reliquorum corporum fimilarium partium ,er<£ generatio iUoru ex cis fit fe cundu modum mixtionis er coplexionis.Et q agens ul timum fecundn mixtionem er complexionem fecundi* reditudine er ordine terminatu fint corpora celeftia, • Et declaratum efi etiam in quarto M etbcororu q, mix tiouera er complexio in omnibus corporibus flmila* rium partium qu<efuntinaqua jiat per dccodionem. Decodio autem fit per calorem conucnientem iUi rei decode qui eb calor naturalis g appropriatur fingulis entibus 3 cr q,diferenti<e iborum corporum fimilariu partium attribuantur complexioni folum. Etq,coru agens propinquum fit ipfe calor complexionatus per ea 3 ultimum autem funt corpora ccelcftia, er uniuerfa liter declaratum itaq- efi ibi elemetis er corporibus coelebibus fit fufficientia ad effe iborum corporum fi * milarium partium,cr largitio em quo eb cofifientia » CT hoc quia omnes eorum diferetiafunt attribute qua, litatibus quatuor 3 z? fleut totum iftudcfi declaratum in libro de Animalibus , q,fpectes compofitionum fint tres, quarum prma efi compcfttio qu<c fit ex effe cor porum fimplicium in materia prima qua efi informk
COMPENDIVM DE ANIMA. % perfe.Secunda aute efl compofltio quce fit ex ifiisflm plicibus qua funt corpora fimilarium partium . Ter* tia autem efl compofttio membrorum organicoru quot, funt perferiora qu£ funt animali perfido ficutcor CT epar&fic inueniuntur fecundii modu pUogifmi et fimilitudinisin animali perfefto er in plantis , er ftcut funt radices CT fruttus,flcq; declaratum efl etiam in hoc libro q, generans proximum ifioru corporum or* g anicorum non fit calor elementalis , quia aftionis ca loris elementalisejiinduratio er rare fattio , er prata ter hoc alia attributa corporibus fimiliaribu*,fed gene rans ea efl calor cone mens creationi er formationi et largitioni ipfius figur£, er g, largiens ifto colori eius formam compkxionalem qua fit in animali ffiermati Zantie? plantis femine propagantibus fit fingulare quod fit ffieciei illius quod generatur ab eo aut attribui tur ei ex parte qua fit fingulare tranjf iratis mediante potentia ex calore qui cjt calor exifiens in feminibus, er JpcrmatcAnanimalibusucro et plantis qu£ no pro pagantur feminefiargiens eft calor corporum cale * ilium, & cum hoc declaratum efl etiam g ifti calori conuenienti ad faciendum informationem er creatio* nemnonfitfufficientia ad largiendum figurae? crea, tionc abfq. ; hoc g ibi fit uirtus gignitiua de gener edni* mx nutritium ficut non fit receptio coplcxiotm in cor i pore ni fi per uirtutem nutritiuam >er g ifta uirtus nu tvitiua er f mfitiua generantur in animali , er eit eis operatio feparata qu£ uocatur intcllcttiua , quiaifta membra organica non inueniuntur tiifi tranjfiirantia ,
C r fi menmtur nwtranjpiratia,cjjc efl cis per quan
A ii
! ' EX LIB. ARISTOTELIS
dim fpeciem equiuocationis,ficut dicitur matius de mi tiu mortui er manu uiui. Et declaratum ejl etiam ibi cumhocqfubicttum proximum iftisanimabus in cor* poribuf organicis fit calor proporiionatus calori ge* ncranti,qiua non eft inter eos difcrentia tiifi quia iftc conf eruat iUud,alt er autem generat ipfum. i fle autem xalorcft euidens fenfu in animali generato in corde aut in proportionabiliet in animali imperfcfto . E tinueni , tur itaq ; ifie calor in pluribus i Rarum /petierum in co
muni fuo er hoc propter propinquitatem fuoru mem brorum ad flmplicitatem,ficuteft difpofttio plurium animalium er plantarum , planta: autem funtdigtiio * res huius modi,ertdeo quando inciderimus aliquem ramorum plantarii er plantauerimus ipfum, pofitbilc eft q uiuat, et declaratum eft etiam q potcntU animat fint una pfubiettum proximu eius qui eft calor natura tiSyplures in potentia ficut eft dijpufitio pomi quod eft habens plure s potetias ficut eft calor erfaporet odor qcum hoc eft ttnu,fcd di fer entia eft inter has quia hac funt accidentia pomi,iUe autem funtfubftantU caloris naturalis.lfte itaq; funt res quarum fi meminerimus poffemus pcruenire ad notitiam fubftantU anima CT eorum qua ei adueniunt perfefttfiimo omnium modo rum er faciUimo,quas res, licet non fit loquuttts de eis Ariftoteles in principio fui libri , ipf e tame ordinat ip fas ante illii in potentia fecundu eiusconfuetudinein ab' breuiatione. E t ex iftis eifde rebus pofibile eft q coftet nobis id quod magis optandum eft de eius dijpofitionc quodeft, A n pofibile fit de ea qftt feparataiti ecndfed conuenit qante iftam perfcmationem fitinuUittutn
COflTPEftDIVM DE ANIM A % quo modo fitpofibile q inucniatur forma feparata m materia fi fuerit ens er ex quo loco er regula' fit pof* fibile qfieturfupra hoc fi fuerit* Et dicimus qutfiem q pojtibilc fit q fi paratum inucniatur in rebus attributis rebus materialibus quado attributio earum ad illas na fuerit attributio forme ad materiamfed fuerit conti*
• nuatio carti in materiam fccundu continuationem que hon e fi per effentia cius 9 ficut dicitur de inteUedu agen te q fit infpermate er feminibus, er dicitur deprimo motore $ fit in ambicnte t quia attributio forma adma teria efi attributio qua non eft pofiibile omnino q ima gineturfeparatio ex parte qua ipfa efi forma mate * rialis,quia ifia efi pofitio cotradicens fibiipfi,quia unti eorum quefupponit habens ifiam fcientiamJicetiUud fit per jfe notum , efi qmanif edum fit ex difpofitione iduis forne naturalis q ipfa fit continuata materie et ideo ipfa denuo fit er confcquitur m fui nouitatead tranfmutationem in eius natura. Ac etiam quando po fuerimus ifiam rem hoc efi q fit eterna fiue pofueri* mus eam tranfmigrantcm de fubicfto infubicftum aut ex non fubiefto in fubieftumfifiud autem efi magis fer uans hanc pofitionem , quia fi ipfa fuerit eterna quid eftifiud quod non inueniturnifi in fubietto,cr hoc at$ tem fequuntur plura mendatia . Qyorum eft q ens gc neraretur in ente in aftu,quia fi materia non Jieret dc nouo er forma etiam no fieret dc nouo,non effet itai £ generatio omnino nec cjfe tibi adiuuans motorem er generantcm,immo no effet ibi efficiens omnino acctiZ fi poneremus formam inuentam ante eius inuetionem in materia dmon&uta non euadit quin Jit fuum e jfe
£X LIB. ARISTOTELIS tnnfmuUtio uel confequcns tranfmutationem , dUtrio ejfet ibi omnino tranfmutatio ad formam,fed quando pofucrimus formam,q, non jit ei tranfmutatio omni* no 3 necfuumeffcin materia demonfirata confequcns tranfmutationemetjlceius corruptio fcquiturq, ipfa una eadem res , ante generationem er ante eiufde cor ruptionem pofi generationem adeo q, jint contraria in ucniantur Jtmul in fubietto uno ac ji diceres formant aqu£ er formam ignis totum aute ijiud c&diucrfum inteUigibili.Ac etiam Jl pofucrimus eius nouitate tranf mutationem ex non yle ad yle, aut exylc adyle 3 ficut dicunt tenentes tranfmigrationc fequereturnecejfario q, forma ejfet corpus er diuiflbilisfccundu id quod de * claratum q, omne tranfmutabile Jit diuifibile 3 zr Ji
ijiud ita fuerit non relinquitur ,ita % $ eiusinnouatio tnyle e x quo eius ejfet Ji confequcns tranfmutationc ficut apparet de dijfofltione formarum generabilia quia unum eorum quibus perficitur generatio form<c\ aeris in materia aqua eji per ejfe tranfmutationisprx cedetis in aqua in innouatione forma aeris, fed ifta for matranfmutatur propter fuum ejfe intranfmutabili non ex parte qua ipfa trafmutaturin fui effentia quia ipfe non eji corpus neq-diuiditur, er ideo eji $ fertur q, non fit motus fubftantia 3 iam autem declaratum cfb cotum ijiud in Vhy ficis aufcultatiombus. Ac etia fi po e fuerimus i fiam formam immaterialem non ejfet eius innouatio in rcs,quafequaturaugmetum pr /paratio nis ad recipiedum aliam formam neq ; earuperfeftio hem aliquibus fecunduquod dicitur, qnutritiuu fitfub icftum J'cnfitiuo,f<nfitmm me cft ei perfettio, quia
COMPENDIVM DE ANIMA in forma inquantum forma cfl non cft aliqua res apti tudinis et potentia, quia ejfe fuum quod appropriatur ti esi ex parte attM,aftus autem er potentia funt coti tradiftoria,ucrutamen poflibile eft $ inueniatur in ea potentia fecundu aliquam Jfecie accidentis er hac pro pteripfam ejfe matcrialem,totum autem iflud funt ra tiones qua funt ibi cum eo qui negaucrit eam ejfe no demonjlrationes quibus declaratur ignotum per no* tum. Semite autem idwfpeciei fermonis $ eis utantur in [cientia Metaphyfica, quia ita ars eft qua intendit perferutari quod fupponut artes particulares utprin cipia er prologomcna,quando autem fuppofltumfue* rit ifiud habenti iftam feientia quia plures forma funt materiales q, autem declaratum fit ifiud de earum di* fl)oJltione,q, td de quo perferutatur habens iftam fcien tiamfint forma dc quarum difpofitione dubitatur an fintpcrmanentes.Via autem qua poflibile fit acquire* repramiffasproportionatas buicffeculationi in hac feientia eft,cft $ numeremusomnia pradicata qua ad * ucniunt formis materialibus quatenus ipfefunt mate * riales quiacjfe earum in yle non eft unius ffeciei ficui apparuit in eo quod pracefiit , er apparebit in hoc li • bro, deinde aduertamus ad ea omnia, gratia exempli de anima rationali quia de ipfaextimatur inter poten tias anima feparata, er fi poneremuseam denomina * tam uno illorum effet mamfeftum q,non effit fcpdra* ta,er fle numeremus pradicata quibus approprian* tur forma inquantum forma funt non inquatum funt fortita materiales ,er fi inueniretur ci exiliis pradica tum proprium declararetur $ fit feparata fleut dicit
•' gx LIB. ARISTOTELIS Arifioteles ,q fi inucniatur anim£ aut alicui eius par tium a ftus aliquis ei proprius pofiibile efflete^ fit flcps rata . ifte autem eft modus quo pofiibile eft acquirere prxmifflas propriashuic/peculationi q eft modus quo pofiibilc eji q,perflcrutemur de hoc quteflto. i fla cmm pe rfcrutatio ordinatur de fingulis partibus anim£ pofl fcientiam eius efflenti £, fle ictu enim ejflenti£ rei pr£ce t dit eius attributa. Et incipiamus ab eo, a quo ip fle vhi Amtnt Lj-* toflophus incepit Et dicamus q, appareat , itaq ;• ex eo quod fuppofitumeftin pr£cc dent iq anima fit forma corporis pbiflei organici iflud autem eft quia quando omne corpus efleompofitum ex materia cr forma, ea aute quaflunt talis dijflofltioms in animali flunt anima cr corpus, cr apparet ex diflofitione anim£ q ipfla no fit materia corporis Vhiflci fleq; eft matiifeflum q ipfla fit forma, cr ex quo florm£ naturales flunt perfleftio* nes prime corporum quibus flunt forma ftcq eft necef farium tdquoddiftum cflin definitione amm£q ipfla , fit perfleftio prima corporis organici, dicimus autem • primam ut caueatur a perfeftionibus ultimis qu£ flunt
aftionum cr pafitonum,quoniamifte perfleftionesfle • quuntur perfeftiones primas, quia ordinantur ab illis, fed quia apparet de ifla difinitioneq dicatur analogi* ce de omnibus potentijs amm£,cr hoc, quia ditium no i ftrum de nutritiuo q fit perfeftio eft alia intentio q di * fti noftn buiuflmodi dcfcnfiuuo cr extimatiuo,cr di*
1 gnius eft q dicatur iftud cquiuoce de petetia rationali,
C rfic de reliquis partibus di finitionis non eft flufficien tia ad notitiam fubftanti£ cuiufcunq; partium i fti ws di finitionis perfefte adeo qfciatur quid fit perfeftioin*
' uenta
COMPENDIVM DE ANIMA f Menta animae nutritiuae crjlngqlis earum fenfu autem ■ apparet de iftd anima ex eis operationibus q eius ge* neraflnt qum^,quorumprimum prius tempore qua cft prioritas materialis efi anima uegetatiua. Deinde Jtmxiw/a. fenfitiua,deindc phantaftica deinde rationalis,deinde concupifcibilis quae comprehendit ambas iftas potens * >u>r ' tias hoc ejl phantafticam er fenfitiuam, fcnfitiux ante funt quinq ; potentiae.Potcntid uifus er potentia audis tus cr potenta olfactus er potentia guftus er potetia •
tattus.Sicq; declaratum cftq, earum numerus fit ifte numerus neceffar io. Et q impofiibile jit q inueniatur una potentia fcnfuspr&ter i&as. litis autem potentijs nonfoluminuenitur diferentiaper carum operatio** nes, fed etiam quia quadam earum dijiinguntur ab aliquibus freciebus &boc quiauegetatiuum inueni* tur in piatis abf ftfenfitiua, et fcnjinua inuenitur abfcfc phantaftica in pluribus animalium, jicut funt mufeae et reliqua eorum licet non inueniatur dijfofitio econuer fo,hoc eft qinueniaturfenfitiua fine nutntiua,autpha tajlica fine feti fit iua,huius autem caufa efi,quia quod illorum procedit femitamattrix fecundum partem no eftpofiibilciUi partiq difiinguatur ab eius materia, pofiibile autem fuit potentiae quae ordinatur,apoten * tia tUa ultima ordinatione materiae qua: feparetur,fei non ex parte qua fuerit materia rei, fed ex parte qua efi perfettio er complemetum rei cuius cjlpcrfctho, ' a ideo impofiibile e materiae primae qfeparetur, quia non ejl ei forma in attu qua Jit apta recipere formas alias, fuit autem impofiibile ifiudin compofito, quod • tx parte efiyle cr ex parte efi foma,nosautemmci*
■ ‘ B
v musrottBttrtoo
ptmusdciftfrpatettiijs in em qvuteji uchementiorfa priortiatis temporis qiucjlpnontatniiterioUs po±* fentU oictem cuimtjdhcft ekrwminetuta e&j&tma «m ttiUudJU crdianm-^ermonait ah itUu
y- *• • * ' •• ■ ■• '• V , Ui , V ;..\V T \
r- • • • ' «* • •' * ** V *• \ i \ \
SERMO DE f O T E N V. f A ^ MVTRIT.f V JtL x hWr:A
Otesii* qtf* didlaYfuw&m qua ndoUe \ fixeiet» amhgji^dcbahitibufet formis: qu xndo tSo ufitant&r fiaxt dicitur i e *gttc ■ fit amburens in potmtio quando nem inuemtur eiamuemcus materia eombujliom. Etde po Untijipefims fhtt dicitur dc pane $ fit fsngiU tnpo ttntiSyCrdefmgtdnc^ fit caro m potctie^et hoc qwatdo'tK#r inuemtur huic materi* monens J jsc autem «ir tus nutritia* e fi generis virtutum attinent». Et bcc quia cx quo mtinmcttum t& duarum jpctierum qu*»'. rum une tfi q***fi in a&u er <& quando commuta*' tumejim fub&entiam, nutrit autem qua&eftin pote» tu fleat efi didam mphtrtbmhdsqipfumconuerta » » turaApesfetbonxm propter movens quod eSUnadu» ftd ex quo potenti* etiam oft duarumfpcdcrum pro» pinque er remota, pot catto auttm remoteautrmeti mourm ipfum aucffxno tftsiix stemma nutrtteua» epuettitiu elementis $ jit cero., potentia nere propn i que e&ficut diritur expanc.eufit nutrmetrtum inp* tentis t moueta autem ipfum eft anima nutritu i*-er i iAeo iSet fi snxpfa nectffario potentis agere. Didum» ite$ efi, quomodo fitaftiojyptfi io i H W trf e ht crm*
Part 2
v COMPENtnVM DE AKIMA dfia ntotu,& in alijsmcti fas m primo libroPerygenc fies&diftumitjefc e^ ibi ^patiens oporteat^ fit ex aliqua parte firnte er ex akqua paris sontrariu^adio meroqtte mueniturin nutrimento fie fecundam fub jfiantiamtfancta perfe. tfa itero potenti* mHritiua <£ fitanimaeUttac^nota ex qtx> ipfte$ forma corporis •organici ej ipfa tamcrftkier facit id quod e fi pars membriorganicimpotctta partem membri organici ma&UyUtamfe&umaatem t&q, t*Us motiomn attrfa Ornatur tgpx. instrumentum ttero ejuo ifia potentia fa« ek mentionem cjlcalormceffario er non quicunq^ca itor contigerit fed calor cemueniens \jhaftiont qui mc4 tue natnretss^el hoc qui* tftaaotma proni apparet dc nimdijfejition e facit partem membrimembyorum nt$ itrriijmm&ra auiemfuat contpofiiaex dementis, eo* pofita autem txckmcmis fiunt unum jient declaratu *ftpercoBtptexiouem 9 co»tp{<!xto autem fit per calo*: rem fictetdtimm e fi in fi&etberotogicis. Igitur cedor e fit mfarumentumcenueviens tfaafacmi, & non t&iftc ■colar ipfa anima ficui putata t Galenus ei atij abeo, q <* •calor mi* && ordinatus n cefc term utatu r ntijy efficit ai finem intentum ficutesl tfittd emicas dc afaonibus ane mt^nee^e/ipofiebtle^rdiecrdo attribuatur ealcriptr accidens fieut putant opinantes plures antiqui ,l8e an ient cabrefi fitbie&um proximum primum animae iftius,qui pr exedit ad ipfam fecundum femitam mate ri<£y& illa eft res qua aeceffa ria accidit omm mone fi > quod n oneB corpus er eft incorpora quando rnouttitahudcorpus bocefi $tt#$ mouere tBudc& ex par it quammturitt torporemus tfa forma er fi nou
- ■ ' *\ *v . <
1 I ,
EX LIB. ARISTOTELIS no effet pofiibile ei q, moneret aliud corpus jlcut eji di * fpojitio anim<£ nutritiu £ cr uutrim enti er animae mo nentis corpus animalis fecundum locum jlcut uidebitur poJlca.Cauft ucro finalis propter quam inuenitur i ita potentia animali cr plantis eji cofcruatio,cr hoc quia corpora animata funt tenuia rara uelocis dijfolutionis < ernifl effet eis potentia cuius fcmite jltq commutet cambium eius qnodrefolutum efi ex eis non effet pof* fibile animationi q permaneret tempore quod eji ali * ■ cuius longitudinis, Quando autem totum ijiud fuerit < * de difeofitione iftius potetia jlcut defcripjimus.lgitur Uta potentia cft potentia cuius fcmite ejiqconuertat per calorem naturalem ut jic partem membri in aftu /
Ut conf eruet per hoc animato eiuspermanentiam,p‘ ideo error aflionis huius potentia esi mors, hic autem eft alta potentia attributa plantis qua eft jlcut perfe «
( Ito er forma potetis nutritium, quia impofibiie eji q , inueniatur uacua a mtritiuo,nutritiuum autem potejt ejfe uacuum ab iUa,qua eji potentia augmetatiua, ijta - v; autem potentia eft potentia cuius fcmite cftq nutri* mentum generet ex nutrimento plufquam dijfoluitur ex corpore q augmentet membra fecundum omnes eo '
tum partes et fuos diametros fuper quibus eji una,ma nifejlum autem eji ijia potentia diferat quidditatiue,a nutntiua,quia aiiio augumenti eji alia ab aftionccon " feruationis , q ucro i Ha potentia jit potentia agens eji mamfejium ex eo quod defcripjimus de ipfiu Ae etia itaq ipfam ejfeanima,caufa ucro finalis propter qua inuenitur ijia potetia eji quia corporibus naturalibus funtdimenjiones terminat*,*? impofiibile fuit corpo <
* .. \ ■
- COMPENblVM DE ANIMA 7 .
Yibus animatis $ inueniatur eis ab initio rei magnitn* do qua appropriatur cis indiguerunt hac potentia , CF ideo quando fuerit magnitudo qua eji eorum naturali ter cejfat ifla potentia , er mamfcjhm etiam efl ex eo quod ditium eji de anima nUtYitiua qinflrumcntum itiius potentia: fit culor naturalis.quaUt eruero fit ijle motus er quo appropriatur firmo de hoc in libro Pe» rygencfcoSyU non folum i[ia atiio attribuitur ifii ani mahoc cfl augmentatio fed etiam eiusconiranu,hoc eji diffolutio, quia ifla potentia etiam eji terminata or dinata,er hoc,quia quando contigerit, contingeret fe eundum omnem puntium er partem fenfatam partiti eius aquali ter. Nec eji pofibilc $ ifla diffolutio attribuatur ei quod eji extrinfccum folum. Et ex quo imorum corporum animatorum quadam funt propagati ua,cr quadam non funt propagatiua.Propagatiua au temfunt quibus eji pofibilc $ fint qualia ipfafecundu ffecicm autjimdiaeiSyCt hoc per id quod inuenitur ex . eis de feminibus & ffermate .Igitur eji alia potentia qua facit ex nutrimeto id cuius femite eji $ generetur ab eaqualecjl fingularc cui inuenitur ijia potentia. Et declaratum cfl ex hoc q ifla potentia (It agens er fyfit anima,*? q, eius inflrumcntu fit calor naturalis, quia non eji diferentia inter ijiam potentiam er potentiam nutritiuam.]fiius autem potentia femite eji % faciat id quod e(t in potentia fingularc fui ffeciei fingularc in atiu,nutritiua uero facit partem fingularis, fed nutri tiuam non oportet introducere mouens ab extra , quia eius atiio fuit in corpore $ eji per ipjam potentia utro propagatiua quia ipfius atiio eji in corpore fepara
• ! . • * f » . /
r • v .
v ■ ' , •'
•fcx XI».;:AR«TOrjBJLIS
t&jCfnc» e£ pcfihilc^adHentiU corpori fcpardtto&p ■ necfitinfcmme crfpermdU inadu^neceffanum itasfc oportuerit mtreduure moues ah extra, qui* impcfibile cfiq, dicamus^iUclargutur Jfiermatie f femmbus aliqumrmpr£t*r<dtorem couenierUem generat tonicuius prcportioad motorem generanto# £it, proportio caloni natu7atisad animam nutntiuam* - totam attte miji udim dedar atueQ infirmonihus de ‘generatione animalium, igitur quando dicimus de ij}# patcnudfyfit id cuius f emite cfl%, faciat idqnodefl m potentia aliquod fingplarium, fisae i firiptlare itM&u* «0 mtendimus, $ iUafitmoues primum huius a&ionis ficui efl anima « utriUuafue adi on^yfidintendimus^ fit inpotentia cuius fcmiteefi <£ Urgiatur mfimmen» tnmquo-fit ifia a&io, tJfeuer&ifUus poi cntuciarehus inquibus cfl non fecundum modum mccjfamwficut efidifiofitio mrtutis. nutrit unet? *ugm(ntdtik* > fe$. fecundum modum melior isutfiufth entibus pars per manttttie.£terne fecundum^ fue natur* efi pofitbtk» quia pr opinquior ipfieJJeneuffario y fixundumfitt» gularexft iJludxffiU rgitumefi ifiudab initiersixffe CT uirtus confit uans crpotentia quacofiUrMurfuH t ff Cyften pr cp jganhbu suero nonfait lar gitumt is ui$ fuum cfififaum> quiaimpqfihiUfuU eis piufqua iftutL Hac xtaq- ergo funi tres pateti*. Prima efi nutriti» * qu* (ft m matcrid ad duas ift as- potentias hoc cft aug tuctiLUiua i^propagutiuavty quia ia iuuenuur r itacfc mtntiuafint lUis dU autem non inuemuntur fine nu • irituia, propagatum. ejhacfuffet perfeSiopotxnti* Mu&neniatiutt&idto efi^mtura ponaefuperfium
<ro wrsKtnrrM de imnc*" s
mtrweentiquo fiebat sugmetum apud per fcftioncm dugmentt ai generationem er fiuntex ifla femina er> jfervta.ifia uutmpatentia hoc efi potentia gtgmtim tmp^ibiteefietiatnqfeparetur a nuzruiua , Nudate te fitin xtlimouttjt, fepara.Ua uero nutritius efi itcufc morifltq; declaratum c§t exbdefemone quid fit ani > tua nutritiua &aupricutkia cr propagatum er ^«jcfintfiut mfirtmenta^ quare unaquxq, earum : futium aorporeitnimat^Su^loqujjnur de potentia una fu» eedenti atunyummaU que efi potemafenfus. '
l ■ - V. •(•!*• •. •
SERMO IN pote nt i a
SENSIT i V JL
• » | » « \
Amfeftum efi de intentione iftmpotm
ii* q, fit potetia pafiuia ex quo aliquam do inuemtur in potentia z? aliquando m afiu, ifliut autem potenti* quaedam ejl propinqua, & quedam remota. Kc snota efi ficut potentia embnoni&$ fintiat cr pwpttt* quaefi fkut potentia dormientis & claudentis oculet $ ftnuat,manifcfium aute efi exeo quod pramiffum *fi& id,quod efi m potentia ex parte qua ejl in potem tot attribuitor mater /*,cr exitui petentis ad attum fktrMf mutatio auteonfequem tranfmutationem „
$ cuilibet trunfmutabrti fit tranfmtianszT mouem* quod mouens largiatur quod efimfeipfo^quanda aut i titud ita fuerit eonuemtitaqpq friatur dediffrofithucifiius potenti* 9 quod<JJe fit jUutn effe s & quod jit mm< atnsipfum,etquomodo recipiat mottonem.Dieamtts
fiX L1 B; ARISTOTELES' autem qpotenti* quidem remot*(qu* e# in etnbrio* ne)iam declaratum eji quod effe. Jit fuum e fle inlibro de Animalibus er q, mouensipfumnecejfariofitaliud amouente potentiam propinquam quia per hocdu* potenti* funtdu*,mouens autem hic iam declaratum eji in libro de Animalibus, mani felium dutc c& ex di * frojltionc mouentis potentia propinquat# fint fe,nfat* in aftufid autem quod couenit hic inquirereejl, QUfid efle fit effe tfiius patenti* er quo modo recipiat tranf mutationem abipfis fenfatis.Et dicimus fymanifeftum fit ex eo quod pramiflum eft,q,potentia dicatur de tri bus ffeciebus.Vrimaejl fecudum prius, et uertv eih potentia attributa materi * prime» quia materi* eji efle ex parte qua eji potentia fimpliciter,et ideo impof Jlbileeftphantafieq dijUnguatifiam potentiam fecun dum genus, a forma qu * primo comprehendit ipfam immo quando expoliatur a forma qu# eji in materia induit aliam forma fui generis flcut eji diffofitio aqu * CT ignis. Et uniuerfalitcr corporum fimplicium dein* de potejl effe potetiaqu * inucniturform e ifloru cor porum fimplicium ad formas corporum fimilarium partium, ijla autem potentia eji pojlerior altera,qui4 pofiibileejfet eis, $ fepararetur forma reiqu* predo minatur eis feciiium gam. ac etiam qn recipit perfc ftionem er aRumnon^uf erunt eorum formam abla* tione perfettaficut cft diflofuio qu* inuenitur corpo ribusflmphcibus, er ideo non dicemus q form* qu * funt in potetia in corpore fimiUrititti partium flnt eo modo quo dicimus quaqua fit in potentia aeruel ignis • fed fecundum femm mediam ficui dcclaWm eji in
k libro
COMPENDIVM DE ANIMA f libro pcrygcncfeos,femite autem huius potetis fccun d<e (ftcttus quidam,quia caufa fui cjfe fuit ipfa potat tia prima ccnitm6lafom<e Jimplici ad tpfam folapo * tentiam,dnndc fucccdtt fecundum gradum ifti 'ipfa po tentia qii£ inuenitur quibufdam corporibus J imitanti partium /icut potentia qu£ e ft caloris naturalis, gratia txcmph aut eius quod proportionatur ei, qui ponitur in plantis et ammalibus amm £ nutritiu £. Diftinguitur autem iftapotentia,a potentia qu£ e/t formarum ele* e mentorum f upra corpo ra fimtlarium partiu quia iftd v potentia,quandofufccpcnt quodeft in attu nontrdnf mutatur fubiettum fecundum aliquam Jpecicm tranf mutationis ncq$ parum neq- multum * er ideo corru » ptio huius noneft in contrarium, fcd in priuationem folum. Potentia autem i fi a tam magis proprie afiimila turaftuiyWideo cfi quod dicitur q,iUa forma comple xiotiis habent is femita fui Jubuftbad recipiendum tfla * per feftionem jit altera duarum reru aut anima in pro pagatis habentibus ammam aut calor ftcUartimin non propagatis, fcd quando ijia potentia inuemtur fecun* dum fui perfcCtionem in plantis non inuenitur ei pr&* paratio ad rea plendum aliam formam, quando ucro inuenitur in animali inuenitur ei prtparatio adreci* piendum aliam formam qux cfl forma fenjitiua.lftud autem accidit ct ex parte diucrfttatis et praeparationis tiusfubicCU in plantis & animalibus non ex parte qua tji potentia, ijia autem praeparatio qu£ inuenitur po tenti £ nutritiu£ ad recipiendum fen fata qu£ eft per** feftio fenfus e ft /pectes fubiefti propinqui &pr£ter . animam nutr it luant ttnoncft in fe altqua ris praccr
„ EX V\ B. A RW TO^TE L4 S' pupdrationem qu£ inuenitur anim£ mtritiut et ifid potentid cr ifld pr£paratio cft ac fieffct aliqua res in atiunifl (frtioneft fecundum eius ultimam per fetiione quid ultima eti animalis dormientis quiiam apparet g, fit babens animam fenfitiuam iti atiu er ideo eft % afiimilet Aritiotilcs itiam potentiam potenti £ qu£ efi inficiente quando non operatur ,fcd non eftinpoten * tia ex parte qua e ti in atiu,quiaid quod efim potentid eft aliqua res qu£ non e fi aliqua res in atiu ex bijs qui busefi potentiale,quia potetia er atius contradicunt , fed ex quo potentia non denudatur ab atiu fiequitur $ fit aut atius quidam imper fictius aut $ inueniatur con * 1 iuntia ali£form£ tranfmutabili ad formam quam co prehendit abfefc $ ipf i in fe fit aliqua res , quando aute potentia fuerit babens formam (fi itaq; forma qu£ efi infubietio contrariaform£ peruenienti er corrumpi tur forma fiubietii in eius aduetu aut corruptione per fietia ficUt efi dijfofltio formarum Jimplicium aut cor ruptione imper fetia ficut efi dijfofltio formarum fim plicium in aduentu formarum corporum fimilanum partiu. Aut non eti inter eascontrarietas omnino nc$ tranfmutatioyfed proportio perfetia er remanet fub* ietium cum fui per fetiione fecundum eius dijfofitione qus efi ante perfetiionem ficut eft dijfofltio potenti£ qu£ eitaddifcentisaddifciplinam. Potentia uero qu£ efiatius imper fetius no indiget infuo ejfe forma qu£ fit ens mfi per accidens ficut eft difpofitio anim£ nutri tiu£cum fenfitiua qu£eftpcrfctito prima, & mani * fetium efi exhoc 3 <£ itia potentia hoceti perfetiio pri i mafenfus fit difiintia fecundum gradum ab lUispoten,
COMP£Nt>IVM DE ANIMA tijs quacpr<ece flerunt, quia ciusfubieftu non eft forma complexioni is, fcd anima quadam er ideo quorurc* ccptionisiftius potentiae per feflio ultima 4 b eius moto re non ex genere receptionis potentiarum materiahu quas nnmcrauimus:ipforum perfctt:oncs funt exeo* rum motoribus, quid moucns ibi largitur materi* for mam flrmlcmform* qit* inuemtur in ea er fecundum diffiofitionem qua inuemtur in ea , uerbi gratia quia quando ignis facit alium ignem & conucrteret ipfum in aftu largitur iUifubiefto formam flmilem cius for • m<e,er fit difpofitio eius effc in materia eadem dijpofi* tioniipflus cjfe formae agetis in fui materia , difpofitio uero potentuefenfus non eft fic,ejfe enim uiflbilis gra tia exempli in ifla potentia cft eadem fuo effit extra animam, qui a eius effc extra animam efl diuifibilead diuifionem matcri*,ej[e uero cius m potentia fenfitu ua rion cfldiuifibile omnino addiuifiotte eius materiae er ideo pofiibile ejl ei q> perficiatur in corpore maxi * mo er minimo fecundum aliam difpofitione CT in alio fubicfto adeo q, fit grdtiacxcmpli bumiiitas ghttialk cum eius paruitatem recipit medium f pbacrat orbis 0* conducit ipfum in ipfam potantium ficut reciperet for mam corporis minimi Ji autem ifta pctfcftio diuidert tur ad diwfloncm materiae non cjfet hoc ei. Ac etiam nosinuenimus ifiam potentiam q, perficiatur duobus contrarijs fimulin uno fubicfto er indicat de ambobus per potentiam uifluaM,quoc comprehendit nigredine CT albedinefimutjCr ideo fenfata habent nobilius effit in ifla potentia q jit eis in fua materia >fcd flngulis ejb quodam modo proportio adfuammateriamUcct noni
C ii
• c - EX LTB. A RISTOTELfSf effiet inteUcftUs ficut declarabimus poftcajapud fiermo nem de potentia rationali . Etifte eft primus gradus quo expoliantur fbrm£ materiaies 3 tfia ergo potentia eji cuius femite eft q, perficiatur per fpecies rerum fen fataru koc eib potentia fcnjhiua ex parte qua fiunt res finguLrcs,&' manifcftu efl exbijs qu£ diximus g, ta= lis forma qualisefiifiaficnfitiuafit generabilis corruptibilis quia aliquando inuenitur in potetia graliquan do in ad<(. I d autem quod e& in potentia ex parte qua cji in potentia ipfium ejl nouum quia potentia efi pro * prior quatunq- caufa nouitatis. Ac etiam fi iftud uifibi bile gratia exempli effiet cternn effiet ens ante ejft eius, & effient accidentia fit parata, er non effiet fienfiatis in * g rejfiusad comprebenjlonem adeo q, effiet fienfiatioin fiua ablatione & fuo <(Je fecundum unant difrofitione , totum iftudautem efi abfiotium,Ac etiam aliquo modo fit inflr umento corporeo quia cius fubicftum hoced anima nutritiua effiet forma in mater ia erideo idue * nit ci error er non p crficitnr eius operatio mfi p me* bra terminata>quia uiflo quidemfit per oculum crau ditus per aurem. Poflquam autem iam diximus , quii fit anima fi tnfitiua fimplicitcrcon ucnic .pofiea q, pro * ce damus in fermonem de unaquaq; potentiarum eius, dicamus q, prima iftarum potentiarum fecundum effit in tempore eft potentia tattus er ideo aliquando inuenitur ifia potentia denudat a,. af en fibus ficut inue * nituri&ud in fpongia marina er alijs ex hijs:qu£ fiunt medij effie inter plantam er animal,& non inuemun * tur reliqu£ potenti £ denudate ab eis, fuit autem iflud ita,quia ifta potentia esi magis necfffiamaieffie anim
COMPENDIVM DE ANIMA tt malis reliquis potenti js Cenfus,quia mfl ejfct iUa poten tia corrumperent ipfam res que funt ab extra^ tati to fortius cum translatione. Poji petentia autem ifta efl potentia guflus,quia ille etiam ejl tuftas. Ac etiam ipfaejl potentia qua animal eligit cibum conueniente ab inconucnicnti. Deinde ejl potetta olfaftas quia iftd potentia utuntur animalia ad accipiendum fignificatio nem fupracibu ab omni alia re ficutcj} difpofitto apu CT formicarum er umucrfaUtcriftc potcntiefunt po* tentie magis ncceif.trie ad cjfe ammaUum.potentia ut ro auditus cr uifus.inueniuntur in animalibus ex par * te melioris non cx parte ncccffarij , Q r ideo animal di* dum talpa non habet uifum. Ccnucnit autem antequx declaremus fermonc de iftis fenfibus q, preponamuS de intentione fenfatbrum id quod pertinet fermonide jingulis ijtis potentijs. N os autem procedemus ut plu rimum huius in hae /cientia jlcut multotiens diximus a notiori nobis ad notius natur e,CF dicimus $ reru fen fatarum quedam funt propinque cr quadam remote Propinque quidem numerantur in eis per accidenSyil larum autem que funt perfe quedam funt proprie fltt gulis fenfibutyzr quedam communes pluribus uno feit fu .proprie autem funtficut uifibiliauifus,ctfonusau ' lUtus zrfapor e$ gufluSy&jpecies odoris olfa(lus y & calor' cr frigus taftus. Communes ucrdfunt motus er quies ,er numerus cr figura cr dimenflo , motu ucro CT numerum comprehendunt o es quinq;fenfus. Ijlud autem efl. mamfejium exfua difpojitione , figura uero cr dimenflo funt comunes uifui cr taftuifolum,(rror nutem caiitut plunmu fenfibus inifUfafatacommu
* EX LIBRIS ARISTOTELIS nia ficut cxtimatur ab aliquo quando progreditur per flumen q, labia eius moucantur,fcnfata nero per acci* densfunt Jlcut fentitur q hoc (it mortuum er boc fit ui uum,& ifte /It Socrates er iHc PLto,in ifia autem fen fata magis mucnitur error g in alia ab eis fient declara bitur,zridec aliquando oportet ad fuam cognitionem 9> utantur pluribus uno fenfu ficut fimih utuntur me* dici in co cuius uene claufe fuerint q aliquando phlo * botomentipfum & aliquando apponunt plumam fu* pra cius nares, ut in eis appareat fignii anhelitus. Pofi quam autem iam iam declaratum cftquafint fenfdta propria er communia incipiemus primo in fermone dc potent i/s qua appropridtur fingulis feti fatis appro pnatis,cr rurfuspofiea prccedcmus ad potetiamcu * ius fen fata funt communia qui fenfus communes intitu lantur er incipimus fecundum eurum ufum ex fer * monedeuifu.
sermo de potentia visvs.
i. ... ■ * . j " 4*' . ’* l . . v ■*“,
I Sta autem potentia e& potentia cuius femite e fi q recipiat /pccicsuiflbiliu denudatas a materia ex parte quaipfcfunt res fingularcs iftud autem ejl manifeftum ex eo quod prtemiffum e fi q ipfa co* prehendat contraria flmul ficut diximus. Id aut quod reliquum cft nobis ex eius dijfofitione e fi q dicamus ■
‘qualis fit ifia receptio er in qua re fit, et uniuerfaliter
j ..i omnes res qua conflant b ac comprchenfione* Et dici* ,
mus ex quo quadam fenfata tangunt fenfus croj fen*dunt eos ficut funtfenfata Mus cr gufius crqutdm ,
' *
. /
COMPENDI VM DE ANMTA torrum non offendunt ne$ tagunt jicut eftuifus cr au ditus cr olfaftus.lftd autem fenfata mouent fcnfus er extrahunt eos a pottntia in actum , mouens autem fi* cut declaratum eji quando fuerit majies propinquum mouet quando tangit mobile, er fi ejjet remotum mo * utret mediante alio corpore uno autplufquamuno,et iftud quod mouet lUud quod fuccedit ei donec finiatur motio in ultimum, cr intendo hic permotionem tranf mutationem /Impliciter aequaliter fiue fuerit talis traf mutatio in tempore fiue non fuerit fecundum aliquam dijfofttionem eius* Sicq ; necejfarium cfiq ifii tres fcn fus habeant medium quo recipiant fenfata, cr non fit iflud medium cuiufq; dijpofitionis contigerit fcdopor* tet $ necejfarium jit fecundum difpofitione qua fit pof fibile ei ^recipiat motione ab ip fis fen falis adeo q pro ducat ea ad fcnfus , i&t autem difpoftdo non efi Aliqua res nifi g, in fe fit priuatur ijtisjficcicbus quas recipit a\ fcnfatis adeo ei non fit color n cq ; odor) Et eius recc= / ptio ipfius fit fecundum modum proporttonatum recc ptiom fcnfus hoc esi g, eius receptio non fit materialis » fed fecundum quandam /pedem mediationis inter ma* terialem er Spiritualem, &ifta etiam efi una rerum qu£ coegit illud ejfe medium, natur a enim agitfccun* dum quofdam gradus cr ideo quando cdtuiuantur fen fata fupra organum,fenfus non comprehendit, er tfi4 (fi dt/pofitio aqua: er aeris quibus mediantibus copre* henduntur isla fenfata,euides itaq- efi ex hoc fer monti indigentia tuorum trium fcnfuum medi), er cuius d m ffiofitionisuftiucrfaluer fit coue mens cffe , c g, imp f fibilis fit uijio ticq ; uda istarum comprehcnjmum in
EXXm -ftRiSTOTEtISV vacuo jicut uifl funtflbi prtAecefforcs antiqui. Conue* nit autem q redeamus a A id quod appropriatur uifui, CT dicamus q corpus cuius femite eji q recipiat colo * rem ex parte qua, iDud e fi non habens colorcm y efi cor * pus tranfparans ex parte qua efl tratijparcns,ifia au * tem receptio efi duarum jpecicrum aut receptio mate rialis jicut eji difpofitio colorum infua materia aut re» ceptio media inter materialem et fpmtualcm, jicut efl difpofitio imprefiionis colorem in aere eraqua,ifia autem jpccies receptionis eji ex parte qua per ea ijia duo elementa tranjit uifus folum,er ob ifiam caufam tandem in organo huius comprehenfionis qui eji ocu» lus pr (dominans partium eius eji aqua er aer , fed ap paret de re ijiorum corporum trahjparentium q reci piant colores quando funttran/parentiain aftu,koceJl eis exijientibus lucidis, et ideo impojiibile eji q uideatt tur in potentia,!? fi finttran /parentia in actu cumco * flantia lucidi .■ Sicq- ergo accidit uifio propterijia duo elementa er per lucidum. Modus uero quo tranfltifid duo dementa ijia potentia iam declaratum efi. Quo modo uero lux faciat hoc coucnit q declaremus ifiud pojiquam declaraucrimus prius, quotftnt corpora lu» eidas er quid fit luxtEt quid recipientia lument DicU mus autem q corpora lucida fecundum prius funt dua • tum fpccierum corpus dtuinum et ignis, nifiijiud effet per fe corporis diuimcr per accides ignis er ideo no lucet in fuoloco,jicq; dicitur lucidum etiam fecudum pcjlcrius de omni eo cuius femite efi q recipiatlume abalio,t?pofica lucet omne ex fe, dignius auteqyo* cuoq; de quo dicitur luminofum efi id cuius : femite efi
1 q ponat
COMPENDIVM DE ANIMA ij q, ponat aliud ab eo uifibilc cr non fit eius lumen per reflexionem flcut efl difpofitio Iunx. Iducro quodlu * cetin feflcut funt compofita ex coopertorijs pifcium qua lucent no6te,^ aqua qua procedit ad remos . No tfl autem quod dittum efl de iflis remisq ipfl luceant ex quo fit eis natura ignea in fingults rebus flcut narra utt hocThemiftius nomine doftoris Alexandri , quia largitio luminis inueniturin coplexione ex parte qua efl color cr ideo ipfa non habet colores nifl fecundum aquiuocationk nominis, declarabimus itaq; ifludma * gisin libro de Senfu et Scnfato. Ac etiam itaq apparet ex difpofltione iflorum,qfint e contrario coloru quia iUa uideturde tencbrisXolorcs aut in lucefolum , adeo ut dicamus,q proprietatis coloris fit q moucatipfum tranfparens in aflu,cr magis euides exhocqputctur q luceant efl ex parte qua recipiut reflexionem , quia naturalia funt uifibilialicet impefiibile fit q illuminet alia cr iflo modo uides oculos multorum animalium q luceant noctu,aut dices, q dijfoluatur ex eis in tenebris autfemite eorum cft q recipiant ab eis talem uiflonc.
P erferutatio autem huius eftincoucniens in hoc loco , quia ultimum fermonis de iflis rebus efl in libro de Sen fu cr Senfato.Lux uero ex quo eft non corpus omni • no flgnum efl q diffundatur fecundum eius totalitate in omnibus corporibus tranjpar entibus cr flat fine te* pore zrnon efl eius cuius talis c(tfemitdq flt fepar a* tum,non efl lux aliqua res praeter perfeftionemttan *» /parentis inquantum efl tranfparens. Lucidum autem efl quod recipit lucem . Lux autem efficit lumen in lu* minofo quando futrit habens terminatu fltu ad ipfum \
EX L1B. ARISTOTELIS &mcnfuram termiti at <tm,mmfeftum aut eft. Q«od lumen fit perfeftionum qu£ non diuiiuntur ad diutfio* nem corporis neq ; perueniunt temporejed quando to tum iftudfuer itita, utinam fciremquo modo fitluci ingreffus ad perfectionem iftius comprcheflonis,iftui autem eft pofiibile $ imaginetur altero duorum mo* dorum } autq,fitlux qua largitur corpori medio prt* parationem qua eft pofiibile q recipiat.colorcs folum cum hoc$conducat eos adfenfum qu<e eft; tranfparen * tiain attu 3 adeoqrecipietis colorem moueat tran * /parens ex parte qua tranfparens in attu fuccedenti in potentia mouentibus uifum fecundum modum quo di cimusdefcienteq,fltdoftorin potentia quandonoeft cidifcipulus , aut mueniretur colores tn^ tenebris in po tentiaueraadeo q,lux fit mouens ipfos a potentia in dftum.Et dicamusqtam declaratu eft in libro de Se fuerSefato $color fit mixtio corponsreapietis tran /parentiam in attu qui eft ignis cum corpore cuijmpof jibile eft $ recipiat tratifpar etiam qu<c eft terra,quan » do autem tftud ita fuerit color itaqi eft lux quxdamip fe autem perficitur nece ffario fecundum aliquam /pedem per lucem qu£ eft ab extra et corroboraturjlcqi uidctur,quia quando nos ajpicimus colores unos eteof dem in umbra, & mfolc CT cu ambitu nubium fuper cos er eorum dctentione,uidimus eosfccudumfpecics diuerfas fecundu magis er minus. I ftud aute eft ex bijs qu<t fignificant $ perficiantur perlucent quando fue * rit extra , er ideo eft quod dicitur $ lux ftt efficiens ui * fum.Ac etiam quando fupponercmusfy lucinonfltin gre/fus in mfum prsttrq,ipfa largiatur media pnepa
COMPENDIVM DE ANIMA titione quodrecipit colores qutcfl tranfoarentiain adu ,fequeretur q color qui efl lucidu ficut diximus moneat lucidum ex parte qui efl lucens , ijlud autem ejl menditium ficty tam declaratum efl ex hoc fermo * ne quidfltijla potentia cr quo modo comprehendit et qualiter comprehendit* fermo autem de eius obicdis qui funt colores locus couenientior eH in libro de Sen fu&Senfato .
IV J , • , * ’ ■/}'. \\\\} ‘
SERMO DE AVDITV,
i -1 > v’ t. 1 \\ \ < v '
O tentia ifla efl potentia cuius femite eft qper
P ficiatur per difoofltiones foederum qut noui» ter fiunt in aere collifione corporum adfe inui cem qui dicuntur foni,totum autem iflud iam declaratum ex eo quod prmiffumefljedtnqua re fit ]flacomprehenflo & ex quo fit, & modus quo fitnosloquemurdeeoyres uero ex qua fit eflcoUifio corporum infe inuicem,fed non fit [onus fuper quo * cuna; corpore contigerit ne<$ quacunq collifione con tigeritjfed oportet q collidens etcolltfum amboflnt dura cr q motus collidetis cr coUifi fit uelocior impul flone acris, quia quando nos oppugnare faceremus corpus in ultimo duritiei cu alio corpore in ultimo du» ritiei etiam cum quiete & lento pafu non fit ex hocfo nus cuifit menfurd.Sicq; etiam nifl corpora colliden* tia cr collifa effent dura aut no fieret ex hocfonus om nino aut fi fiat fit cumuiebementia motus ficut accidit hoc ex loris quibus uerberatur. Adiuuant autem itaq notutatem foni figura coUiforum aefi effent mcua aut
D it
EX LIB. ARISTOREL IS tdtdificcfc nos declarabimus caufam totius iflius > i flui autem quo fit ifta comprehenflo eft aer cr aqua, totis autem iflud eji quia iam declaratum efl q iflud fenfa * tumflt neceffario ex itito fenfatto qu<e comprchcduntur per medium quia non offendutfenfum 3 fed modus quo per iflud medium tranflt in unumquem% iflorum fen • fuumetlaliudabeoin quem trdnflt aliud omnes aute conueniunt quiaaqualiter mediu tranflt in eos ex par te qua eft priuatu jfieciebus quas recipit ab itito er con ducit eaSyiflaenimeftdifpofltio recipient is, licet modi iflorum flnt diuerfl,modus quidem quo trafltinuifum efl diafaneitas iflud autem iam declaratum cft. Modus uero quo tranflt in iflam comprebenflontm qu<e efl au ditus efl uelocitas eius receptionis motus eja&io fi * gura per eum er q permaneat in eo motus licet cejjam uerit mouens er remanet itia figura qua fit ab eo ali * quo tempore, ftcut cd diffi ofitio qua accidit aqua quan do proficitur in eam lapto tJto enim eadem difpofith accidit aeri ex percuflione,um aute ditium ett in alio loco ab 1R0 quo modo fiat ijle motus in aqua & aere er quare medium ferat percuflionem in motu qui ac • adit e/, er ex quo omnis motus fit in tempore ide mo tus etiam fit in tempore fecundum diuerfam dijfiofltio nem ab ea qua efl uifus 9 cr ideo efl q audtofonum toni trui poti uiflonem corrufcationis,caufa autem efficies utriufq; eorum efl una ficut declaratum ctt in Methto rologictoycaufa uero qua fit fonus talis,corporibus du rto cd quia quando coprimunt fc inuice in futo fuperfi Mus repetiuntex alterutris aerem uebementerzT ideo eius corii quod fuerit latius fonus fit maior quia
COMPEND1VM DE ANIMA tf plus aeris offendit. In habentibus utro figuras conea * j . uas res eft manifefiior , er hoc quia aer 1 expellitur ex
fuis lateribus multotiens er fit ibi protrattio more fo ni,er i&us generis e&faftio ipflus echonis er hoc qa ipfumnon cjl aliqua res prater reflexionem aeris ex corpore quo offendit feruans figura quam receperit ex coUiflone donec moueat aerem exi flentem inauri *
\ bus quod efl organum proximu auditus fleut dicit Ari
flotiles, er gradus iflius ad auditum efl gradus humi * ditatis glatialis ad uifum, er putatur q, fit fleut dicit Themijhus q,non fithic coUijio fedfiatexea reflexio qu<edam er nift hoc effet noti audiret homo uocem fui ipfius fleut non fit uifio nifl ex reflexione radij , er nifl hoc effet non uideretur in umbraffed conuenientior lo . cus ut meminerimus iflorum corporum er difer entia rum eorum efl liber de Senfu,er fle etiam locus facien di mentionem de fermone de quidditatefadionis uocis , inuente in animalibus er in quare fit eius effe eftiUe Uber er liber de Animalibus y et fl apparet hic afltnitas diferentU inter eam er inter fonos qui fiunt ex corpo r ibus, quo i efl quia faftio uocis, qui uocatur flbiUus , eft, qu£ efl ex animali inquatum efl animal hoc esi ex flmilitudine quadam er defiderio er per organa ter* minata quxfunt organa anhelitus, flgnu autem $ uox fiat ex coUiflone organorum anhelitus cum aere quo fit anhelitus efl quia nos non poffumus anhelare er fa cert uocem fimul,ex quo non fit autem fonus nifl ex fl . mihtudinc no uocatur tufiis fonus. Animalucuero quet uociferanter 'funt non tranftirantia fleut funt anima * li a qu£concordiUi dicuntur,qiue quidem uoci ferant cu
EX LIB. ARISTOTELIS fuis br ancis ,ftcq; iam diximus, quid Jit i&a potentid,et quod fit eius obiettum, er qua in re fit ifta comprehen flo, & quo modo fit.
: ' •. ^ ut
SERMO DE OLFACTV. < : 'f\
I Sta potentiaefi potentia cuius pernite efi $ reci* pidt cx rebus fuppofitis qu<e funt /pe cies odoris . Difcrcnti <e autem Jpecier ii odoris non funtdpud nos note Jicut di ferentia faporum.Attdmen pof* flbilc efi $ denominemus ipfas ex diferentijsfaporum adeo q, dicatur odor dulcis er odor bonus. Putdtur au tcmqiftc fcnfusflt debilior g fit in pluribus animali = bus ficut in aquila er apibus cr qu£ firfulia funt eis ex animalibus uebementis odoratus. Verum tarneea x qui bus fitifia comprebenfio funt duo elementa quee pene* trant in alios fenfus pramijfos hoc efi aqua er aer, pi fets autem, tam apparet ex dijpofltione eorum q,olfa* i;ant,cr hoc etiam e fi mamfefiu ex eo quodpr£mif* fum efi. Verum tamen quomodo tranfeant in iftu fen * fum,bocitaq ; uidebitur, quando declarabitur quid fle odor. Et dicamus muenilur habenti faporcmHnquantu e habens faporem er iDud eftfubiettumfuum primi quod efi in gradu fuper fidei ad colorem e r ideo multi accipiunt Jlgnum ex odore ad faporem, cr hoc appa * ret ex perfcrutatione, hoc autem iam didunt tft in li* brode Scnfu et Senfalo,qafapor efi mixtio fubdanx fice £ cum jubdantiabumida fecundum quadam ffiecie dccoftionisqu* acciderit e i, qua do autem i&u i ita fue ntodorinuemtur itaq ; corporibus ex parte qua funt
COMPENDIVM DE ANIMA \6 complexionata^tr non in omnibus coplexionatis y fed in quibufdam complexionatis,ncnefl autem fle color &fonus y quia unicui^ eorum efl ejjcin materia eius V ejje in medio y odoris uero ejje oportet % fit in me * dio ipfum idem cfjcfuttm in eius fubiefto y quia fuit pri moneceffario in habente fapor em, fapor aute. inquan tum fapor eft conf equitur complexionatum. Id autem quod eft talis femite no recipit aqua er Utre receptio * ne prima hoc efl fecundum fuam efjentiam , quia fi tta tjfetflmplicia effent habentia fapores tflud aute efl f ai fum , er qua do abnegatum fuerit iftui no relinquitur modus quo tranfeat ifia comprebenflo mfi quando fer ret quodrcfoluiturex odorabilibus ex fubjtatia aerea proportionata ei quoufy deferatur fenfui olfaftusfl * cut apparet iflud fenfu de pluribus rebus habentibus odore m,boc efl q,ipfa oleant quando confricantur ma nu aut proijciuntur in ignem , er uniuerfaliter quan * do generatur in eis i fteuapor cuius femite efl $ oleat CT ideo indigent habentia fapores quorum femiteefl $ ferueant quando oleant m aftua calore extrinfe* coflcut efl mola er extera» er quibufdam non fuffi ■ cit iflud donec proijcianturin ignem jient eflxiloaloes CT quxiam no olent colote dici propter fubtilitatem fuxfubjlantix jed calore no ftis quod blancha dicitur, ■ ydiomatxbyffamcoyi&ius autem declaratio eflin /i« bro de Senfu er Scnfato. Signum autem cjfendi odora bile generis uaports eil y quia animalia anhelantia odo * rant attraftionc aeris er injfiratione eius er teflatur hoc quia uenti deferunt odor em qui efl in eis in eoru flatu er impediut uenir e odorem qui efl eis oppofitus
EX LIB. ARISTOTELIS flcq; iam diximus quid fit ificfenfus cqu* fit eius ip prcbenfio & quis fit modus eius dpprehenfloms.
SERMO D E G V S T V.
. a X, . * « ' 1 . X j
I Sta quidem potentia efi quaiudicantur frecies fd porum er iam declaratum efi ante quid fint fapo res ypotentia autem ifia efi ac fi ejfct taftus quida quia ipfa comprehendit eius fenfibilia poflta fu* pra organum fenfusy&ideo efi id quod opinatur Ale * xander $ ifia potentia non indigeat medio ficut appa* ret de dijfojitione taflus,fed nosinuenimus ifiam po* tentum cuius organum efi lingua, q comprehendit me diante humiditate qu£ efi in ore et eo magis resficcas et hoc efi quod accidit ei cui deficit ifia humiditas $ no comprehendat fapores, er fi comprehendit cos efi de dificiliyC fle accidit ei cuius humiditas efi corruptam eius ore declinando ad complexionem aliquam g, inue* niat fapores pr£ter eorum uer itat em, er uniucrfdhtef itaq ) apparet q, una reru qua fit iflc fenfusfitifiahu = mutitas,*? ideo pofitum efi ei continuo ad generandu ifiam humiditatem et pofitefunt ei du£uie naturales ad radicem lingu£,ftcq i ex omnibus ifiis rebus iam ap * paret etiam $ ificfenfus comprehendat eius fenfibilia per mcdium t qu£ efi ifia humiditas er iamdeclarauit ifiud Aueppace A bubeteir filius Alzayg in fuo libro de Anima,& Themiftius.Conucnit autem qfpecule* mur hoc er dicamus, ^indigentia medij iam declamata efi in eo quod pramijfum efi q fit altera duarum re rum aut quia fit medium quod deferat motionem fen*
fati ad
COMPENDI VM DE ANIMAj'i7 foti ad organum fetifusfen fato non tangente ipfum fi* i cut efi chfpofltio fcnfatorum quifunt colores &foni et Jpecies odoris. Aut qnecefi itas conducens medium non flt per hoc folum fed exigentibus formis fenfatisin eo fecundum quandam fyccicm mediationis inter fuu ejft materiale jimpliciter et inter fuutii ejfe in anima>flcutefi dijfcofitio colorum , quando autem itti fuerint duo modi necefi itatis indigeti & medij ,ett ita $ mamfeflum q, g uttus non indigeat medio fecundum difiofitione pri mam qu£ ett f amo flor medij, ett quidem manifejlum % guttus non indigeat quia fenfatum ab eo mouet to * tum fenfumferendo ipfum.ln fecundo uero modo mo dorum mdigetu medij ex cius delatione ad fenfum efi itaq ; locus JfcculationiSyflcq; apparet q, pofiibde fit $ imaginetur ittajfecies medij in ejfe fenfatoru qu<e re ciperetcompofitum er fimplexficut colores quos te* cipit aer fecundum quadam fpcciem mediationis inter ejfe materiale er inter ejfe eorum inanima,crfic pu* tatur q flt dijpofltio motus qui efi in aere et motus co{ lidentis er coUifiinfenfu auditus qui efi in anima, er ideo efi id quod apparet ex duobus motibus quire fle* ctuntur in aqua ex cafu lapidis in eam qua propter no deficiunt circuitus qui fiunt propter eos.Senf ita uero qu£ recipit corpus compofitum f olum hoc ett comple xionatum aut non indigent ifta re media aut fiinueni* tur in eis ett aliter, ac fi ajfent fecundum quandam jfit ciem analogi ae s et ideo uerifimiUimum efi $ dicatur de itta humiditate qadiuuct ifiam attionc ex parte qua accidit guttabilibus ftccU % bumettetur per eamfecunf dum quandam ff eae decottionis qu<e accidit eis in ore
~r EX LIB. ARISTOTELIS OD ZT ideo intfenimus mafHcationcmer molitionem $4 if . itiuet comprehenfionem plurium gudabiliu er eo ma * git res quas comprehendimus post moram eurum in ore. EtftmiUseft difpofitio quorutidam odorabilium qu<e comprehenduntur in potetia. Du£ autem /pedes guflabilium er odorabilium funt fenfibilesin potetia , gu/UbUid aure qu£ funt humida in adu. Aut itaq ; non indigebunt idabumidiiute inore aut pauca indigetia ? indigebunt ea.Et ideo dignius eft % dicamus de ijia hu miditalc q,ju quodam modo organica comprebenfio* ni/sadguftumq q, dicamus q,fitmcdtum er q,iftefen*> fus fit ex hijs qui indigent • medio er ampliabimus fer monemitiboc quanioampUabimusdcuifu,auditueT. olfadu.Etideoopinatur Aclxadcrquoddtxu f eruas fuam p(ifuLonem,q, farno fius de rxccf itate medij est q, fenfatum non fit tangens organumfenfus,er hoc quia, ex quo melius quod fuit ad conferuatiouem permanen tt£ animalis cft q, nonfctUiat fenfata quj£ tangeret folum,fcd etiam fenfata que funt extra er fecundum diflantiam ab co ut moucatur uerfus ea aut ab eis * ideo neceffario fuit indigentia in tadu ad mediit, er ex quo. organum iftud comprehendit fapor e exparte quaefl humidum er humedum. I d autem quod eft in potentia aliqua res oportet q, non fit in adu aliqua res illius rei ad quam eft potentiale er fuit organum ifiius compre henfionis ftecumer exquoifla humiditas qua hume * dantur fenfibilia ficca adeo q, comprehedat ea tjiefen fus fuit tanquam deferens aliqualiter couenit quodfe quitur ad iUud etiam q, non fit habens faporem in fe&! fi non, non deferret fapores aifenfum fecundum eoru
■ i
CGwPEfOTltfM DE ANIMA ueritatemjicut accidit iftud egrotis,er hoceft propin quius operi huius bumiditatis q q, putetur i eo mediu . Ei ex quo ifte fenfus er fenfus uifus co prehendunt fu a fenftbitia inf uofnbieftoprimo co nueni unt ia compre benftonefigurx er mefuree, fenfus uero auditus er ol faftusex quo comprehendunt fua fenfata poftquamfc parata fuerint ab eorum [ubieftis primis no repentur eis iftudfenfibtlc commune, fermo uero de iftis rebus utiimatus indiget ualdefimpliciori fcrmoneqijlo\fed fermo nofter proce fit de iftis rebus fecundum diffofi* tionem necejfanamfolum. Si autem Deus decreutrit uitam er auferet prtfentem anguftiam loquemur de iftis rebus dor iori fermone er ftmpliciori et uehemen doris per fer utationisq fit ifte totus , mefura uero qua fcripfimus lUu m dciftis rtbus eftnecejfaria adpetfe * <ftiontm[humanam, & eo perueniet primus gradus ho minis, l fta autem menfura eius cui contigerit q,conftct ei eft ualde fecudumiftam noftram etatem. Stiq;iam diximus, quidfit ittapotentia,et quteflnt eius organa , cr quo modo comprehendat fua fenjibilia , locus uero conuenietior ftrmonidefaporibus er eorum dtferen * l 4ijs eft in libro de Scnfu&Senfato. '
'i '* -*v vir fit *Vi**#v>
«c " — > • — ; *~;u
"SERMO D E T A C T V.
■VtOSttCD ilv. . WtCra
Sta autem potentia eft potetia cuius femite eft $ - • I perficiatur fpeciebusr erum tangibilium,tangibi : 4 Ha aut ficut di dume ft in libro Per y gene fcos funt
prima ficut calor er frigus er humiditas er fic* 9*tas ±er fecunda qu£ gen erantur cx iftisftcut durities
E ii .
$\ EX LIBRIS A R ES T 0*T ELIS &moUicics.]ftaautem potentia ex quo comprehen * dit tftd tangibilia fecundum f :mitm fui ordinis in fuo tffeipfa itaq ; comprehendit calorem cr frigus er hu tniditate er ftccitatem primo er per f e cr comprehen dit qualitates alias genitas ex iftk mediantibus iftis & propter hanc eandem caufam fequiturq ifla potentia comprehendat plufquam contrarium unii diuerfirnom de a difpofitione uifus cr auditus & hoc quia ipfa co* prehendit ifta tangibilia fecundum femitam ueritatis eorum in fuo tffe cr unicuif, iftarum qualitatum con* nebitur alia qualitas ftcut eft calor cui cone ftitur fle* citas cr humiditasideo comprehenjlo fua fuit iftarum potentiarum. Ac etiam quia potentia paftiue earum hoc eft humiditas cr ficcttasfunt ftcut materia poten * tijs aftiuishoceft calori et frigori. A ftiue autem funt ftcut forma, oportet q, comprehendat iftas potentias fimul,ft autem comprehenfto caloris & frigoris ejfet unius potentia humiditatis autem cr flccitatis effet al aerius pot entia non comprebederet utraq ; earum ifta contraria fecundum fuamueritatem , res autem no ita fc habet de auditu cr uifu quiafenfus uifus coprehem dit unum contrarium cr ficeft dijfofltio comprehen • flonis auditus grauis cr acuti,comprehendit aut itacfr fenfus prater hoc plufquam cotrarium unum er funt contraria fuppofitafenjibilia primis ftcut eft compre* henfio auditus grauis & acuti qua funt pradicata ,uo* cis, er ftcut comprchenfio utfus luminofler nonlumi * nofi quorum fubieftafutit nigrunti? album. Et phoc foluitur dubium quo putatur q ifla potetia fit plufuqa una ex quo cQmprehcndn.piufquamcontrariummui
COMPENDIVM DE ANIMA l) ^ & apparet etiam itaq^ficut declaratum efl qorganii ifUut potenti# fitunum,^ hoc quia unum eorum qui bus numerantur ifte potiti# funt fua organa,ejl enim - itaq- neceffario q, unius potenti# fit unum organum squile conuertibile cr ideo non conuenit $ perferute mur primo quid fit ijiud orgdnutn , & an fit unum aut plura* quoniam diffrofitiai/liut non manifcftaquan
do mamfefiafuerit de aHjsfenflbus licet i&a perferutatiofit couenientior libro, de Animatibus. Dicimus au temp ex eo quod declaratum eft iniUo libro membra funt organa anim#.Ex quo autem ipfa dif erunt ftcun dum fui creationem propter difer entium operationum anim# adeo q, oculus fit compofitus ex aqua GT aere propter uiflonem, cfhoc efl manifeftum de membris compofitis quorum partes non funt flbi inuicl fimiles, de membris utro flmplictbus quorum partes funt fimi» les fibi inuicem in pluribus eorum apparet q, ipfa ge* nitafint propter compofita fleut manus qu# componi tur ex ofiibus & cordis er alijs, apparet ita# de qui bufdam eorum q, oporteat q, diuidantur in fimplex cr compofitum propter diuifionem potentiarum anim # cr hoc quia quatuor quarum rememoratio pracefiit mueniuntur in membris organicis, fenfus uero taftus muaextenfus efl per totum corpus er communii om* tubus membris oportet neceffario £ fit mebrum quod ei dppropriatur commune extenfum non fimplex^x quo autem nullum animal priuaturifla potentia fe qui tur neceffario $ nullum animal priuetur i£to membro quod ei dppropriatur fbnpltci non organico, inani» mali autem non apparet aliqua res qu# fit talis diffoft
EX L I B. ARISTOTELIS Oj tionis pr<etcrcatncm,??boc quia nos uidc mus q, illud fit membrumquod quando extenderimus ipfumfupra ipfum fentimus cum hoc $ efi communis omnibus ani* tndltbus.Et ex hoc foluitur dubium quod putatur q,ca ro forfltannonfit organumiftius potetiz&eiusgra dus fit gradus medij flcut apparet hoc ex fermone tbe miJUj,Ariftoteles autem in libro de Anima eji contra rius eiusfermoniin libro de Animalibus, quia ficut di* ximus non efi fufjicientid entitati camis q, fentiatm qu<eperueniuntadipfxm quando fuerit organu ifiius comprehenfionis,fed forte organum cftintcrius, ipfa autem erit ficut medium, quia fi nos induerimus ani* mal membranae? extenderimusiam inuemcmusip fum fcntiens,e? hoc quia ficut declaratum efi in libro de A nimalibus e? in eo quod diximus etiam ex quo or ganum ifiius potenticeoporteat $ fit flmplex commune omnibus animalibus er anne ftitur huic id quodappa * ret per anathomiam quod ejlfy non fit corpori anima , Ii* membrum talis difiofitionis prater carnem , decla * ratum efi neceffano^ organum ifiius fenfus fit caro, ncrui aute quos putat Galenus $ jint organum fenfus quando ipfi fuerint habentes figuram e? in quibufdam eorum uacuitasfit fenfata ficut e& dijfiofitio aenarum propiores funt ut fint organici q q,fint fimplicia ficut 'caro, ac etiam quia non funt communes toticorpori, jl Mutemres , ejfct ficut opinatus efinofentiret animal in omnibus partibus carnis, fed quando perfirutati fue* nmus rc eiusinueniemus eiingreffum ad ejfc fenfus interius,?? hoc.quu quando coniunxerimus lUi quod apparet in itpijmc mebroru ex quo plura animalia
COMPENDIVM DE ANIMA zo quando corrumpuntur ttcrui quiucniuntad ca,autin cidunturfunt difficiles ai / intiendum , e r coniunxerU mushuitq,niturapon operatur. aliquam rem in cafi * fum; ifti autem nerui propter indigetium quarundam operationum aut pafiumu,boe ejl ex adiombus anima aut pafiiombhs^ex omnibus hijs apparet q aliquando . fit ingreffusa d cjfie in entitatem fctifus interius , er hoc quia quando nos cdmungerimus ei quod apparet de in ctfione membrorum q plura membra quado nerui ue a nientes adipfif corrumpuntur uelinciduiitur ftnt difi* ciles ad fentiendum er coniungcremus huic q natura noirfaciat aliquam remfrufira ,er q ifti nerui ftnt pro pterneceftitatem aliquarum aftionumuel pafiionum hoc eft ex adiombus anime aut cius pafiionibusappa ret ex toto hoc q neruis fltingreffus quidam ad ejje fen fus,& hoc quia ufus reguUdiuifioms ex negatiua in. perferutatione operationum iftorum membrorum ii declarata eft in Logica ipfius corruptio fecundu quod ejl confuetudinis Galeni q, utatur hoc er plurium anti quorum refolutiuorum,fed fi omnino fit neruis ingref fus ad cjje fenfus , o utinam feirem quo modo fit } & di camus q m cmincrimus eorum qu£ declarata funt in li bro de Animalibus , primus locus ift arum poteuarum CT reliquarumpotentiarum fenfus eft calor naturalis qui eft ui corde perfaer in reliquis membris quate-, nus perucniunt ad ea artari* puljatiles onetes ex cor de,& q, cerebrum fit ad temperiem iftius caloyis natu ralis in inftrum entis fenf is er hoc quia non effet poffiibile q comprehenderet ista potentia res cxcutesab squalitate ad qualitates excefiiuas nifi a us inftrumeta
EX L TF. A R IS TO T EXrtSM G t>^ ejff nt w ultimo mediationis er aqualitatiiadcoqco* prehenderet extremitates exeuntes ah eajfta autem e fi difpofltio carnis etideo id carnis quod fuerit magis aquale (fi magis fenfltiuum ficut apparet ifiuddefen fu interioris uole manus. Ofiis autem complexio efi re mota a coplexioneaqualitatis 9 & t ideo juum fentire efi difficile quia cft frigidum er ficcum, & per hoc de claratur cerebrum non fit fons ifaus fenfus ficut opi natus cit Galenus, ipfum uero e fons potetia coequan tisjndiguit uero orgdnum iitius fenfus q effit tempe* ratum inter qualitates extremas quia non conuenit ei q fituacuumfenfibilibus qua comprehenderet neq^q fintin eo in potentia /impliciter, ficut conuenitorgano, uifusqfit ai uifihilidyO' fiede reliquis quatuar potens tijSyboc autem fuit fle quia iftud organum fuit orga*. numijliuscomprebenfionis inquantum eH temperas tum, temperatum autem no euadit 9 quinfint in eo qua tuor qualitates , utilitatem ergo huius infrigidationis qua efi corpori iam perferutatur eam in libro de Ani malibu$,quando autem narrauerimus fecundum tota iftam menjuram,cr coiunxerimus huic q nerui orian tur ex cerebroex quoipfi funt fimilcsfuafub flantia, peruenit autem exfumma totius ifiius q caro fentiat calorem naturalem in quo efi fenfus perfeftus quando temperatus efi eius edor in neruis peruenientibus ad ipfam ex cercbro,putatur autem qifii nerui fini in animali perfedo propter melius,ammalia uero debi* lis caloris ficut funt animalia tefiata & eis fimilia no indigent ejfe iftorum ncruorumperucnicntium eis 9 et -eo magis animal cui potentiarum fenfus ine fi ifia po*
, vitetis
COM PENDI VM DE ANIMA it tentia folum ficut cft jfiongia muris c r c£t€ta,c? ideo uidemus plura utiimuliu quorum mebra nonfunt plu* rium organorum, quundo inciduntur remanet aliquo tempore quomouentur & partes eorum incifc ftn* tiunt e conuerfo atum alis multorum membror umor g unicorum in quorum animalium pluribus fufficit ejfe cordis er cerebri folum aut aliquorum qu£ fint loco eorum.lam autem extraxit nos fermo ab eo quodin* tendimus quia locus perferutationis iftarum rerum co uementior e fi liber de Animalibus ficefc iam declaratu efiexifiofermonequod fit organum iftius potenti ce, yueroifia potentia non indigeat ad cius comprehcn • Jlonem medio,efi manifeftu ex eo quod diximus in eo quod pr<ecefiit,<£ medio indigeant fenfus propter alte ram duarum rerum quarum una efi propter generans ex quof tnfibilia non tangunt organa fenfus , fecunda aute e fi propter a fcenfum ad ejfe materiali ad efje ft>i* rituale ,natur a enimfemper redit ad contraria per me dium y ifia autem potentia exparte qua fentit eius fenfi biliaqu* tangunt eius organa no indiget medio fecun dum ifium modum jCTtxboc etiam quia eius organa reciperent ifta fcnfibilia receptione materiali, & hoc quia ipfa calefiunt & frige fcunt c r non indigent me * dio ficut eft dijfofltio fiecuia. id uero quod uidetur The mifiio & largitur id quod apparet ex uerbU vhilofo * phi,q, i(tc fenfus licet tangat eius fenftbilia er tagat ea tmpofiibile itaq- cit $ tangat ea er non fit inter eos aer omnino ficut impcfiibile efi pifcibusq, tangant aquam abf £ hoc $ fit inter eos aqua er ponit hoc fignu 5, ifte fenfus indigeat aliquo modo medio extrinfcco er pu*
EX LIB. ARISTORELIS' tdtur qfires ita fit q, fine dubio fit hoc coditionis ifim fenfus quia hoc efi unum eorum quibus cofiflttific fin fusfifie fenfus. Sicq- iam declaratum cft cx hoc. quid fit ijta potentia er quid fit eius fenfibile er quodorganu fitfuum organum erqipfa non indigeat medio fecun dum modum quo indigent alij fenfus er euidens ita $ tft.cum hoc q ifia potentia comprehendat contraria alia attributaquatuor contrarijs quuefuntgrauitas er leuitasiftud autem non e fi aliqua res plufquam q, fit conducens motionem potentia mouenti qua eft in anis mali, er ideo aliquando fentit hfiitudmem crfefiitudi nem er aliquando putatur q grauitas er leuitasfitex . fenfibilibus communibus er hoc quia nos aliquado fen timus mediante noflro fentire motum. Motus autem fi cut diximus e/i ex fenfibilibus communibus. I mmo ex parte quacateri fenfus licet comprehendant grauitas tem er leuitatem multotiens erramus in eis quia puta bant q, tarde motum fit graue er uelociter econtrario ifiius,aliquando autem rescit econtrario huius ficq^ euidens eftqifta fint communia, fenfus uero taftus cp prehendit iflam cotrarietatm fine errore peruenien te eius comprchcnfioni licet modus eius comprehenfio • n is illius fit alius a modo quo comprehedunt ipfum c<c teri fenfus er ideo aliquando etiam apparet q fit pro * pria eisuniuerfdliter autem non euadit res eius quitf fit ex fenfibilibus communibus autproprijs immoma g is ueridicum in eius cognitione esi qfit fenfus taftus ex quadam parte propnu ifti fenfui cr ex aliqua par* te commune. Modus enim quo etiam comprehendunt reliqui fenfus g mutitem & leuitatem quas compre «
COMPENDlVM DE ANIMA it bchdit ex parte qua efenfus taftus er accidit ei error in eaficufaccidittUisqut ejl uelocitas er tarditas. Mo diis uero quo comprehendit ijla potentia contrarieta * ttm qui ejl modus fentiendinon declinationem motri * cem non accidit et error omnino, ijla uero contrarie * tas hoc eft grauitas er leuitas ex quo etiam funt ex ali qua parte communia tangibilibus,flcq • cuides ejl q no conueniatq ponamus potentiam comprehendentem ■adeo q fit potentia fexta. Sicq ; etiam organum quo co prehendit ijla potentia calorem er frigus er grauita tem er leuitatem jit unum organum iam diximus q unum eorum ,qu£ fit potentia una ejl qfit organueius unum,feparatio uero continuitatis non cft unum genus generum jicut uifusejljlbi Auicenna er non funt hic fenfibiliaprdeterijla qu£ mmerauimus,ijla ergo po* tentiahoc ejl potentia taftus fentit dolorem qui peruenit ex foluttone continuitatis quatenus fit ex ea calidi tas er ficcitas qu<e confequuntur motum corporis quo foluta ejl continuitas , er ideo quanto corpora quxeffi ciunt hanc funt acutiora er paucioris ajperitatis tanto folutio continuitatis eft minoris fcnfibilitatis , quanto autem fuerint g rofiiora er afj>eriora tanto res ejl eco uerfo,cr remotius toto hoc eft quoiuifus eft fibi Ga* tenus. Sed dijfofltio huius ejl contrarium eius quod pu tauerat Galenus , er Galenus ipfc etiam inuenitur fle gmficajfe ijlamrem in alio loco er hoc in eius comen tofuper fermonem Uypbcratis quia fi corpus ejfetco pofitum ex una re non doleret ex eo q contineret rem cuius partes fc par arentur ,quando autem ijlud ttafue rit, quando foluitur continuitas fentitur exparte alte*
EX LIB. ARISTOTELIS rationis qu<e nccidit compojlto ex parte corporisjoU nentis continuationem er hoc ex parte uulncris quod eft ineo.Sicq ; iam diximus quidfit iflapotetia er qua Jitit eius fenjibilia er uniucrfaliter.qua: (it res qua coti fiflat br moribus uerbis qbus pofiibile fit nobis CFpro cedemus ad loquendum de fenfu communi . „ *
SERMO DE SENSV COMMVNL
D E re uero quinq . ;• potetiarum quas numera* uimus apparet q fit potetia una communii er hoc quia ex quo hic funtfcnfiailia cornu nia habent ergo hic potentiam communem qua comprehendat fenjibilia communia flue fuerint communia omnibus ficut motus er numerus aut duo * bus eorum folum ficut figura er obiedafenfus uifus et. taftus.Ac etiam ex quo fenfu comprehendimus dife* rentias quibus f tnfibilia funt appropriata flngulis fenji bus adeo qiudicemus gratia exempli qhoc pomii fit habens colorem er odorem eyfaporemc? figura CT q ijia f znftbdia dif erant ineofcquitur^ifia compre* henfio fit per unam potentiam er hoc quia potentia , qua ludicat deiflis duobus fenfibilibus di ferentibus efi tieceffario una potentia quia fer mo q, potetia quacont prehendimus diferentias inter duas res fenfibiles non fit potetia una efi incoueniens ficut fermo quo ego co prehendam differentia qua efi inter duo fenjibilia quo rum unum egofenf / er alterum f mfatum quod tu fen tieras&ego no ftnfijjboc autem efi perfe manifefiu, jlcq; conflabit nobis etiam ejfeifiius potentia ex una
COMPENDIVM DE ANIMA operatione hic quam mpofibile ejl nobis $ attribui < mus uni ex quinq ) fenjibus >CT hoc quia nos inucnimus unumquemq} istorum $ comprehendat fua fcnjlbihi CT comprehendat cum hoc q,ipfc comprcbedat. Sicc £ ipfe fentitfentire , CT anima fenfationis ed fubiettum idius comprehenfionis quia eius habitudo ai ijlam po tentum ejl habitudo ip forum fenfibilium ad fingulos fenfuSyCr ideo impofiibiie cfl nobis $ attribuamus ijta • operationem unifenfui ex quinq} fenjibus quiaji ita ef fetfequeretur q,ipfa met fenfata ejfentcum ipftsmct fcnjluuis er hoc quia fubiettum gratia exempli poten tixfenfitiui er fubiettum ijiius potenti £ cjfctipfa met comprcbcnfio coloris } &r fi hac operatio effet poten* tit uifiuje ipfe color ejfet ipfa met comprehenjio eius , hoc aute ejt falfum , /?c$ ergo neceffario quodfequi * turex omnibus ijiis rebus ejt cffe potentia communis omnibus fenjibus qua fit una ex aliqua parte er ex ali qua parte Jint plures, Pluralitas quidam ed exparte qua comprehendit fenfibiliadiuerfa per organa diuer fa er mouetur ad ea motibus diuerjis ipfam autem cjfc unam ed ex quo comprehendit difercntias inter com* prehenjiones diucrfas&ex quo ejt una comprehen * dit colores per oculum er fonospcr aurem,et Jfecics odoris er odorabilia per nares erfapores per lingua CT tangibilia per carnem, er comprehedit omnia id* per pe eriudicatde cis,&Jlc comprehendit omnia f en flbilia communia umcuiq}iftorum organoru, er com prehendit iuditium gratia exempli ficut lingua er au * ris er oculus er caro er nares jic^ uniucrf aliter ipfa cd una fecundum fubiettum plures fecuium fermone K
EX LIB. ARISTOTELIS CT una fecundum quidditatem plures fecundum orga* na ,dift>ofltio autem imaginationi* huius potenti a que ed una ex aliqua parte er, plures ex aliqua parte eft ficut difpofttio linearum que exeunt ex centro circuli ad eius circunferentiam fic% ifie linee funt plures per extrema quibus terminantur ad circunferentiam & una per pundum apud quem coniunguntur fua cxtrc ma quod eflipfum centrum,*? ficidi motus qui fiunt ab ijitifcnfibilibusautexpartcfcnfibiliumcr organo rumfunt plures ex parte aut qua terminantur ad una potentiam funt una.ldam autem imaginationem per mifit confuetudo loquendum de anima ex mente Ari* dotelis cr eius pedijfe quis ^accipiant eam ad inteUes dionementitati/s iftius potentie quod licet fit generis dodrina in qua fit ad inteUedionem fubflantia rei. Id quod e loco ipfius rei 3 &hoc aut fimile ficut fit hic aut aliud ab hoc qua cftdodrina poeticaipfum non nocet quando pracejfcrit&fciuentfubftantiam ifliuspos t entia. Et manifefius eji modus quo caderent forma * tiones inter ea, cr hac ffecies dodrinaingreditur dos drinam demonflratiuamin rebus ad quarum imaginat tionem primo er per fe deficeret inteUedus , cr accipi tur in initio ad fuam inteUedionem quod efi loco fub* flantia tpfl met rei , intentum enim ex ifta imaginatio ne edfcrmo de formatione folum ficut intenditur hoc per fuam fubdantiamin dodrina poetica. Alias repe= titafubjlantia uero ijhus potentia et quale effe fit [uti effe efi manifefl v. cx eo quod diximus de fenfu f impii = ater er hoc quia nos iam notificauimus ibi gradum filius potenti* ex reliquis potetijs materialibus cr no.
COMPENDIVM DE ANIMA tificauimusqeius receptio fenfibilium non fit receptio materialis t cr per hoc (fi ei uerificatum q, noncompre hendat contraria flmul una hora er per potentiam in diuifibtle , ifie itaq; efifermoquo appropriaturunu* quodq; fenfibile iftorum quinq ; fenfuum et qualiter ap proprietur & in quo conuemant er qualiter conue* niant.Quod uero impofiibile fit q iuueniatur fextus fenfusapparethoc itaq; pluribus modis quorum unus efi quia fi hic effet alius fenfus prxter ifios quinque flet cis fenfibile aliud> manifeflum autem efi indutttone q fenfibilia propria fint ifia quinq; folu crhoc quia fen * fibilia nece ffariofunt aut colores aut foni aut fapores aut odores aut tangibilia aut quxfequunturea crad* ueniunt mediantibus ipfis qu£funt fenfibilia commu* nia y quando autem i ftud fuerit mamfe&u per fecx no fuerit hic aliud fenfibile ,non efi itaq % hic potentia fehfi tiua alia. Ac et fi effet hic alius fenjus effet itaq • aliud organum er alia media fi poneremus iftumfenfum tan gentem fua fenfibilia crhoc quia indu fium apparet q non remaneat de iftis medijs aliquis modusquo admi * tatur unum fenfibile ex modis quibus admituntur, er - impofiibile efi q comprekedantur uno organo duo fen fibilia diuerfa quia unum organnm fic ut diximus e(t unius fenfus .quando autem ifiud ita fuerit fequiturq fi effet hic alius fenfus effet hic aliud organum folumji „ poneremus ipfum tangentem fua fenfibilia aut unum l organum er medium fi poneremus ipfum non t angat / temfuafctifibiha 3 quando autem iftudita fuerit appa* ret cum ammaduerfione q non conueniet hic effe alto rius organi nectfitbis aliud mediu, mamfefium itaq;
E^LIB. ARISTOTELIS X eCtqimpofiibile fit q inueniatur dius fcnfus unde uero appareat q impofiibilc fit q inueniatur hic alittdorga num neq; diud medium manifefiu tfi ex hijs qu<zpr& mijfi funt,quia non inuenirttur diud medium praeter aquam cr der e ,quod efi quia terra propter eius gro finem impofiibilc cftdeea qflt media cr obieCtio et taClus impofiibilc e qinueniatur in nuUo animali tan to minus q fit media, cr fle etiam impofiibile efi q fit . aliud organum cr hoc quia omne organu aut eji com * pofitu ex aqua ficut eCt oculus aut ex aere ficut efl di ffiofitio aurium aut efl temperatum ex quatuor cie* mentis <c qualiter ficut efi caro quia organum opor* tet q fit proportionatu medio ficq ; etia apparet hoc ex quo fi effetbie alius fenfus effiet alio animali proeter hominem cr inueniretur uiliori quod nb inuemtur per fcChori cr fic effient fenfus fecundum intentionem pri* mam propter potentias qu<e funt perfectiones earum cr eo fortius loquutio ficut declarabimus de eiusdtffio fitione,iam autem declaratum efi in libro de Animali bus qualis fit habitudo membrorum qu& inucniuntur in animalibus abfqqinuemantur ipfa eadem homini ' aut membra qu<t/int loco eorum in homine cr ficejfe talium rerum in homine efl nobiliori modo ficut naris elephantis cr ale auium,quia manus hominis eft per* fe Choris operationis qbac cr nobilioris, fleq^inueni* mus fucccdere huic potetie hoc efi potetice fenfus ani * malis perfeCti qua mouetur ad fenfibile pofi eius prp nationem ab eo aut mouetur ad ipfum antequam per veniat ad aliam potentiam,qu£ uocatur phantafld co venit autem q loquamur de ea.
Sermo v
COMPENDIVM DE ANIMA 2f SERMO DE PHANTASIA.
D E intentione uero i [Ii ut potenti a conuenit 'g perferutemur hic fecundum plures intentio nes Q_uaru prima efi de em effe quia qui ■ dam homines putant q, eadem Jit petenti*
Jenfltiute.Et aliqui homines putunt % ipfa Jit petentia l maginatiui. Aliqui autem bominuq, fit compofiia ex ambjbus % praterea.An fit potentiarum qua aliqua do funt impotentia aliquado in attu et fi res ua ejfetitaq; tffet habens materia Q uid fitifla materia er q»i/sgra dus fit eius gradus cr quod Jit fubicftum ithus altitudi niscr potentia etiam er q,lk moutnstpfum er extra hens ipfum a potentia in aftum. Di cimus autem q ifia potentia dt ferat a potentia feiifUiua,quodttaq; de pro pinquo apparer CT hoc quia licet conuimant quia ant ba comprehendant fenfibde ipfeitac $ di fer ut, propte» rea, quia ifla potentia i udicatde fcnfibilil us pcft eoru priuationem ,er ideo inuemtur perfettionis operatio * nis cum quiete operationis fi nfuum fi: ut eji dijpcfitio in fomnoybora uero finfationis pc fi, bile cft fyfit ejfc iflius potilia, & fi appareat illud efi in alio ab eo quod anni ftiturcxfcnfuejexifia parte putatur q, multis animalibus non inueniatur ista potentia ficut funt uer mes er mufea er teftata er hoc quia nos uidemus iita Jfieciem animalium qnon moueatur mfl apparentibus ■ 'jcnfibilibus & putatur q, ifia Jpecics aut tioq-fiabeat * phantafiam omnino aut fi habeat emeftinfcparabiUs afenfibilibus,perfcrutatio autem huius eftjpcculatio* nis potenti * monentis animalium fecundum locum . Et
EX LTB. ARISTOTELIS > di fert itcuj; ifia potentia etiam a potentia fenfusquid multotiens nos mentimur fecundum ifiam potentiam C r dicimus utrum fecundum potetiam fenfuser eo ma g is de fuisfenfibihbiu proprijs er tdeo cfl quod uoca • v mus fenjibiliafdlfa pbantafmata. Aeetiam pefiibile eji itaq ; q componamus per iSham potentiam res,qu<e no funt fenfate i praecento fentimus eas feparatas ficutno bis imaginantibus yrcoceruum C confimiles res qu£ non habent effle extra animam >uerumtame ijla poten Ha facit eas c T putatur q, hoc fit ex operatioe iftius po t entia mouentis hominem . Et declarabimus itaq ; inii bro de Senfu er Se fato res quibus di fert homo abalijs animalibus per iftam potentiam er lingula animalia CT res quibus conueniunt ac etia quando fentimus res necejfarias nobis, phantafma autem tioncji fic,fedno * 8ra e ftjicg, imaginemur rem crinon imaginemur ipfam,GT ipfa ed una rerum qua di fert ifia potentia a potentia cogitatiua,quia potentia cogitatiua efl no* bis neceffaria , ficq • etiam difert ab ea quia cogitatiua fit femper cum operatione uentatis phantafla autem ! fit aliquando fine ueritate ficut nofirum phantafiicari i res quarum nefeimus ad huc earum uentatem ab ea» ■
I tum falfitate,ft autem iflapotentia neutra potentiam iflarum ftt,hoc cft potentia fenfus etcogitatiua,impof fibile itaq ; eSi ei e/Je compofitam ex ab ambabus ficut putauerant i{li>quia c ompofitu ex aliqua re quod no efi fecundum modum mixtionis oportet q feruet pro* i pr letat es eius er coponatur ex eis. Et fle apparet hic > de propinquo q ifia potentia non fit intcllcftus quia fu * mus ueridici de intcHigibihbus<& mentimur de iftn po
COM PENDI V M DE ANIMA i6 tetitia. Diferentia autem inter formationem pbantadi tam & formationem inteUcdiuam licet ambe ipfe co iungantur quando nos non fumus ucridici in ambabus aut mentimur tft quiaphantaflbilia formamus qua» tenus funt flngularia cr materialia, & ideo impofiibi le e fi q, nunquam phantafticemur colorem nifl cu mi * g mtudine licet uideatur cx eoru difl>oftUoneq,ipfa flnt nobiliora q gradus rerum flngularium, formatio utro \nteUediua y cfl itaq; denudatio /pecicrum inteUigibiliti uniuerf altum a materia no quatenus eji ei habitudo fln gularis materialis in fefed jl e jfet^jfct omnino ex eo $ tshu eft paflio ex pafiionc umuerfali hoc ejl q, numere * tur adnumcrationem flngularium crq, fit e i habitudo materialis ficq ; i duc eftftcudum perfedionem ex fer mone de potentia rationali $ uero ifta potentia fit ali quando adus cr aliquando potetia,eftita<p mani f e (iit de eius diftofittone,c 7 hoc quia eius operationem opor tet q,pr£ccdat ipfam fenfuSyficut alterabitur poftea, fenjatioms autem (icut ante declaratu efl fiunt denuo, quando autem tftud ita fuerit tfia itaq- potet ia denuo fit, ergo denuo ejl materialis, fubiedum uero idiuspo tenti* in qua efl praparatio eft fenfus communis quo pbantafla femper ed cum potentia fenfus , CT ab qua do inuenitur fenfus fine phantajla. Ef uniuerf aliter appu ret de difrofitionc potentia fenfinuaqua efl prior na» tura q ifla potentia cuius habitudo ad ipfam est habitu y do nutritiu* ad fenfatiuam,cr intendimus per hoc ha ( ■ bitudinemperfedienis prima qua eft potenti* fenfiti ua, fecundum autem uentatem fubiedum iflarum dua rum praparationu hoc est praparattenis ad recipien «*
EX tTB, ARISTOTELIS dum fenfibiha er pr£parationii ad recipiendum phin tafiicabiha (fi anima nutriitua quiit ficut declaratum ck dc iifpofivone i fi ui potenti £ eius cfje e 8 ab initio rei inquantum efl jftus pr£parationis aut mquatum funt pr£parationcs t inucntuntur coniuncir cu eo quod efhn aftu er non e fi aliqua earum fubieftum altcuus nifi fecundum modum fimilitudinis rei quia qu£dam carum pr£cedtt fecundum fubuftamefie cuiufdam ejP ficcouehit q, intclligatur d>ff)ojjtio prxparutiom phx tafhc£ cum pr£p aratione fcnfltiua^quia nos non pof* fumus dicere g, fenfationes in aft a jlnt fubiefta ijliui pr£pardtionKpbantafiic£fecuium modum quo diftii efl g anima nutriam fitfubicftu anim£fenfitiu£ quit declaratum efl g fenfationes jlnt mouentes iflam po* tentiam qut perficitur per easfed omnino euidens cjl qijia potentia er ifia pr£paratio jit fpiritualior pr£* paratione fenfittua er eius aduentus e/i in gradu fecuti do erpofl aduentum pr£p arationis fehfitiu£dcjiat* tribueretur materU mediante potentia fenjitiua,ac et tHiuspotenti£pafiio non efl ex ftnfxto in a Hu extra animam fed exffieciebus proucni entibus ex fenfibtli * bus in poietiam fenfitiuam ficut declarabimus pofl boc id autem quod cft huius pernite ejt ffiirituahm ficq^ta declaratum efl ex hoc f emone cfje ifttus potenti £ cr qux materia jit eius potcntidyC quii fit eius gradus , er quare id quod ejt in potentia ficut diximus in pluri ^ bus locis conuertiturin attum,per mouens quod extra i bitipfum a potentia in altum 3 quid uero fit moues ifia. \ poteniunijutinam fcirem,mouentis nero ipjum fen * fum in potentia diffiojitio efl itacfc manifefla qu£ y unt
COMPENDIVM DE ANIMA JenfiBMa inittu tlh uero potet i a ex quo eius perfeftio efi per fenfibiliaetum aliquo modoey boepoft eoru priuationem,& euidens etiam fit ex ea dtjpofitione j indigeat ad eorum perfefl otiem ultimam fenfibtlibus, cr boc quia nobis pofiib.le edi $ phantafticemur rem p fe er fecundum uerttatem pofiquam fentierimus ip * fam t ficq; non euadit quin fit cius mouens altera duarii rerum autfenfibilia in aftu extra animam & fecundi* ifium modum ejfet tfia potentia [cujus quidam,^ hoc qaiation effet d ferentia inter ipfam & inter poten * tum fenfus wfi potenti a fenfus comprehendat fenjibi * lia qute funtyifla autem retinet tQa poft eorum laten * tiam & eo magis fcnjtbdra fortia, er ideo quando de* clinauerimusab eis ad cafenfibilia qutifunt fub eis [e eundum uelocitatem non ejfet necejfiriumqfentire • mus ea, cr umuerfaliterfenfui comunt eji potentia ad retinendum (pecies fenfibilium cr earum conferuatio, fedquaniomn poneremus ipfam pbantafia qipfi fit ad ejfe iftarum fpecierum reliquarum ficut fenfus com munis pofi ablationem f enfibiliuni non qu ando ifie jpc cies mouent utrtutem pbontatiicam adeo fyfit eis ficut materia, ejfe autem pbatafi£ cfi fpiritualius quatenus tfi eis perfenfum communtm, [equitur, q afiimiletur fibi inuicem Jimul plures res quarum numeri a ductus e$ ficut aduentus numeri rerum quas [emimus acetiX ..non ejfet pofiibde nobis q pbatdjUcdremur quadouet flemus, fed femper exifieremur pbantaJUcaid , cr uni uerfaliter pbantafia ejfet nobis rerum necejfaridrum' '< ficut cft dtjpufitio fenjibihum , quando autem tjhid ita fuerit, igitur caufa qua nos phatafticamur quaia hori
EX LIB. ARISTOTELIS poft aliquam boram,non cji nijl quia quando nos /pes culamur per idamp otentiam fpecics relidas in fenfu communi,cr hoc quia quando fenfus inuemt apudfc fenfibilia in aduipfe ut plurimum mouetur ab eis fo * luni ? quando autem latent ipfum reuertitur ipfum mo uens tfiam potentiam per fpecics relidas ineoabipfis fenfibilibus er ideo operatio ifiius potiti £ fuit magis t infomno. Sicq ; fenfibilia ergo moucnt fenfum commu nem, fpecics autem ucnictes ad fenfum communem mo uent ijlam potentiam hoc efi potitiam pbantajle ficut res mouentur a fe uiuicem,fed huic po tenti* efi com « pofitio e r diferentia pcriUasfpecies er ideo funt adi * u* aliquo modo,& pafiiue aliquo moio,er bincappa rctfyfia potentia ficut diximus /piritualior fenfu fei cum hoc efi generis fenfus quia mouens ipfum ,&jin* guUre,recipiens autem recipit fimile ei quod largitur mouens,moues autem largitur fimile ei quod efi in fit, mouens ucro ex quo efi uniuerfale eft nobilius dignis tate q boc quid eius aduentus non efi ultimus ficut po* fica declarabimus, quoniam ucro ida potentia efi po * tentiarum atiim* efi generabilis er corruptibilis,fic$ efi itaq; manifeftum ex eo quod inuenitur primo in po tentia,dcindc eft in adu,potetia autem ficut diximus multotiis eft pYoprijfiima caufarum nomtatis nouunt autem' ficut diximus efi corruptibile neceffario. Acet eius perfedio efi per /pecus relidas in fenfu communi inter fenfus, /pectes ucro neceffario fiunt ex fenfibilia \ bus,iHx ergo efi denuo/ada. Ac etiam prima pr<cpda \ ratio ifiius potenti* efi ficut diximus in anima nutriti ua mediate perfedione prima fenfus er amb* funt no
COMPENDIVM EfE ANTMA Wttr faftc,flcf, ergo prima perfettio ijlius potenti* tfl nouafic^ tam declaratum cft ex hoc fermone ejfe ijHusmateri£ 9 cr quis fit eius gradus er quod jit mo * uens ipfum,& declaratum ejtcum hoc dc eius dijpofi tionc q, jit generabilis & corruptibilis, propter quid Mero jit ijla potetia ejl itaq; propter appetitum qui ejl ex ea,quando coniungitur ijli potentia; motus fecun c dum locum, CT hoc quia per potentiam pbantafix coti iunftam cum appetitu mouentur animalia ad quxrcn dum, utile er remouet noxium, ficq^ loquemur dc hoc propria in fermone de potentia motiua animalis. ?ob quam autem compleuimus fermonem dcifta potentia loquemur itaq <• de potentia rationali, quia de iUius di * fpofitione utdetur qfuccedatiihi potentia fecundi* gra dum cr hoc quia impofiibile eft q animali fit potentia exc cUetior q ifia hoc eft pbntafiica nifl in homine qua * cft potentia rationalis.
SERMO DE POTENTIA , RATIONALI.
«L ■ • '] * . * 1*4 ttt S!i£)i)^Ub r.
v * i ■ * * *
Q Voniam ut in multis locis diximu? fcietia\ rei peruemtad perfettionem quando pra* mittitur primo er fcitur ejfc rei fi non fue rit per fe notum er deinde inquiritur intel Jigereeius cjfcnttam cr quidditate per res ex quibus 'yConftat,cr ultra queritur poftboc / cientia rerum qui: . ' bus e fi eius confifientia qua funt pafiiones cjjcntiales ficefc conuenit qperferutemur i&as eafiem resdeifia potentia, cr incipiemus primo & dirigemur ad mos
EX LTR. ARISTOTELIS dum quo cadit ueritas ent tatis potenti e er eius habi% tudo adr eliquas potetiasquepreccffruni d mde per> fcrutabimuremdilfrofitionem an fit ab quando pot en tu Cf aliquando a ftus 'Ut aftus continuo ficut opnatt tur quidam homines. Eius ucro operationes oc;o funt in pueritia quia efiimmerfa humiditatt. Anquxiattt, eius fit potentiae? quedam aftus \juia fta conueniett Ua omnium omni rcad perfcruiadum de ei er de eius diftofitione eft quaualde di ferunt antiqui ,er hinc co *■ jiatid quod efi defiderabil us de eius dtffi-ifitione hoc. eft an fit eterna aut noua corruptibilis uel compofite> exr e aeterna c?rc noua.Et fi Jit aliqua io potentia et aliqua io aftus efi aftus materialis necejfario , quid efi, ifia materia er qui Jit eius gradus et quod fit fubicftfy ifiius praeparationis er potenti e quia potentia efi ex hijs quae non difimguuntur c? an Jit corpus aut anima aut ihteUeftus. Aeetiam quid fit mouensiftam poten* tiam er extrahens ipfam ad aftum&ad quam men* furam motionis terminetur fecundum effentiam ifiius aftus in nobis quia per hoc conflabit nobis perfeftio ultima, quoniam manifcftumcfi q, >fta poietianonfit primo fecundum eius ultimam per feftione nobis multitudini hominum er ipfafttin cremento cotiuuo* fed impcfiibile efi q, praecedat eius dijpofitiom infinitum quia natura abhorret iflud. I (ia itaq- funt omnia qu£j ita que conuenit q, perferutemur de difpofinone ifim % potentiae quia per eorum notitiam p eruente nobis eius ) /cientia perftfta.Rcs autem quas accipiemus premif k fas ad declarationem ifiurum rerum funt altera ifiaru duarum rerum utrarum aut condufioncs fiUog/Jl ice
COMPENDIVM DE ANIMA iuxia declarate funt in eo quod prxmijfum efl de ifta [dentia aut res per fe utre hiemet q, fermones qui fiut ad hoc flntcompoflti ex iftis duabus fieciebusprxmif ptrum,ficqi dirigemus ad ftngulas eorum fiecies quan do utemuriBis. Et dicimhs % mamfejlu fliexeo quod diximus in pluribus locis q, rerum comprebenfarum flnt dut fiecies aut uniuerfalisaut Jingulans &$ift'e duceres flnt in ultimo differentia :,cr hoc quia uniuer* fatis eft comprehenflo rei uniucrfalis denudate a mate ridycomprehenflo autem flrtgularis eft comprehenflo tei in materia, quando autem ifludita fuerit, potenti* itaq ; qucecomprekedunt i flas duas res nece jfario funt ■ abftrattc. I am autem declaratum eft in eo quod prx* eeflitqfenfus cr phantafla comprehendant res in ma »
, teria licet non recipiant ipfas receptione materiali fe* eundum id quod prxceflit , cr ideo nos non poffumus imaginari colorem negatum a magnitudine & figura tanto minus q, fentiamus ipfum , cr uniuerfaliternos no poffumus imaginari fenfibilia negata a materia / ed eomprebedimus ea in materia, qui eft modus quofunt flngularia, comprehenfio autem rei uniutrfaliter quid ditatis eft econuerfc huius , quia nos denudamus eas materia quadam denudatione,^ id quo plus declara * turiftud eft de rebus remotis a materia, fleut linea punftus ficq ; ergo ifta potentia cuius [emite eft q, com . prehedat rem denudatam a materia eft ncceffxrio alia potentia a potent jjs qut prxccffirunt, mAniftftum.au tem eft q operatio iftius potenti* no eft q comprcben dat rem denudatam a materia filum, fcdjicomponan tur flbiinuicem iudicabis de quibufdam torum perap , '• “ H
* EXL!B. ARPSTOTELIS ’ qua er hoc quia compofkio <fi ncccffario operationis aduenientibus fimpltcibus.Prima autem operatio ope rationum iftius potenti* uocatur formatio. Secudaau tem efi uerificatto, euidcns au te efi hic q, neceffario di indantur potenti* animxifta dtuifione propter diuifio nem rerum comprehenjarum er q, non f It tn animali » Bus hic alia potentia iuuans ejje eius pr*ter iftas potest tias.Et hoc quta ex quo perfeftio eius efi $ moueatur 4 fenfibihbusjenfibiltd autem funt Studentia aut occvX ta ficq ; neceffarium eft $ pofita fit ci potentia fenfus et potentia pbantajhffolum quia non efi hic aliquis mo * dusfenfibilibus cuius comprehenfione indigeat anima pr*tenfiosduos t aut quod admittis eas,quomam aute quadam animalia etiam qu * funt homines impcfiibilc efifuutn ejfe fecundum duas iftas potentias folum,fed quando fuerit ei potentia qua comprehendit resnega tas a materia cr componit res ad fe inuicem cr extra bit ex fuo animo quajdam ex quibufdam donccpcrji * eiantur ab ea plures artes qu* adiuuant eius effe , CT boc ex parte hecejfarij aut ex parte nobilioris, ficutc ntcefiitas qua pojlta efi in homine ifta potetia hoc efi $ largiatur principia prudenti* adiuuantia ad opus, fed lam apparet q, ipfa largiatur alia principia qu* no funt parata ad opus omnino , lpfa aut em adiuuant ad eius ejfefenfatum non utilitate necejfamfii ex parte melioris ,qu* funt principia fcicntiarum jpecuUtiua* rum, quando autem iilud ita fuerit uerttas itafy efi $ inuenumunfiam potentiam ex parte tjfendiipjam no bilem in ejfe fcnfato , cr hinc apparet , g, ifta potentia primo diuidaturin duas partes quarum una efiinteUe
tOM PENDIVM DE ANIMA ftus praHicus er altera jpeculatiuus. ijla autem itui a fio accidit ei nece jjario propter diuifionem fuorumfub ieftorum & hoc quia alterius earum operatio & per fettioefhin rebus artificialibus pofiibihbus. Secundi autem cft de rebus necejfarijs quarum ejfe non ejl no firiarbitrij,quando autem declaratu cjl effc ifiius po tenti £ q iiferat a reliquis potetijs quasnumerauimus CT declaratum ejl etiam cum hoc q ipfa diuidxturtn duas partes, conuenit itaq; q jfieculemur poft hocrei quiejitas quas utrafq; earum numerauimus licet plu* res earum fint communes ambabus, incipiemus autem a potentia praftica quia dijfiofitio huius est facilior tf non ejl eius ludntum magnum. Ac etiam itaq ; iftapo tentu eft potentiacommums omnibus hominibus qui non euadu aliquis komojed funt in ea fecundum gra « dus fecundum pius et minus, de difpojitione u ero fecutt d<£ potenti* apparet qflt ualde diurna ,er q, illa uiue * niatur in qmbufdam hominibus qui primo funt intenti m ijtam potentiam Jiamus autem q, ifla intclligibilii \
* praftica Jiue fuerint intcthgibiUa aut poteti* aut artes . j
fiunt er funt nobispnmo m potetia et fecutido maftu . ijtud itaq • eftmanifcjlum de eorum difpofitione,appa r et enim apud antmaduertenttamq plura inteUtgibi ■ lia qu* peruemum ab eis jint per experientiam, expc rimentum autem fit primo per feiifum. Et pbayfia » i . fecundo, quando autem ijtud ita fuerit iftd itaq ; intel • hgibilia indigent ad Juum ejfe jcfifu cr pbanujiacf iUa fiunt in illarum nouitatc er cofrumpunturtncfr ruptione phantafuCiuerumaute ijla phantafmata pro cedunt femua juba&i adijtam pvtenui aut femita mo
H ii
Part 3
0 ; EX LIB* ARISTOTELIS '
uentis (icut efi difpofltio reliquorum fenfibilium qus funtfenfui communi cum potctia phantafis. videtur •quidem $ eorum femita ad eam fit femita fubufti er boc quia diffo/ltio phantafmatis ejl diffofltio ipflus « metmtcUigi bilis t ejl igitur f e eundum f mutam mouen *
. tisfedefi infufficies ad hoc t uniuerfale enim efi abfira dum fecundum ejfe a pbantafmate er fi pbantafmatu ejfent muentia ipfam folum neccjfano effit fuefpe « cia,flcut ejl difpofitio ferfibilis er pbatafticabilis t ma gisitaip declarabimus ifiudinfermone de fteUedu /pe culatiuo er ibi dicemus ejfe iftius mouetis , er quid fit, quando autem phantafmata non fuerint mouentia fo lum iflius er funtunum eorum quibus perficitur com prebenfio uniuerfalis.Efl itafy aliquo modoficut fub • ieftum uniuerf alis quia fuit ut praeparatio er potctia uniucrfalisXuicoUigantur crper iftam praeparatio nem diflinguuntur anima phantafiica hominis er ani ma pbantaflica animalis ,ficut difiinguitur anima nw • tritiua animalis ab anima nutritiua uegctabilispproe* parationem qus est nutritius animali ad recipiendis fenfum, ifia autem prsparatio non tft aliqua res om nmo ultra difpofitionem ad recipiendum inttUigibilia e contrario difpofltionis potentis fenfus, quando autc totum ifiud fuerit ficut diximus euidens itaq; eft de di ffofitione i/lorum inteUigibiliu q fint generabilia cor ruptibilia er huic non obfiat aliquis perypatbeticoru , . CT boc quia euidens efi % ifia phantafmata non fint fub •iefta aliquo modo ifiius potetis, fei perfcftio ifiius po untis t opcratio uero eius efi quando inueniuntur for ms phatofiicate in mete er extrattione ab eius animo
COMPENDIVM DE ANIMA Jt /equitur ex iUis ejfe rerum operatarum per artem ,fl autem effentjfla inteQigibdia fine anima phantajiica fuum effle efflet labor CT fru&ra,ifla autem /peciesfur marum phatafticaruminuemtur ita^plunbus inani . maltbus fle ut exagona qu£ inuemutur apibus cr texe re quod efl aranea, fed dijferetia interiUas cr eas qua funt homini, efl quia peruenientes ex cogitatione cr f xtrattione ab animo , & inanimalibus perueniunt a natura, cr ideo non perficiunt fuas operationes f e * eundum /pectes diferentes fed unumquodq ; animal adipifiitur quandam formam terminatam qua efl ne • cc/Jaria ai fluam permanentia c T ex hoc putant qui • dant homines animal inteUigat cr per hanc.potentii homo amat erodit et retinet et amplettitur,et uniuer /aliter ex illa funt uirtutes morales , cr hoc qa ejfe tfta rurn uirtutum non efl aliqua res prater ejft phmitaf * matum, ex quibus promouetur ifle operationes flecun dum ultimum rectitudinis crhoc $ praualet gratia exempli in loco conuementecr fecundum menfuram conucnientes. iJU autem tftarum uirtutum qua efl ani pialibus ficut fortitudo leoni, cr parfimonia galli efl itaqi diti: a fecundum aliquam Jpeciem analogia cu uir tutibus humanis CT hoc quia lUe funt naturales ani * malibus cr ideo mullotiens operantur eas in loco qui non conuenit ; wtcBeftus autem de quo meminit AnflotUes fexto thzomackie attribuitur ifli poten * tia aliquo modo, ifte itaque efl fermo it intcUc ftupratico.
feX LIB. ARISTOTELIS Sermo de intellecta specvlativo.
S Ermo uero dc ffeculatiuo eftexhijsqu <e requi * runt maiorem declarationem. Et tam uctrij fue * runt pcry pathetici a tepore Platon is ufq ; ad ini tium legis maurorum,nos autc perfcruubimur hoc fecundum nofirum poffe CX fecundum adi ument u quod inuenitur huic ex eo quod prxcefiit. Dicimus au tem q, principium cius quod conuenit q ffeculemur de dt/pojitione ijlorum inteUigibilium Jpeculatiuoru, dn Jintfcmpcr aftus,autflnt potentia aftus, e*r deinde ft eundo aftus 3 zX effent entid materialia , quonia fermo dccjfcquorundam eorum femper aftus exquorund x potentia e ft fermo manifcjli cafui ptr fe,form<e enim tion diuiduntur fecundum fuamfubfiantiam , ne% qua dam earum funtfubicfta aliquibus inuenitur aut ijiud formis exparte materia hoc eft ex parte qua funt jfin gulares hoc autem notu eft ei qui aliquo exercitio ex * ercueritfe in bacfcientia,uiam autem ad hoc ftcutdi ximus ab initio ifttus libri eft q ffeculemur. An carie continuatio nobtfcum fit continuatio jimtlis continuam tioni rerum feparatarum in materijs flcut dicitur de inteUeftu q ipje continuetur nobis tempore acqutfi* tionis adeo qnon jit diff erentia inter ejfc inteHigibditi a nobis tempore puer itu ejfcntftutkcx quo funt in aftu,ftd in pueritia funt immerfa humiditati , er uni* uerjahter oportet q dicamus q fit no bis dtffjofitto qu£ aiiuuat nos aitpiju dla } quando^ autem tpjum fubie « ftum recipiens ea perutnerit ai eius ultimam pr&pam
COMPENOTVM DE ANIMA *fc rationem apparet in eo ifiaintelligtbilia cr eorum co prebenflo & fecundum hoc non indiget quando perm veniunt nobis intcUigibdia a motore fui generis , hoc tft,q,(It inteUcftusJi autem fuerit,omnino efi per acci densficut qui remouet erugme a freculo efi aliquo mo do caufa defcriphonis formarum ineo. Ne q- etiam di * dum noftrum de eis q, fint nobis in potentia tepore pue titi<e efi fecundum difpofinone didi materialis, fed fe* eundum modum accommodatum qui fimili/s efi dijpoft tioni ad quamperffxtttui extendunt nomen potenti#. Aut dicemus $ continuatio istorum inccUtg bdium no bis fit dontinuatio materialis qut efi continuatio for * marum in materijs, confla tia autem huius cfl hocmq do,cr hoc quando numeramus dtfpo fit tones ejfcntiales formis materialibus inquantumjunt materiale s,dcin de advertimus. AniftaintiQigibilia denominentur per aliquas earutnec nc{ Et dicamus q, lam apparuerit ex eo quodprtmiffum cft q, formis materialibus fint gr A dus er potenti £ etiam cr praeparationes ordinate fe* eundum ordinem earum. Prima itaq: Jpeaes ffecuru formarum materialium efi formarum fimphau>qua* rumfubicftueft mater id prima, qutfunt grauitas er leuitas,deinde pofihacfunt for tn<g corporum jimila* rium partium deinde anima nutrinua, de inde fenfhux deinde phantaftic4 } unaqua , q; autem ijtaum for maru . quando aduer ternus ni e asmucnumus eis res ambiges tUaSiCT conueniunt in eis quatenus funt materiales flm pluit cr, cr aliquas res quibus approprtatur unaquteq* ■tarum autplures q una ex parte qua funt materiales qu£im,id Autem quo appropriantur forma: fimpl t*
£3C LIB. ARISTOTELIS ^ ces,eft quid materia nort denudatur ab alter d dudrunt formarunt oppofltarum flcut funt calore? frigus & bumiditas CT ficcitas id autem in quo conveniunt for* meflmplices e? form<e flmilarium parttu efl quia tUcdiuiduntur ai diutjiontmfuorum fubie&orum & *£* uentt ets differentia ucra.flcq; conuenit ambabus for • ma nutritiua in iftis duabus diffojltiombus>licet drffe* rant fecundum ipfum meteffc eorum, propter afpnue tem auttmiflius anime ad formam complexionale pu taueruntde ea, $ fit complexio appropriatur autem forma fcnfitiuaqipfa dividatur dd diuiflonem mate * rie fecundum dijpo/itioncm qua partitur forma com* plextonalis er ideo poflibile efl ei g, recipiat duo con* traria ftmul c y magnum er partium fecundum unam difl>o/itionem. Conuenit autem cum anima nutritiua %a ipf a utitur or gano, anima aute phmtaflica appropria tur quia non indiget ineius operatione inflrumento or ganico, conueniunt autem iflefbrme materiales flm * pliciterin duabus rebus quarum una cft quiafuum effc fuccefiit per fe,e? boc.quia propinqua er remota eflfl cut dijfofttio for matum complexionalium e? anima * lium de quibus fafta cft me ntio.Stcuda autem efl q, nu meretur per fe ad numerationem fubiefti er multipli cantur ad eius multiplicitatem, quia de duobus iflis at tributis uerificatur dijpofltio nouitatis er fl non+non ejfet ibi generatio omnino, ia autem logior es fuimus , in bocab initio iflius hbri,ifla aute dijpofltio de numc ratione animarum ad numerationem fuorum fubiefto . rum latuit dicentes tranJmigrationem,iftditaq;funt omnia predicata elfentialia que inveniuntur formis . " materialibus
C O MP ENDIVM DE ANIMA # materialibus cx parte qua conueniut er ex parte qua appropriantur.Sicq • inuenitur formis materialibus in quantum funt materiales dijfiofitio tertia, qux efl, q fintcompoflte ex aliqua rc qux in eis procedit femita formx er aliqua re qux procedit in eis femita mate * rix. Continet autem formas materiales diffiofitio quar ta qux cft q inteUigibile fit aiiui ab ente.Nos aut qudn do animaduertimus intcUigibilia inuenimus eis plures res qux appropriat eas qux apparet apparetia maio tifecundu finiat in e ffe reliquas formas animaliu, er ex iflis rebus putaucrui q fini entia in aftu cotinuo er ingenerabilia 3 fl autem effent generabilia effent corm ptibilia quia effent habentia. materiam , fed manifefiu efl q ijle res qux appropriant ea,nonfufficiat , qcoti* fient q non fuit materiales niji alterat er u,aut qquan do ponimus omnes res proprias formis materialibus quatenus funt materiales denegate ab eis, autq coflet q aliqux rerum qux appropriant eas fint ex bijs qux appropriant res feparatas,boc autem efl manifeflum perfe ei qui exercitatus fuerit in arte logicx.bios au * tem numerabimus res proprias iflis inteUigibilibus et dducrtemus.An una eam appropriet res feparatasl nec nelcy fi non fuerint propria. Verum cuikis rebus uniuerfalibus inuemutur formis materialibus inquan * tum funt materiales aut non inueniutur. Dicimus au * .tem q appareat itaq; dediffiofuione entitatis formam intcUigibilium hominis q ipfe fint alterius fpeciei diffc*
. rxntis ab ejfe reliquarum formarum animalium quia ' ejfe iflarum formaru in fuo fubicfto demoflrato aliud ' ab tarum effe inteUigibili, er hoc quia funt unite cx
^ ^ ARI ST OT ELIS
ZZT/ m ‘" teB ‘Z‘ Mls er plurts ex patie qua o- mt(rk> uerof J milr J^ teUigibilium tam putatur g,flt ipfummeteffe urum
ilTrr t ^ atUm i UU a en } in “ a &M‘ '4 ru fuerit aliud ubefe.quo modo eft lenitas modi quo dicimus de re
nfktrB™!, 1 ? m tdr 'i m l it “‘‘udabintelligibili. Si ue
' S' T m f T u dmi ‘ h
tem intcttigibile e arum jit ipfum ensipfettaq- fumCe*
^urexlZ ‘ n 7 <<l *** ^"unt.fedfeqiu
eme lT/n? i<m T atimt * in “mie differat ab Uvbtle abZ I 41 "" pr ‘^ t ” ui « m ?«<> dlfirtintel Parate n f r,l ‘f 4r !i m fo r "4rum qua; non funi fe hlTfa ‘P cx teftrmone .anonfiteis
lUasfn 5 ^ UU c° habitudine qux eft ad
moioaAF S ‘ <t ^ m ‘^ <l,la h,ikituio “ppropriat folu* formas materiales, ,d au, e quo diLJt etia
iSainteBigibiha a reliquis formis animalibus eft uuia
tlZZT h ‘ nIi °, f‘ nfin,U fUut dedar alum ett
de ^ofltionemiuerfaltt.reliquarum uero potentia*
eaputauerL ex hoc
I prenZbZ o °”T €rnon eftiuhocdubium
fe^L !, hll ™ a ef«:udu m totum quia formatio po
To lZ " eruenficamqeex
ZZoTt/r f in4i4>l °f^arumtJaer^
^uaudo autem denudate fuerint formeamaterutu*
exaUal !“ r^H^riSinon fequrnr autem ' ‘X ablatione multitudinis Jugulari, materialis ablatio
COMPENDI V M DE ANTM* *4 multitudinis omnino, quia fortajfe eflpofiibiUqrclin quaturibi multitudo aliquo modo fcd ex parte qua de nudantur form<e a multitudine terminata, et decernut iuditiu de multitudine infinita, ficq; f 'equitur qifia ope ratio fit potentia immaterialis. Alias quia fi non fe que retur q comprebenfio formarum feparatarum effet infinita a finito .<£ fequereturquod cjjet compreben fio formarum materialium a finito er earum iuditium in infinitum, y Quando autem iuditium formaru md* terialium a finito iuditium de infinito lUud itaq $ efi ne* cejfario immateriale qui a i udi ti um rei tft cius copre * benfio crper naturam qua potetia ipfum compreben dit. Ex hoc equidem apparet q ifia potentia qux e ft in nobis e fi immaterialis, fed nodum efi declaratu qiftud iuditium fit iftorum intelligibilium uniuerfalium fed fortaffceft alterius potentia: qu* procedit de tjlis intei ligibihbus fecundum femitam form<e. Id autem quod etiam appropriaturifti comprehefloni inteUccluieqa comprebenfio efi ipfum fubicftum,zr ideo dixerunt q intcUcttus fit ipfum met inteUigibile,buius autem cau* fa efl quia intcllcftus non cftaliudabeo quod nega * tur forma inteUigibilium a materia er recipit ca rcce ptione immateriali ^contingit ei qintelhgat fubflantia fuamquianon formantur inteUigtbili a in fua e jf entia inquantum ipfc efi inteUigens ea fecundum fpeciemft*
♦ paratam ex quo funt inteUigibiliareru extra aiuma . Senfus uero dtfpofitio no efificjicet enim immaginen tur fenfibilia impofiibile cft q fentiat fuam fubflantia adeo q fenfusfit fenfibde quia eius comprcbefio reifen fibilis efi ex eo q recipit ipfum in materia er ideq res
l ii
>■' EX LlB. ARISTOTELIS ' prohibita potentia: fenfuiua differt fecundum effcl fuo effe fcnflbili,zr opponitur ei fecundum id cuius fc tnite ejl $ fintfccundumipfum res oppoftta fecundum apitutumipflus effetmamfeflum autem tjl^acccidat ei ex parte qua receptio intellegibilis non e fi receptio materialis lingularis, fed fi effethic intelleftusipfe idc intcUigens omnibus modis jicutputatur res ipforufe * paratorum adeo $ non fit ei habitudo ad materiam fc cundunt modum aliquem modorum habitudinis quo ex timetur inteUettus fit praeter inteUigibile omnino 3 tf fctnecejfario attusfemper 9 manifejlumautefl qijtud ' nondum fuerit declaratum adhuc exbijs qua fuppofi ta funt hic ex cius cognitione ad fenfum,ex hijs autem que appropriant ifta inteUigibilia etiam eft quia eom comprehenflononfitper pafiionem ftcut e& diffofl* tio fenfus er ideo quando uidemus uifibile uehemcsdc inde declinaverit ab 1U0 non pojfumus fubito quando uidebimus id quod cfl debilius , inteUigibilia autefunt c contraimus autem caufa ejl quoniam fenfus ex quo remanent in ipfo qua dam forma fcnjibiles poflquam declaratur wt ab co quafdamffecies jimiles formis ma terialibus non erit q, recipiat aliam formam donec deftruitur lUa forma ab eo et aufertur . Et illud etiam accidit ei exparte habitudinis lingularis. Extis etiam efi quia inteUcftus augetur tempore fencftutts relique aute potentia anima funt e contrario huius ut plurimum autem ijla pradicata propria inteUigibilia quando aduertes dicimus q, caufa eorum affirmationis eH effe inteUigibilia priuata habitudine Jingulariqua invenitur reliquis potentijs anima quod <( 1 $ intcUi «
COMPENDIVM DE ANIMA gibiU ftt in ultimo differenti# entis fecundum quod efl in eo res formmmjingularium, er Jic quando ufifue rimus iftis proprietatibus ut\ratiombus no uxleret ho mini ad plufquam ftt iftafcicntia 3 quando uero noluerimus ponere eas rationes ad effc illorum intclligibtliu attum flmpliciter & continuo uteremur iflo qudcftto ut pofleriori eorum ex quorum effc fequitur ejfe pr # cedentis jicut efi femita eius qui dixit qjleUeftnt igtiee tx quo lucent er hoc quia cuiufq; habitudo fingulari/s ad reliquas potentias anim#,quod efl in actu continuo iam priuaturtteceffkrio er non conuertitur hoc donec fcquaturqquodcunt £ ex quo priuaturifta habitudo ftt in attu continuo hoc autem declaratum eji ei qui ex ercitatus fuerit in arte logic#. id e rgo quod fefellit eu qui dixit iftas resdefeparationeinteUigibiliumefl lo * cus accidentis,quando autem iftud ita fuerit er dppa* ruent qnon jit in idis rebus proprijsinteUigibihbus quod declaratur de eis $ ftnt continuo in attu,jpccuU= bimurttacfc an adueniant diffofltitmes proprie forma rum materialium fimpliciterf nec nefiam autem dixi mas $ ftnt du # res quarum unae fi q> cjfe formam ftt confequcns tranfmutationem per fe er fecundum hoc fuerit de nouo. Secunda autem efl q multiplicentur ad multiplicationem fubiettorum multiplicatione effentiali ficut putant dicentes tranfmigrationem quocunq ;
• modo modorum multiplicationis contigerit. Dicimus autem q, quando animaduertemus qualiter fitaduen * tus inteUigibilium nobis er praecipue tnteUigibilium tx quibus componuntur pramiffe conflantes experi * mento ex comprobatione. Videmur $ nos indigemus
EX LIB. ARISTOTELIS fuoaduentu nobis $ primo femUmus er poft fecun do phatailicemur,er tunc fit nobis pofiibilis acceptio uniuerfaliSy er ideo qui perdidit aliquem fenfuum per didit quoddam inteUigibdc,c£cus itaq; nunquam com* prehendit inteUigibile jient efi apud nos difiofitio clc* phantis,ernoe$t hocfolumjed etiam indiget cuhijs duabus potentijs potentia qu£ conferuet er repetat il lamfenfationem, pluribus uicibus donec declaretur no bis lpfum uniuerfale er ideo ifia inteUigibilia p cruce munt nobis in tempore er jic putatur q, fit difpofltio unius generis inteUigibilium qu<e nefeimus quando per uenerint neq • quo modo peruenerint, fed quia fua jin gularia funt nobis comprehenfaab initio rei neq; mce minimus quando peruenerit nobis ifia difpofitio de tisqu£peruenttnobis experimento, er hoc ejleuidens perfe quia ijia inteUigibilia non funt unius generis in* teUigibiltum feparatorum ab experimento, er ideo ejl quod {equitur q fua peruentio fit uno modo e runiuer faliter apparet itaq; qejfe ifiorum inteUigibilium jit confequens tranfmutationem qu<e efiin fenju,er phan tafia confequutione ejfentialieo modo quo confequun turforms materiales trafmutationcs pracedetes eas * et fi no cjfet pofiibilc q inteUigeremus res plures abfq; qfentiamus eas,ficq ; difeiphna effet 'remimfcentia ji* cut dicit PUto,er hoc quia quando pofuerimus ifia in teUigibilia entia in attu continuo er nos fumus fccun*- , dum ultimam perfeftione praeparationis ad rccipicn* dum ea er hdc gratia eXemphin iuuetute quam ob re ergo ( utinamfcirem)nonfuntin continua formatio * nc,er ejfentoes res note nobis notitia prima % ultimum
\ ,
COMPENDIVM DE ANTMA '36 autem quod dicimus de hoc eft q quando perdimus ali quod inteUigtbtle er pojlea comprehendimus ipfum eius comprehcnflo fit reminifcentia non peruentio no titi<e que non fuerat nobis ante in aftu, adeo q difeere fcientiam fit fuperfluum 9 totum autem hoc eft manife fle rume perfe 9 quando autem ej Je iftorum inteUigibi liumfit confequens tranfmutationem per [e iUa autem funtitaq • nece jfario habentia materiam,er inueniun* tur primo in potentia,cr fecudo in aftu er denuo fiut & corrumpuntur quia omne nouiterfaftum corrum y piturficut declaratum ejl in ultimo primi de Calo er Mundo fleq; ui de tur etiam q multiplicentur ad multi plicationem fubieftorum,cr numerantur ad eorum nu merationem i & iUa eft fecunda dijfofitio qu<e appro* priat formas materiales ex quo cjfciftorum inteUigU biliu eft ex eo q appodientur fuisfubieftis extra ani* mam,cr ideo id eorum fuerit uerum ipfius [ubieftum extra animam cuius totum appodiatur ciusfoxmee phantafticatejd autem quod no habet f ubieftum ficut hyrcoceruusetchimera eftfatfum ex quo forma pha tafticata exeo eft falfa 9 er uniuerfalit er prima euiden tia uidetur q inter iftauniuerfalitcr phantafticatafuo fumindiuiduorum flngulanum fit qudtdam habitudo qua uniuerfalia reduntur entia quia uniuerfale quide habet ejfe ex parte qua eft in eo quod eft fingulare fi * 'Cut pater eft pater ex eo q fit ei filius et accidit ambo blis iftis cu fuo ejfe ad aliquid q fua nomina ceciderint . exeoq funtrclatiua.Vrcprictatum autem relatiuoru eft ficut diximus in alio loco ab i ftoqftnt in potentia Ttrin aftu fimul, er quando eft alterutrum c orumtft
EX LIB. ARISTOTELIS & alterum,*? quando corrumpitur alterutrum eoru corrumpitur *? alterum hoc aute apparet Jfieculatio * ne, er hoc quia pater ctt pater inaftu omni tempori quofitei filius in afiu erfie filius efi filius omni tem* pore quo fit ei eius pater,pofiibile autem effiet qnon rc fiererentur ifia uniuerfialia ad fiua fubiefta fi effient in aftu extra animam ficut fibi uifus erat V lato, mani f e* fiurn autem efiqifia uniuerfialia «5 habent effie extra animam exeo quod diximus , &q,ideorum quodefl extra animam fint fiua fingulariafiolum,iam autem nu, merauit Arifiotilcs in Mathematicis mendatia qutfie quunturexifiapofitioneex appodiationc autem iRo rum uniucrfaltum ad phantafimaia fuorum fingulariu cfiq, multiplicetur adtUorum multiplicationem cr fit inteUigibile hominis apud me gratia exempli aliud ab eius intcUigibile apud Ariftctilem quia eius intctligibi le apud me appodiatur pba tafimatibus aliorum fingu, larium a fingularibus quibus appodiatur ad pbantafi mata fuaipfius Artftotelis aut per continuatione iftc= rum formis continuatis in fic ipfio quibus aduenit obli= uio per ablationem formarum phantafticarum ,er ad uemt nobis error ab eo quod animaduertimus de eis cr mutatur comprebcnfio tUius cuius phantafia efl corru pta,er uniuerfialiter ex i fla parte aducniuntintcUigi* bilibus dijfiofitiones quibus apparet g, fint materiales , nonoratione quam putauerat T hemijhus *? alq abeo. ' ex hijs qui dicunt ea effie attum continuu, fiemita enim iftiusfiermonis tfi $ ex formatione ad largitione cau * f& ifiarumpafiionum faciat acquirere mtn furam qui facerent acquirere fermones poetici, ac etiam fi po?
' ^ \ >
COMPBNDIVM DE JtNIMi* $7 fuiffemustjhttniuerfalia no multiplicata ad multipli tdttonemfkdfltaf n^tum fuorumftngularium fcnfato rum,fequerenturita^exboc resabfutde qomne in» uUigibdcquoi perveniret apud me peruenirct apud teadcq aquando ego di dici ffem aliquam rem , tu didi xijfa eade^qHego faiffem oblitus iUius tu ctfwp* f cs oblitus eius tmm o non ejjet hic Hifciplina omnino ncc^obUntcTyCi omnes faetix Aristotelis ejfent in aftu ei qui nondum legit eius hbros,totum avete hoc efi cui dens per fe crprolongatio in eo efiignauia*Sicqfiam declaratum djfax bocftrmone yiftaintcUigibiliacon fequuntUr tranfmutationem Qfyipfa multiplicantur ad multiplicationem fiiorum fuobiettoru. Sed alio mo doq eo quo multiplicantur forma fingularts^ dcch ratum efi ibi g, fint habentia materiam cr fint n oui» ter factibiliaet corruptibilia. Exp arteueto qua furit •Materialia crdemonfirata fequitur neccffano g, ftnt compoflta ex aliqua re qua procedit fecundum femi» tam materi* cr ex re qu* procedit fecundum femi * tam fom* * Res utro qu* procedit femita for m* quando illud itaq; fuerit inteUettutn' apparetex eo quod fit ingentrabile & incorruptibile hoc autem 'i declaratur qutbufdam.pr*mtfiki > quarum tina efi% omnis forma inteUigibilis jit aut materialis autimmq* terialis. Secunda aitieni efi $ omnis formaimmaterid* lis quadp ejhntcth&aiam cjl intcllcfia in adu>& fi rio ipfa e fi ita% inteUcfta in potenUa.Tertiaautcmcfi^ omnis forma immaterialis e fi intdledusfiuefueritin ■ tellefta autnonintdUfta. Quarta autem p*. quinta tjl contrariumi^arum duarum pr&miffxrm', qu*f uri,
IX WR ARISTO TE trs q, omnis forma qua fit inteUeda quando intetligUur tji materialis. Et $ omnis forma fit quafit in fe inttUi dus cr finahinteUigitur eft mmaterialis,qudndo aut fuerint couerftnobk iftc prxmijfc quafmtmamfefle ex natura inttUcttus et intcUigbilk, dicimus , q, ifiefor ma,quafunt forma mteUigibUiumfpeculatiuorum eo ucnitqflnt immateriales quia ipf ; funtiteUedus infe t flue intellexerimus easnos,fiue no inttUexerimus eas t quia fune forma folum,qua fecundam fisum effe funt inteUedus,licctpofucrimus eas intclleftas in adu quo dummodo ty mpotentia aliquo modo ifictyibife qui* tur q, omne generabile fit corruptibile qua ejl res qua redijt inteUeda iti adu pofiquamfuitin. potentia > er redijt etiam quafho de bacan fit inteUeda in adualh quo modo er in potentia aliquo modo, fi autem ita po* fuerimus fequitur q ibiejfetintelkdus tertius endeo non conuemtqflt ir itcUeda abintcUtdu qui cit in adu cuius td quod eius ejl ens e ft ipfe met no aliud ab ente ficut eft difpojitio formarum materialium qua funt in teUede in.potcntia.Nunquid autem non fintmteUedus humani infiniti, fisi eorum immagtnatto .fit pofiiUUs ifiuditaq ; dadarabitur txnofiro fermont in eo quod tji poft bocficq^txhoc apparebit q intcUtgiUhum fit quadam pars definens cfjc er aliqua pars permanes > C rideoperutrfa cft intentio fpcculantium ea. Poftqua autem iam e fi. declaratum, $ intcUigi bilium /liquida f ars permanens & aliqua pars generabilis corrupti biUSy&qomnc generabile babeatmateriam,ficq; ffie culabimur qua fit fubfiantiaifiius materiat? quiegra v dus fit eius gradus,cr dicemus q^qmpdiieaetifia tntel
COMPENDIEM DE ANIMA $8 ligibilia entia in aftu perpetuo xtemo diceret $ no fit eis materia niftfccuduin modum exempli CTtranfum ptiuequia materia eft proprifiima omnium caufaru immationitjcr hoc quia difpojitio toaterix fecudum ifiam opinionem non ed aliquam ultra prxparatio» nem nouamqua effet pofiibilcftformarenturtftd intel ligibilia cr comprehenderemus ea, noti q, ijU prxpa* ratio fit unum eorutii quibus confidunt idainteUigibi • lia quuitiaeft cis fecundum difrofitionem materialem ueram er ideopofiibileita $ edq, ifiaprxparatio im * magineturnoua, etmtcUigibiha quxrtdpit aeterna fc eundum ifium modum, critlc ed modus quo conucnit q, dicat quicunq- ponit idainteUigibi lia entia perpe « tuo er eo continuantur >Thcmiflius uero cr alij anti • quiores expofitores ponunt idam potentiam quam uocant intehefium materialem xternam t V ponunt in teOigibilta qucefuntin eo generabilia corruptibilia & quod funt colligata formis phantafmatum. Alij uero ab eis cr qui procedunt fua femita ficut Auicennacr alij contradicunt ftbi ipfis in eo quod ponunt ipfi autem non fentiunt cpcontradicut cr hoc quia ipfi ponunt cu hocqponutfyifta inteUigibilia entia xtema fint noua , CT fint tamen habetia materiam aeternam cr hoc quia ipfa ftgmficant q,ei fint inteUigibilia quxaliquado fint in potentia cr aliquando in aftu, cr iUi qui ponunt ea, ' etiamhabentia materiam, quum aute ficut putauerat non aduemunt pafiiones materiales,cr funt in eis reli - que proprietates quas numerauimus , propterea iudi cauerunt q, ida materia fit aeterna cr $ ifla inteUigibi lia fint aeterna, ntfeio quid dicam dt hac cotradidtone,
K ii
EX LI B; A R IS TOT Et IS : ;
quia id quod efi in potentUcr pofieainuenitur in *<£* neccffano fit nomm,nifi intenderet hic per potentiam dijpoflticnem quam diximus in eo quod pramiffum efi quod c fi cjfe mtettigibihu immerforu bumiditatiinno bis et prohibita nobis adeo $ nequimus immagfnari ea niji g, fint fecundum fum fubfiatiam priuata omnino , er effet didunt noftrumq, fint habentia materia fecun dumfcmitamaccomodationis,fedinucnimu$qtputAti $ fcquitur ea materia ucra , cr eo maxinU Themi fttus, et hocquiaipfe dicit, ex quo quicquid eft in po « tentia res una non erit in ea aliqua res adus ad quem efi potentialis fient esi di/pofitio colorumet uifuSiquia fi uifus effet habens colores tion effet pofiibile ti$ fein tr omitteret in colores cr reciperet eos qa effet difpofi tiouisMtus coloris qui eftin eo er ideo putauerunt $ nofitinintcUedu materiali atiquar es formarum que funt ineo & deinde inmuUcftu. Bgo autem dico, uti nam farim iflam potentiam in qua efi ifiapraparatio ad recipiendU inteUigibdia.Anputent q, (it aliqua res, in attu nec ne , cr non pojfunt tuadtti abhac quiaipfs, pofiibilitas & praparatio qu&nouiter fit fit cX hijs qua ncccffario indigent fublcdoficutdeclardtur inprc mode aufcultationibus phificis , quando autem fuerit Miqua res ipfaitaqs efi neCejfarto aftus,quia fubiedu in quo no ek aliquid atttit omnino efi materia primi impofiibilc aute efi $ ponatur materia prima recipies ijla inteUigibilia, quado autem fuerit aliqua res ipfius aftut illud itaq; efi corpus aut anima aut inteUcdus qa tam apparebit poficaq nofit hic effe quartum, impof fibile aute cft $ fit corpus ex to [emone qui prmifuS
COMPENDIVM DTE ANIMA }9 fust/idc.diffofktoner&orum itltcllig ibilium,fl autem pontremuupfimamma effetneceffirio generabilifict c orrupttklii, quando autem effit corruptibilis prdpa raHbejfcbdigmor.corruptime ,quando autem non fue r it anima neq- carpus e frncceffario UtUcStus & ed quo i Apparet ex illorum fermoneifed fi fit. mtrfU» duCtpftit^cdm aduinaliqua fpeciequaedinpo * tentia ad iUum boo autem efi abfurdum, quia potentia WattuSfunt contradi dorij,noncd autem aliquis vio dusjnbxc confequentia $ ponamus partem iftiusma* teri* poterttialem cr partem eiusadum, quia forma efi indiuifibilis entiutisniji per accidens ej ponat pip ponens fytranfmutatio fecundum fubfiantiam menfu * rtt.trdnfmutabdeficmdum quantitatem , bocaute eft falfum&r ideo oportet. eum qui ponit ista intcUigtbilia Atirnaq, non ponat eis materiam mfi fecundum modie accomedutioniseo magis % ponat ea atcrna,necpopor. te t nos etiam introducere mouens akcxtraquoi fitfpt:. ciet ipfitis mobilis inquantum fit uUuiabeayCPquafit . accidit eis ifle error quia intenderut aggregationis uitr FUtoitis er Ariftotclis , er hoc quia ipfl inueniuntfy Anflotiles ponat % hic flnttrcsjpecics inteUeduum ~ Quorum unus efi inteUedus materialis, CT ideo in ha bitusin habitu qui e perfedio iftius materialis, tertio aut efl cxtrabctis iUum a potentia ad odium quicjhn * tcUcduf agens ficut efi de eo difpofkio reliquarum. r«*; rumnaturalium ,er putauerunt etiam $ijta inteUigi *
. biUa flnt <etema intenderunt ponere f :rmone Arijio* telis & coniungut ipfum iftis rebus cotradidortjs,hoc aut ficut meminit Alexander in fuis femonibus appa
EX LIB. ARISTOTELIS retq, eius opinio in hoc fit contraria opinioni tdru,re* linquamus aut hoc ei qui uocat ad perfcrutandumfem mitam Ariftotelis in boc,c redeamus ad id unde re * cejfenmus cr dicamus \qpoftquam iam declaratu fue nt $ ifla mteWgibilialnouiter fiant,eft ita % ibiprapa ratio qua procedat ea,quia aut praparatto eft ex hijs quo no fcparantur [equitur q, fit infubufto, impofiibi le aut eft q i ftudfubieftumfii corpus ficut declaratum eft ex quo ijia intcUigibiUa funt immaterialia fecundu modii quo formo corporeo funt materiales . Etimpof fibile etiam eft q fit mteUeftus quia id qtlod eft in pote tiaaliqua res non eft in eo in afiu aliqua res illius ad qf eft potentiale,qn autem iftud ita fuerit fubieftum itaep iftius proparationis eft anima,non apparet aut hic ali qua res propinquior q fit fubieftum iftorum inteUigi « bilium inter potentias animo prater formas pbantafH catas, quia iam declaratum eft qiUa inutniuntur con* nexa cker iUa funt eis exiftentibuser eonfiftuntper ia er pmanturin eorum privatione* igitur prapa * ratio quoeftformispbantaftids ad recipiendum intel ligibilia eft intcUtdus materialis primus, fed ad hoc fe quitur q res recipiat feipfam quia res phantaftica eft ipfamet res inteUigibdis. ideo autem id quod apparet q [equitur eft q fit inteUeftus qui eft in potentia una rts,o utinam [cirem qua res fit tfta,[orfan aut hoc eft ficut dicit Ariftotilesfubftatia qua habetin potetia om ■ nia intcthgi bilia,in fe autem non eft aliqua res rerum , quia fi effit aliqua res in [e non intelligctet omnes res , qa intetlcftus eft recipiens res aut non recipit fe ipfam . tt ideo uidetur de dijfofitione inteUigibiliu, q ipfa fit
COMPENDmw DE ANTMA connexa duobus fubiedis quorum primu efi sternum cuius habitudo id ca efi habitudo prima materi a ad formas fenflbiles. Secunda aut efi generabile er corru ptibile quafuntforma pbanta(tica,cr iUud efi aliquo, modo fubieftu er aliquo modo moutnsfinteUeCtus aut qui eftin habitu inteUigibilmm peruenientium in eo in adu qn conucrfa futrintfeckdum femita qua imagina turper ea homo y qn intendit per intentionem docenti { qnnon docet,ipfa u«t perueniut in afiu feucdum eius ultima perfectionem er fecundum ifta dftofitione per Meniuntfiientiafpeculatiua er hoc quiainueniutur ho mini qui efi talis dtfpofltionis in omnibus /cient ijsfpe* culauuis quatuor pfeftidnesqua numerantur in per * feftionibus artiu in libro pofieriorum er per ifta pra paratione qua inuenitur homini in formis phatafiicis ad recipiendu difett anima eius phantafiica ab anima phantafiica animahuficut diftrt anima nutritiua plan tarua nutritiua animaliu per praparationem qua efjt in ea ad recipiendu fenfibiliafed differentia qua efiin ter eas efi,quiapraparatio qua efi formatu phantafii carum ad recipiendu inteUigibiliaefi receptio non ad* mixacu formis phantafticis quiafieffctadmixa eis.ip fa no pojfct mtcHigere formaspbatafticas, ficut fi fen fusejfet coloratus noneffetpofiibile ei p reciper et colo tres , er ijia efi intentio dtfti eo ru p inteUcttus materia lis babtrctf arma propriant no reciperet formas, fed phantafmutafant digniora p moueant.eaq.q fint reci pientia.Et ideo quod, dicit Alexander $inteUeftus>md= tcnalisfit praparatio fotum abfiraftaa formis inten 4it q,non efi aliqua formatu coditio ad ipfum recipere
o CX ARIS TOTBLISiMOD
mtelligM'a,ftdeft conditio fuieffcnonfueteceptiom pk, propter ingrejjutri autem dubijinbacreexpofita rts pofueruht intettffffimdtttiriestb fibh&dutrun *ter nam dc natura intdleftus^hoccftfufajfced efeWto tmid adeo $ eius habitudo ddintclligbtefkbabikui» materi* ad for masjdycrocjti eflhuiusftmittrion <ji pernite eius q perficiatur]) fe epfum^tj^narationetOY. peris corrupubilkcrnon perfcftupcripfum fitintd
ligens per ipfmthoc efihomo.qmtpfe eji generabo*
ik er corruptiSih$ t fcddtgr4tturMoA'ley;anftx.pro
pier eius rettper^homo perficiatur, mfine-eiusge nerdtwntsp feparatum vridea iuditiu intefrdtuputas efl latioris fermdms qijbc que nonf zrrethoccampcn dium- R edqms autxlluc ubi fuimus e^dieamusq, f4 declaratu jit ex hetefermone^in iftis UeLUgibiitbusft^ qu<eda par? mater idtjvcf-dedaratu fit ex hoc. quid jit boc materiale etquid fiteius formd.ficc^ffccuhbimUr quid fit mouetts ifiam potentia . Etdtcamus $ ex quo • ifia mielUgibiUdficut declaratur exeorudifrojlticne pranofuntin potentia ,deinde fccudoin aftuqiucquid aut cuius taUteft cius conditio quaterna tittUonjijiev tia efl naturalis lUud bapens metuextrab ere tip fuma potetta in dflufequitunncce]Jdrio p q ifta fit(diffofitio ijloru ime Digibilium quia potentia impojUbiletjb^iQ uertatur in a&it fecundum fu bfbantiamfuam , quia efl priuatiodflus aliquo modo, ficut declaratu eflyfedqa • mouens et largitur mobili fltrule ei quode&ineiusfub flantia feqmtur et qijle mouensjit intellctluSjV cum bot fit immaterialis omnino er hoc qd iniellfflusma ttrialis mdigetneccffirioad futi ejfeqftt bicUclleftM
GOMPBNDIV^M DE ANIMA ens U14H u continuo c rji non > no cffct materialis boq aut non efl declaratu ex eo quodprtemiffum eft ex ra dicibusnaturahbus.Acet qutcquii no indiget materia ad eius operatione propria no cfl materiale omnino . Er hinc apparet q, itcDeclus ages fit nobilior materiali er q, ipfcin fe fit ens in attu intcUcftus continuo fiue nos intellexerimus ipfum fiue non intellexerimus , & intcUcftusin cocti ipfum intcUigibile omnibus modis. Jam aut declaratu e&in eo quod prtmiffum eft q, ffte inutteftus fit formae '7 declaratu e fi hic q fit ages & ideo putatur qaus itcUcttus fit pofiibilA nobis inulti Hio hoc ejlmquantu eft forma C7 ia peruemt nobis } ne cefjariu intelhgibiU teternu quia infe e inteUcttusfiuc nos itellexerimus ipfum fiue no intellexerimus ipfum , non q,fuu ejfe tntclleftu fit ex operatione no jlr a ficui: t/l dijfrofiuo intcUigibilium matcrialiu er ifta cfi diffio fitioquje noti ficatur per unione er continuatione. Et Uifuseflfibi Alcxadcr qiQud quodintedit Ariltotclcs pimcL kum adeptu fit intellectus agens cx parte qua iuemturifta cotinuatio nobis et ideo uocatur adeptus , ac fi diceretur q, nos adtptfcimur ipfum. Nosaut/pccu labimurifiacoiinuationc. An fit pofiibilis homini ncc ne, ultimum autiti quodfimt habens iftamfciam qu£ eft perferutatio deperfcCtiombus ultimis qu* funt tp bus naturalibus inquanttjfunt naturales ejtrafmuta bilcsficutin perfer ut at toni de caufa ultima finitur in motiter motorem quod ejl mouens ultimi £ ei materia prima. Dicimus aut q, homines appodimr w hoc fup eoqex quo intclleftus/pcculatiuus naturteft abttra* ft 10 formaru afubicftu c r abstrahitur forma nofcpa
. EX L IB. AktST OTfetlS 1 OD tdU, coiiefricntiui itaq ; efiq abflrahdt i fla formam fe parata hoc efl qn fjxcUlxtus fuerit intcUigibilianoH& inquantu fuht inteUigibtlia er hoc qti redirent intelte « {lus iri aflu fcciwdu eorum pcrfcShonZ ultima hic eft materialis & hoc quia quod no redit fccundu fuZ pe? feflionem ultima 3 e(i ititejlcftus generabilis aClusaut generabilis inquantU generabilis eft manens qn autem rcplicaturifiud.ljlaicaq^ formatioeft pfeftioultimti hominis cr finis intentus.Bt hic coplcturfermo de po tetitia rationalijjocaitc cuius memini cjl de intetietfu materiati que e ft res qui apparuit nobis ante.Cinatt hem magnificam perferutatme uerborum knfiotelit apparuit mihi q, impatibile fit q intellectus materialis Jit fubflantia recipiens potentia qua efifemita ad aftu emmno hoc cft ad aliqua formam fingularuformaru, quia fi hoc ita ejfctnoncffct recipietis oes formas. Spe cieril uero phantdjiicarii habitudo cft adintcllcftii m<t ttrialem habitudo fenfibihs ad fenfum hoc ejt uifibilit dd ni funi /;5 habitudo oculi ad tufum, hoccftfubietlifi cut p miffum cjt ex fermotie noitro in hoc textu, istuk Hero cilmitiu cius quod dixit Auempace Abubekirfi. Mus AlczaygiCT fefellit nos , tetu aut hoc ladtclaraui in meis coment a rijsUbri Ariffotelisde Ariinia,quidk tem uultq ei confiet ucritas me X opinionis de iffo qu<c flto indigi 1 1U0 libro cr deo dirigete ad rcftttudmc. No afferam aftthicipfum textum pp duas res, qtiaru uiia ett quia ia fcripfcrunt illum plurcs philofophu Seciiia aut eft quia ipfe procedit fecudumftmit A fermonisdu bij fuprafcmitd Arijiotdis,AriJioteles autem fenpfit de intcUcttu materiali qfltxtcrnus. .
COMPENDIVM DE ANIMA . 4 % ♦SERMO DE V 1RTVTE MOTIVA.
• ,1 0: "iii *
♦ Anifeftumaut cd ex dijpofiticnc huiui potenti* g, ipfa fit alia a poteptijs cjujc prxcejfcrunt ct qfit feparata abcisfe* cundu ejfe & hoc quia nos nonpojfumus. dicere $ ipfa fit potentia fenfitiaa aut phantajhca quia Vtraqt (darii potentiam inuemtur uacua ab hac et hoc quia aliqn nos fentmus er phantafiicamur abfq; hoc g> moneamur, qn aute impofiibile fuerit ^moueamur abfq; iflis duabus potetijs hoc ejl pbataJUca et fenfu et ideo ed id quod moueretnr $ prxcedant ifia potentii fvlumhocedmotiua. Sed aliqn inuenitur potentia po tentia rationalis et prxcedens ipfam m f cientia fjpecu latiua er hoc quia nos aliqn mouemur a formatione qu* efi p inteUeftum,ej aliqn etia mouemur a formis phantadicatis per cogitatione cr mente cr hoc ex rc bus intellcftiuis,qnauteifiudita fuerit ejtfic duxpo tenti * hoc ed potentia fenfuset pbantafi £ procedant ifia potentiam non euadit itaep ijlius difrofitio ab alte ra fluar ucaufaru aut g,fint i(i< du* potentia fubieft$ ifiius potenti* hoc efi potenti* motionis fecundat mo« dum quo materia edfubiedx formis aut earum fubte ftumeftunu,<cr ejje potenti* motionis in iQo fubutto efi confequens ejfe potenti* pbantafi* crfenfusfccun dum modii quo pujiion es fequuntur res quarti furit paf fione$ 3 t& bocfi inucniatur motio fine pbaniafia,fed a fenfu folii fleut putatur de animalibus nonpbuniajli = cantibus ficutfunt mufea er ucrmtsji uero noli muni tur motio ftne aliqua pbantafia prxcedens itafyiftdpo
. I
' EX LI B. ARISTOTfcLft ientiam naturaliter eji potentia phantafio foltrn , & tunc per fer utatio folu ejfet de habitudine ijiius potetio dd potentia phatitafio qualis fit. Ati ipfa eadem fit ha • bitudo pafiionis aut habitudo perfectionis ,<fi autc <fe* clarata fuerit qualis fit fua habitudo ddphantaftam,de claratd eftHeeelfario fua habitudo ad anima r attona» lem,c?efl id quod conuemt q, perfcrutemur primo de difpofitiotic tfttus potentia de ifla dijpofttione hoc e fi . _ An fit motio fine phantafia wfirio ttiuemtur fecundi * qua dijfiofitionem inuemtur habitudo ad iftam phantd .fiam, deinde po fi hoc perfetutabimur de eius dtfjjofitio ite. An fit una aut plurei cr quo modo inueiitatur ani mat mobile ab ea motu locali. An hoc fecundum quod ifi moiiens ultimum ifio motu aut fit moueni animal aliquo mobile alio modo fient eji mouens medium, cr umuerfaliter perfcrUtdbimur de rebus quibus perfici turijie motus, fuit aut per fer Matio de hoc motu in boo loco quia imrn aginamur $ magis propria caufa iftius Motus fit ifta potentia hoc eji potentia niotiud quia fl moueret animal adiumento alterius potetie ejfet itaefc caufa propria eius motus, qn autem cdnfiiierit nobis totu ijtud de eius difpofitiohe iam peruinerit nobis no titia de eius effetitia fecundum petfeCUonem. Dicimus aut q,iiia potetia qua moueret ur animal ad conuenies C remouetur a m*lo,& hoc eji manifeflum perfe de tius dijjjofltionififteaut motus fi fuerit dd dclcfta bite uocatur concupifcehtia,fi aut fuerit dd Uindifta uoca « turira fl uerti exintelligcntia uoedtur arbitnu cr uo* luntas, quod ueroiftius potetis tjft inanimali phanta i fticante procedat phoittafid cr tunc fiat motio, hoC
^ i
COMPENDIVM DE ANIMA 4* ittup eft ex hijs de quibus non dubitamus. Verumin an inucnutur illa potentia a fenfuft parata fine pbantafla C fhoc in animali quod putatur $mm fit phantofttca* tiuuto eji itacfiin hoc locus ffciulationðoc quia ii putatur de animali quod e fi non pbantdfticatiuu $mo ueatur a fcnfu foiu qa impofiibile effet moneretur ni fi conflate fenfato,fed qn concefferimus lioc,boc efit q, aliquod animal non moueatur nifl conflante fcnfate non [equitur ex boc g, fit motus fine pbantafia,animal enim mouetur conflate fenfato ad pbantafla fingulam rerum quibus eft fenfatum in potetiautperuemat fen fatum in aftu,fi aut motus effet ad fenfatum ex parte qua eft fenfatum in aftu effet eius motus labor CT fru» ftra. Quando aut illud ita fuerit non euadit animal qn fit eius motus ad lUarem qudefiin potentia exparte quaefi eius phantafma er eius motus effet animali i aut effit eius motus ad illa renonex parte qua eft em phantafma er effet eius motus naturalis non animalis, boc aut eft impofiibile, ficty necejfdrlo tfl altera pars boc eft q, moueatur ex aliquo pbantafmaie immo ip + fum eft phantafma non monens quod feparaturafcn fato. Et bitic apparet q, impofiibile fit qinueniatur ani mal motu priuatum pbatafia omnino qn autem boc ita fuerit er declaratu fueirit q, iUa potentia fit cotinuo cie pbantafla aut ratione er ta declaratum fuerit de eius dijfofttione declaratio duatS potentiarum qu£ pt£ce dunt ipfam naturaliter. Ac itperfeeuidcns eft q, no fit habitudo potenti £ pbantafl£ adiftam potentia ba* bitudo fubiefti,quia pbantafla efteomprebejio motio aut cr confequens comprehcfioncm ficut fi 'equitur in *
B4X/I* \B( Ajl&I $TQT E I S M 0 ^
dignior eh adboc potentia rationalis,mdnife Jium tiaq; efi q ipfafcquatur eas eo modo quo pafiio* nes fequuntur ca quibusadueniut fubiettum aut ifiiws poterit necejfario efi calor naturalis , tefiatur aut hoc qucdaccidit cu notione depafiione fcnjlUua fi<;ut cfb rubedo irafccntiu er citrinitas pauefccntium, effe autc hanc potentia confequcniem plures g potentiam uni potenriaru anime eft quia ipfa multiplicatur ad multi pltcarionem potenriaru quas ipfa f equitur 9 motio autc dicitur de omnibus lUri fccundu qiiandamfiecie media tiqnis inter eaquoru nomina funt tquiuoca er uniuo , ca 3 qu<e funt amloga 3 er eo magis qnanimaduertemus
quodfigmficai qn dicimus mouonc ad animal er mo* tione ad quafiu jpcculatm. Optata uero artificialia dicuntur fecundu quondam ffiecie mediam interfias duas. Extflente aut fia differcria inter ifias findes mo rioms inuenitur homo itai £ mobilis iUis motibus con * trarijs multotiensAtaq ; motio cogitatiua cotrariatur motioni animali boc aut efi mamfcftu in eo quodinuc mmus in nobis.Poflq autem ia declaratum efi ex di» Jfrofitmc iftius potentU qualis (it eius habitudo ad po - . tentiam phantafiicd er declaratum efi cu boc quo mo do inuenitur multitudo in ea. Conucnit ita $ q dicamus ^ . quo modo inuenitur in ea motus animali ct quot rebus
perficiatur ifte motus localis, er dicimus 3 qoe mobile ficut declaratu efi in fermonibus uniuerfahbus habet mouens mouentium aut quoddam efi primum cr il
lud quod non mouetur omnino qn mouet. Ef eorum efi quodmouetqn mouetur er hoc in omnibus motibus q perficiuntur ex pluribus g ex uno moucnte eorum «ut
.COMPENDIEM ti£ A.NTMA efuibui funt duo iftagcnera mouentifihoc eft moucns quodnon mouetur omnino wft p decidens, ey moucns quod mouetur er q, moiientium ifto motu quibus perji citurcius tffe qn£ia funt corpora &q>i£damfumpo tintia animale s.Corpa utro quibus perficitur t fle motus perfirutdntur in Ubiro dc Motibus ammaltu localir Perfer utatio itero potentiaru eftin hoc loco. Euidens aut eft q ijli motus inucniantu t animali ex duabus po tcniijs ai£,qu£ funt potentia phdntafticd er pottntid concupifcetUyW hoc ejl ex U is qu£ deproximo dccla rantur necejfario p priuatione huius motus iflis dua buspotentijsqaia aliqn phintdfiicatur rcm crappt* tltunUaabfq- q moueatur&ideoid quo indigetur ne ceffarto in hoc motu eil ejfc fecundu habitudine interit Ids duas potentias qua animal mouetur necejfario, & hoc non eft dltqua res ultra effe forma phantdftica mo uentem anima concupifceniix er coticupifc entia mouetur ab ea er inclinatur ad ea, quia quando ipft mouet forma pbantafticd anima mouet concupifccntia,eon * cuptfcentidaut mouet calorem naturalem ipft diti irio uet reliqua mtmbr a motus er ideo qncejfat aidphdh* tufticaa defiderio motus aut nonfutrit iiiter ea hdbitti do cejfat motus er hoc quia appetitus no eft aliqua res prxter dcftdenu motionis formari fcnfataru ex par» te qua phantafticatureaSity qft pcruetfcrit baxrconfc - quutio inter i fias duas potetias ex aftionc er receptio ne moittltip animal necejfdridriiflq aduen ii. itikfor * nta phantafticatafenfata in attu. Igitur potentia phan taftica eft ultimum moucns ifto motu er potentid con , cupifcentia mouetur ab cd fecundum femitdm compre
EX LIB, ARISTOTELIS.; henfionis&iUa tft primum mouens fecundum locu, er ideo attribuitur ei ifie motus praeter animamcom prehendentem qu£ eft caufa concupifcentue er difpofl tio qu£ quando peruenerit in animam concupfcentix mouet calorem natur alenumoiun autem calorem na turalem in membra eft quod nominat expofitores per connexionem mouens etiam 9 & materia habitudinis qu£ esi interea ex attiofle & pafiionc quam de no mi" t\ant expofitores per connexionem , quando aut inuen nerunt fiam formam phantajhcam cr concupifccn= tiam fintifta habitudine non erunt plura in motione il lius animalisquiaejfcformxphantafiicx ea propter motum, pnuatio autem receptionis ammx cocupifccn tU ad moueri a forma phantafiica uocatur mfcnfitiuil & tarditas fue receptionis uocatur fcgmtics jicut cius contrarium uocatur folcrtia 9 ficq; id diximus quo per fiaatur ifte motus C 4 quomodo perficiatur cr quando perficiatur,^ diximus euhoe cjfcammxconcupifccn tu cr eius quidditatcmMc aut completur fermo f :r* monum uniucrfaliumfcicntU de anima ficut procefiit dc ea confuetudo pcrypatheticorumSermo utro de re liquis potentijs lingularibus ficut ejl coAferuatio cr memoria c r remimfctntia cr de hijs pafiionibus , CT uniuerfaliter de reliquis potentijs ammafermo ita# de eis fit in libro de Senfu cr Senfato. w6
&plUitiompendim Kuttroysde Anima,
• \ w ' ' _
i 01 - H!b r '
k .MIOn
Ll VsA j\ b
ADVERRO Y S CO M PENDI VM neceffarium Arifl. ex Lib. de Senfu cr Senfato, i Ex Arabico conuerfum in idioma s tatinum,
ab accurat#, interprete Abrabam de - ^ si\ Balmesfed a Blondo Medico pre* ^
cioforum inucntorc emif* ^
V ' • - futn in lucem* • <
Via P bilofophus meminit in libro de Animalibus membrorum ani * molium cr eoru qux accidunt eif, et poji hac loquutus eji in libro de Animande anima cr eius partibus uniuerfalibus, procedit bic de po* tentijs particularibus lUaru ad di* fcernendum cr dignofcendum uniuerfalem cxeisom * itibus animalibus et propriant uniuerfaliter hicfcru tatur potentias qua animalibus infunt ex parte qua funt tranfrirantia. Quoniam lite potentia funtduaru fcecitrum na quadam/pecics attribuitur corpori m* malium ex parte, inucntionis anima in eo ficut cft fen fus cr motus cr quadam Jpecics attribuitur anima ex parte corporis cr hac, eji plurium generum a quorum eji fomnus cr uigilia cr iuuentus cr fencftus CT corii eji mors cr uita er eorum eji fanitas c r agritudo cr . torum eji longitudo cr breuitas uita , de prima autem jpecie didu eft in libro de Anima fermone utuuerfali , C rincapit bic loqui de eis fermone particulari boc cft $ ipfe meminerit defuis differentijs communibus am * maUbus cr proprijs lingulis fj>eciebus.Et perficiet fer
EX LIB. ARI ST. COMPEND. fnonern in eo quod reliquum ei efi de cdufts dkrumpa tentiaru. u. g . quid ipfe loqutus fuerat in libro de Anis vtd de potentia motiud anmalis fecundum locum quid fit cr quomodo moueat er reliquum cft ei hic dicere quajlnt mebra et organa quibus-perficitur hic motus , x CT poft h<ec meminit de fecundi fatae ifiarum poten « tiarum hac autem faecies necejfaria eft ad effe poten tia, &boc quu qualibet pote tia illarum continet plu res potentias potentiarum anima quibus tjljlcut ge* nus ip f arum cn deo magis necejfaria efi quam prima faecies fitut efi fomnus & uigtlid>qafomnus efi quies, omnium fen/hum uigilidautem efi n\otus eorum, cr ftcc& morfCT uita ficque irtuentus er feneflus er fi* tritas erccgritudofcd in hac nofira regione inucniutUr de fermombus An fiotelk ijiarum reru, de quibus pro mifcrdt in probemio huius libri loqui,trcs fermones tantum in quorum primo fermone loquitur de potens tijs particularibus quafunt fenfituimcr fenfatorum Crifia pars nominat nomen i ftius libri jn fecundo au tem fermone loquitur de memoria cognationis et fom no er uigilia et infomnijs,in tertio autem fermone de longitudine cr breuitate trita. Nos autem primo loqut mur de bijs fermombus eius qutinueniuntur f tcundu noftramconfuetudinem 9 fiaute protraxerit Deus nos firam uitam loquemur de HUs alifirebus, incipiamus autem fermonem de fenfu crfenfitotfcrmo autem uni utrfalittr de hoc continetur quatuor partibus,quarum quadam efi notitiaquidditatk ifiarum potetiarum er quidditatis fingulanum parttum earum, er aliqua cd rum efi notitia organorum quibus perficitur aftuspo
AVER. DE 5ENSV ET SENSATO % tentiarum iftorum fcnfibilium 7 cr aliquantarum e&tio titia obicftorumiftanim potentiam qu* funt ipfa fcn fibilia, cr aliquae arum cft notit/a qualitatis compte * bcnjfonis iftorum fenfibihum ab ijtis potentijs,uerun tamen um mtminit detis in libro de Anima fermone miuerfalihic aute intendit firmone particularipcrfi cerefermonem per dijfofitioncs particulares qua; in * funt ets cr proprietates qbus appropriantur ipfe met potenti* & quibus appropriantur flngula animalia er de proprietatibus uniti er falibus . E t notificabimue quod reliquum eft nobis-de natura fenfibiliu quia nott fuerat loquutus dc eo inhbro de Anima nift in obfer* uantia fecundum ultimum uniuerfalltatis . Et dicimus quod potetiarumfenfuum uniuerfalit cr quadam funt qutefunt neceffari * ad effe animalis craliqu* qua no funt in am\nah mfiadaugumentum dignitatis, cr ijlt etiam omnes differunt in animalibus fecundum ucbe* mentium cr ini bccillit utan, tUiucro qui in funt anima hbus propter ncceflitatcm funt fenfus tattus cr ftuSyilli autem quiinfunt eisadaugumentum digmta • tis funt fenfus utfus , fenfus auditus er fenfus olfattus > fenfus autem guftus et taftus funt necejfarij ad pertna nentiam ipfius animalis quia ambobus ipfis dignofcit res qua ueniuntin fuum corpus ab extra ai intra , er hoc quia fenfus gujlus dignofcit cibum conuententem . abinconuenieti er fenfus taftus dignofcit res qu* cor rumperent eius corpus ab extra & qua confer uant ip fum cr afiimilantur exaltorum autem fenfuum opera tionon efi dignotio eius cuius femit * eji uenirc in cor pusab.extraad intra er ideo tio funt necejfarij ad effe
A tl
EX LIB* ARIST.,C0MPEND.4 animalis, communicant autem iit* potenti* quod non perficiatur earum operatio nifl per injirumentum^ap propriatur autem potentia tattus er gu&us quiaipfe non indigent ad fuam operationem mcdio,reliqu*au « tem tres appropriontur quia indiget medio,organum aiitem potenti* uiflu £ efi oculus er appropriatur hoc ; organum quia pr*dominan$ in eius compofitioneefl aqua quodeft corpus diapbanum tranjparens citaute eius organum huius difpofitionisut defer ihantur ineo form £ fenfibiliumfuorum ficui dtferibuntur in fiecu lo v ideo pars crtftaUoidis in eo fuit in ultimo claritn albedinkoportunitas autem huius operationis huius organi mcompreh en ftone huius potenti* eit no ta per fe er ideo quando hoc organu m fuerit fecudum eius naturalem complexionemfacit abfque eo quod ue niat aliqua resinipfum qu* promoueat ipfum er mo ueatipfum er ideo ei qui permouet animam fuam ru befiunt oculi eius er afeendit calor in caput /itum er corrumpit eius uifum , pofiibilc aute efi quod una res uideatur plures res propter motum qui accidit poten ti* uiflu* er hoc quia oculi moti recipientes formam oportet quod uideantipfam formam duas formas er hoc quia quando transfertur iUa pars erfuccedit loco eius alia pars defcnbitur forma in fecunda parte er eius figura nondum deleta efi a prima parte er tu de* tur forma una du* form* ficutuidetur forma folis it i aquis concurrentibus du* fom*. Ex quo aute hoc or g anum hoc efi oculus facit eius operatione quando fue rit fecundum *qualitatem quando frige fattum fuerit a rebus extrinficis frigore extrahente iempencacci*
AVER. DE SENSVET SENSATO * dit quod debilitetur cius uifus et ideoinioco planitiei in qua fuerit nix aut multa aqua er ab hac caufam pa ludes tudentur aqu£ turbide pauci luminis er fle ctia loca niuis id uero quodeonferuat naturam ijlius aquee funt jient tjlatr qui e it ab extra quia inter eos cft pro portio naturaUs,quado autem promonetur calor ocu liplufquamconuenit debilitatur etiamuifus h<ecautc operatio oculi e& partis humoris aquei, et complexio huius humoris eji tjfe perfe fti uifus er ob hanc cau * fam funt pojitx palpebrx oculis boni uifus hoc e quod caueant eorum complexione a penetratione er a traf mutattonc rerum qu* funt ab extra Jicut uaginagla* dq er ideo iUe cuius palpebra fuerint g rofiores funt uehementioris uifus rerum remotarum quia grofiities palpebrarum cauet er prohibet tranfmutatione aquee a calore qui ejlab extra er cogclationefua crfuain * grojfatione a frigore quod eji ab extra er proptered plura animalia uident res fecundum maiorem diftane tiam quam uifus hominis hoc eji propter grofitic pol* pebrarum fuarum. Organum uero auditus proprium e& aer inaure er quanto hic aer eji fubtilior cr perfe fttor fecundum quietem tanto eius operatio e(l perfe « dior jiccfc organum olfaftus eji aer qui eji innare . Or ganumucro guflus eji lingua organum uero taftus eji Uro. Appropriantur autem organa omnium fenfuum .. quia non eji in eis aliqua res in afiu eorum qu£ com * • prehendit puter organum taflus quia ipfunt eji com * pofitum ex qualitatibus quas comprehenditor ideo comprehendit ixcejfus er hoc propter eius qualitate & propter e* quatito fuerit magis medium tanto
EX LIB.i ARIST. COMPEND. g*s comprehendit qualitates ftmplices hoc c& calorem cr frigus cr bumiditatem et ficcitatcm cr ideo homo eftperfcdftimus omnium animalium fecundum com* prehcnfionemfecundumhuncfenfum creo magis ca* ro eius manus hoceft caro uol* er pr*cipue caro in* dicis ex carne uol* et illa eft dc m odo fenfationto in ho * minibus hoc efl bonitatis fenf us tattus, lingua autem non habet faporemina&ucT ideo quando pcrmtfce* tur ei aliquid humiditatis ficut in egns corrupitureius guflus erfie cjl dijpofiuo organorum aliqru fenfuum ' ipfe autem tradiderat caufam huius in libro de Anima , appropriantur autem organa trium potentiarum hoc .eft auditus er uifus et olfaftus quia ipfi propurcionan tur Jimplicibus uideltcet oculus aqu* cr auditus aeri cr olfattus parti igne*fumofe crideo aromatica me dentur cerebro cum iUius frigore per calorem partto fumefe odorat*, ficloquutus eft iam de, proprietatibus organorum iJiorum,cr loquitur de medijs quibus indi ' gent ijli tresfenfus cr de futo proprictatftus cr confe quentibusipfos>mediumautem quo operantur ifi e potenti* efl aut aer inanimalibus dcgettbusin arido aut . aqua inanimalibus degentibus w aqua ,/lgnum autem indigenti* tftorum trium fenfuum medij eji quia quan do ponerentur finfibilia fuprafenfum non cotnprchen derentea CT ftc quando funt inter cos, er mter fenfibi ha corpora turbida qu * nonconueniunt Jint me diu ,, . ut uniuerfaliter apparet itafy indigentta.iftorum.fen * fuum ad eorum operationem medij quia quandacorp rumperetur medium corrumpet ccur&toruntQpera tio et ideo appropmtur mediu quod fit de genere ar*.
<»V * T®** *" f « ^ 'A.-r» jjf' .
AVEfc. OE SENSV ET SENSATO grfrtorHW propriorum hoc efl quod fit recipiens fcnfi * biliafecudum quamuis foedem foederum receptionis organorum flc^ apparebit caufa huius quando decla * r abitur natura fenfuum propriorum fecundum media €T appropriatur potentia uifus ab ifiis tribus quodip fe indiget medio fcilicet lumine, /ignit autem huius ejb quia non uidet in tenebris quando autem fieret in aere fumus aut uapor impeditur penetrare lume mipfum er debilitatur uifus & ideo quando iroftiturhomo ets promouctur calor ad eius oculos offufeatur nofter ui* fus propter uaporem, & aliquando una resuidetur, du<e res fleut diximus, lumen autem non eft res quxiti Utnidtur inoculo ex eius natura fedingreditunpfum txtrinfetus er fi effet ex fubfiantia eius uideret res in ttnfbris er ideo accidit ei qui claudit oculos eius quod -, quando aperierit eos non uideat rem fecundum eius ueritatem nift poftea quando dilucidantur eius oculi aliter autem accidit uifui quodjuideat rem uiftonefok' rituali antequam uideat eam fecundum di foofltionem qua procederet fleq; declarabimus hums caufam in eo quod pofi htec ueniet hec autem uifto accidit uiienti ut plurimum irt tenebris er cum quiete . E x proprietati* bus autem huius comprcbenfionis ejb quod non fit bona nift in lumine aquali non in lumine uehementi nec in pauco ftcq ; ia m declaratum eftex hoc quod tres fenfus . appropriantur quia ipfi comprehendunt fua fenfibilia per medium & quod uifus appropriatur per effe uidc licet effe medij corpus lucidum, iam autem ditium cfb de lumine & recipiente lumen er dyapbaneitate er re tipiente dyaphaneitatem in libro de Anima, conuemt
EX fclfi^RWT. COMPES? P* . du tcm ut tunicd iritrinfecd ex tunicis oculi recipiat Itt « mcn ex aqua qua efi in oculo ficut lucet aqua exacte fcd potentia fenfltiua eit in orizonte buius tunica di id quodfucccdit cupiti no ad id quod cft ad parte aeris CT ideo ifta tunica oculi confiruant potentiam anima et quo funt media inter ipfdm er aercm&iam figni pcatur quod ex potentia uifusfltprouetus luminisai i&ts tunicas quia quando homo percutitur in fuis pol *■ pebris obf curatur fubito oculus crextinguiturlume illud quod fuerat in fu* oculo ficut extinguitur cande* laxr uidet aliqua rem ficq; declarabimus ifias WM declarabitur qualitas comprchenfionis horum per fen fus quia ibi apparebunt caufie qua conduxerunt indi*' gentium ifiarumremn ad hos tres fenfus, po&qua au tem declarate funt proprietates ifiarum potentiarum fecundum organa & media tam loquamur definflbili* busproprijs hijs potctijs y iam autem difluM efide hijs fcnfibilibusin libro de Anima fer mone uniucrf alifer* mo autc ifie efi.de magis freciah parte fcutdicit Ari* fiotcles. Dicimus autem quod iam ibi diftutn efi, quod fcnjlbilu propria uifusfunt colores er auditus funtfo ni er olfdttus fmtfrecies odoris er gufitu .ftmt fapp* res ertaftus funt tangibilia 9 id aute quod reliquum dicere de eis efi notitia caufarum fuarum , CT dicimus quod ex quo elementa dicant fecundum multitudinem dyaphaneitatis er eius paucitate ficut efi acrer aqua , . fcmit£ autem dyaphani efi quod recipiat lumc & per ficiatur eo quando autem dyaphanum receperit lumc rr unitum fuerit in eo oriuntur ex eodiuerfl colores fecudum uirtutem luminis er eius paucitatem er mul
AVER* DE SENSV ET SENSATO f titudinemdyaphaneitatiscrhoc apparet de uarijsco loribus qui fiunt unione folaris luminis cu nebulis & nubibus quia mamfefium (ii quod iUi colores fiunt ex albedine luminis & nigredine ncbuk ficut funt colo * res qui fiunt in arcu byridis hoc eft habente terminos Vfemitas et alia pr^erhccc^flcq^ergo quod color fit qui fit ex complexione corporis luminofl cum corpo* re dyaphanojquoniam autem omnia compojltaoriun tur ex quatuor elementis elementorum autem dyapba na funt aqua cracr luminofum autem ex eis efi ignis folum er hoc etiam ipf e incenditur in alio ab eo,opor tuit quod colores fint compofiti ex bijs duabus naturis fecundum quantitatem er qualitatem 9 color autem al bus generatur ex complexione ignis clari cumeleme to dyaphaneitatis quod efi aer, color autem niger ge* neratur exigne turbido qui comple flitur cum elemen to minime dyaphano quod efi terra , medij autem colo res inter album er nigrum generantur ex uarietate iftarum duarum rerum fecundum paucitatem er mul titudinem hoc c # uariatione corporis luminojl er ua riatione corporis dyaphani , et ideo color albus er ni* g er funt elementa coloru, quando autem hoc fuerit eui dens de dijpofitione coloris et color fuerit in fuperficie corporis terminati cr per hoc difiinguetur color alu* minejumen ita% ejfet perfeftio dyaphani quod efi in terminatum color autem non efi res qu<e fiat in copo fito ex continuitate partium paruarum dyaphanarum qua funt elementorum ficut putant hoc quidam horni* nes quod non fiat ex elementis aliquid fecundum mo * dm contiguitatis ficut declaratum efi in libro Vtrygc
SX LIB. ARIST. COMPBND* v rufios id nutem quod fit ex eis fit fecudum modumco plcxiotiiSyCr ex quo lumen non uidetur nifi incorpo rtdyapbano 9 ideofcftd pythagor* opinabatur quod generatio luminis non inuenitur corportbus luminofis nifi cum unione luminis cum alio corpore ficutefldi * ffiofitio ignis quino lucet nifi uniatur alio corpori dif ferentia autem ignis er corporum cceleftium fecundis hoc eft manifeftu id autem quod dicimus de quidditate coloris declarabitur de colore quod recipiat ipfum aer primo deinde coducatipfum incifum ex parte qua tfi dyaphanusluminofus,fignum autem huius eft quia aer afficitur ex colore er recipit ipfum quod apparet ex natura ciufdem rei fecundumquod Iranfcunt fupra eam corpora luminoft er aliquando illuminant pane tes er homines colore rerum per quas procedunt nu ■ bes.u.g. quando nubes procedit multottens colorantur parietes & homines colore i thus p\ant£ t fi<q;iamefi declaratum cx hoc quod colores fiat ex complexione ignis cu corpore dyaphano er quod lumen non fiteau faprouentusluminoforumad uifum fidtpfius cjfe co*= rum,£?dtco etiam quodficut color albus oritur exeo plexionc uiliorc colore luminis quia oritur ab eo fic etia reliqui colores funt uiliores colore albo er nigro quia oriuntur ex eis quia autem colores oriuntur cx albo er nigro er corti mixtio uariaturficundnmpau cum er multum uarietate qu£diuerfificaturin wfinim, tas ffecies cx parte materi*, fiqtur quod colores flnt fecundum naturam licet fermo exterior non ualeatdc clarare lUam met furam er ideo arshuiusrei ficut di cit Ariflotcles e A ex extremis natur £ quia ars extra»
AVER. DE SENSV ET SENSATO < xit cx men furit colorum qui funt fecundum fer monens intrinfecum quantum ualet declarare fcrmo exterior natur* ucro extrahit quicquid fuerit fecundum fcrmo nem interiorem ffmtu*ie,& ideo natura cjl nobilior arte et nobilitas artificis cjl afiimdationis eius bonitas ipfl natur <c[lcut pofiibilc cjl etrurfus quia res jpiritua lis ex qua operatur natura quod operatur cr extrahit quod extraheret non habet aliqua rem qu<e impediat a co)nprcbendendo,quod comprehcderat ex ea fecun dum dijfiojhione fermonis intrinf :ci quo operatur arti fex/i cq- 'anima befhalis qua efl in animalibus non int pedit atiionem natura fed gaudet er dele flatur eo ql jf extrahitur a natura de coloribus er fonis qa inutniun tunn anima beftiali fecundum fuam potentiam er qn natura extrahit cos utitur eis anima beftialis er gau* Aetcomprehenfionc eorum, rem utro jfiritualemin * trinfecam ex qua fit ars impedit ipfam anima beflialis GT ideo non compreheiit artifex de iQis qua affert ei res Jjnritualisniji iUam er accidentia remota a rebus quas afferret ipfa er ideo res priores cognitione apud artificem funtpofteriores e contrario eius quod tfl di fpofitio fecundum naturam et ulterius quia artifex efl extra rem er natura cjl intra rem,ijlc funt res quibus dijlinguitur ars a natura er ideo uifibilia & colores quos declararet fcrmo exterior funt finiti uifibilia ue roer colores qui funt in f emone intrinfteo pofiibilc e(lq,fintinfimti,c? ideo uideret natura wjlbilia er co loresin quorum dijpofitioncm peruemre lajfaroitur etiam tin flores er hoc quia ex quo ars afiimilaturnt turee v procedit ad eius prius ab ipfo po Aeriori non .
B ii
EX LiB. ARIST COMPEND. comprehenderet ex iUis gradibus qui funt apud natu » ramnifi gradus magnos hoc efi uehementesafeinui » cem er fle itti gradus apud naturam funt multi gradus fleq ; iam declaratum eji qualiter effe colorum fecundU naturam eji aliud ab effi eorum fecundum artem,dejo nis uero iam dittum eft quantum fujjicit in libro de ani ma de odorabilibus uero qu£ funt habentia fiecies odo ris cr de faporibus conuenitut dicamus fer monem di» flinttum, cr dicimus qm ani fettum jit quod nulli ele» mentorum fit fapor nec odorer quod fapor cr odor funt complexionato ex qua parte efi complexionatum quia autem forma cuiUf j coplexiomti dppropriatur dominio duarum qualitatum pradominantium ei ex quatuor qualitatibus conuenit quod fpeculemur qui» bus qualitatibus imponeret iUas fapor iri corpore ha» bente fapor em cr dicamus quod ex quo ipfumfapitum efi alimentum animalis cr femitx nutrimenti efi quod I itjlmile animali cr corpus animalis attribuitur calo ri & humiditati fequitur quod fapor fit attributus ca lori V humiditati, fuit autem hoc quia natura humidi quod eji ipfa aqua e magis proportionata animali qua natura terroeflcqj etiam jigmficat quod natura humi» ditatis jit caufa jdporis ipjius complexionati quia re» rufaporofaru quxda funtfaporofein potetia er qu<e da funt faporofein attu, iUx quide qu£ funt fapor ofe in attu funt res humid* i attu res uero (lcc£ i attu funt. fapidein potetia, fiunt autem fapide in attu quadofiut humida in attu,ftcut fal cr conjimilia quia ipfurn^ non fapit donec liquefiat cr humettetur quando autc hoc ita fuerit fapor fit neceffario ex mixtione partis flee*
AVER. DE SENSV ET SENSATO v cum parte humida quando id deco Cium fuerit a calore decoctione quadam , fcecies autem faporum differutp ' uarietatem idarum duarum caufarum fecundum pau cum er multum dulcedo autem attribuitur calori & humiditati amaritudo autem attribuitur calori erfie citati in comparatione ad humiditatem dulcedinis illi autem qui funt inter hos duos fapores generantur ex i]hs duobus faporibusficut generantur colores exalbe dine er nigredine de difpcfuionc autem ffecierum odo ris apparet quod earum materia fit fapor genitus ex mixtione ficcitatis cum humiditate er hoc quia ia ap * paret induClionc quod omne habens odorem habeat fa porefed quia fpccies odoris ex quo funt ex genere ua* porum fumoforum & fecundum h\\nc modum e fi aer eiusfubieClum attribuitur ]ficcitati er calori qu£gc* nerantur ex ficcitate mixta humiditati habenti fapo • rem ex parte qua efi habens fapor em tte flatur itaque quod natura odorabilium fit natura fumi quia plures res non habent odorem er quando apponutur igni ha bent odorem ejfecudum hunc modum efi homini pro prietas comprehendendi odorem rerum per confrica * tione manuu er hoc efi quia femitt huius organi e fi ptrfuum calorem er ficcitatem quod promoueathac fubfiantia a re habete fapor em & ideo uidemus quod homo fit melior ad distinguendum per comprehcnfio nem frecieru fenfibilium odores reliquis animalibus , plura autem reliquorum animalium funt uehementio ra ad comprehendendum odorem a longe ficcp iam lo quuti fumus de proprietatibus ifioru organorum i fio» rumfcnfuuzr perfecimusfcrmonemde natura fuoru
, /
V. -
\ .
fenfibthumconuenit autem quod perficiamus fermo = nem de qualitate fue comprebenflonis quia ditium cfh in libro de Anima fermone uniuerfah y et dicamus quod , opiniones quas habuerunt antiqui de qualitate cum * prehenfionis anima fuorum fenfibilium fuerunt qua*
, tuor quarum prima fuit illius qui opinabatur quod for m<e fenfibilium fint inanima in aftu er quod no aequi rat eas ab extra fed formae qua runt ab extra excitant CT r omini jci faciunt qua ex eis fint apud ipfm et haec fuit opimo Platonis aut prope eam , f ecuda a utem opi nio fuit i thus qui opinatus eft quod non fit in anima ali qua ftcciesfcnfibihu in aftu er quod ipfa acquirat eas ab extra er tfti funt diuijl in duas feftas infeftamqua opinatur quod cius acquifitio formarum quee funt ab extra er cius perfici jit habitus corporeus no Jpiritud lis er huius di/pofitio eft $ tjfc eius inanima jit fecun dum dijpo/itioncm qua cjl extra animam. Et in aliam feftam qua opinatur q, eius comptebenfio eorum qua funt extra er eius acquifitio fit habitus Jjnrituahs cr ifii etiam diu 1 fi induas feftas in feftam qu£ opinatur quod ad eorum ac quifltionem non indigeat medio fed quod anima comprehendat fua fenjibilia qua funt ah extra quando mouetur ad ea er mouec fcipfam ai iUa,ejifii funt lUiqui opinati funt quod uiflo fiat per radios exeuntes ab oculo ad rem uifitm , et in fecuda fc ftam qu£ opntatur quod anima recipiat fua fenftbilta, receptione eorum a medijs er hoc quando prius rece perint ea ipfa media donec coduccrcnt ea in fenfum co . munem fiucmediu fuerit organum aut corpus extrin* ficum de itUs autem qui dixerunt quod anima no indi * i
AVER. PE SENSV ET SENSATO S gfcrt medio opinatui efl Arifioteles duas rationes qua rum una efl quia fi reciperetfenfibite per mediu et no moneretur tpfct ad fcnfibilia no indigeret anima motu uebementi et pugna tempore ftnfationis fcnfibiliu/e* ennda ratio c ft quia fi form£ conducerentur in anima per media anima no pojjet recipere formas mfi fecun dum menfuram qua ueniretad medium,iUi autem qui dixerunt exitum radtoru ab oculo habent rationes fu f fidentes et uahdior rfiquddfupponit perffettiuus qfl caufie uifionis qua accidunt ei fint lint£ radiofe reft& autfrafl<eaut reflexe et quod prtfupponit efl quodui flo fiat per figuram pyramidaleip pertineas exeutes ab oculo et finiuntur ad ui/ibile ficq ; horum opinio e& quod lmc£ et figur£ qu£ fiut in uifu impofiibile efl ql f deferibantur per corpus exiens ab oculo qui ejl radius Nos autem dicimus quod non perficiatur largitio cau faruin uifus et eius qued accidit emifi perfimilitudine ijlarum linearum et figurarum pyramidalium fit ue* rum. Sed dicimus quod ifie dimenfiones non habeant fubiettum neq ;• pr ceteri tum efl res pr£ter medii \ quod efl corpus dyapbanum 3 quia [emite huius corporis efl quod recipiat lume et colorem hac jfteie receptionis ficq; referemus qu£ meniatia fequntur hanc opinio* nem qu£ numoauit A rifloteles et redibimus ad id in quo fuimus et dicimus quod iU& qui opinatus ejl quod . forma fcn/ibilium fint inanima inaftu et non indi * geat formis ab extra ai inuetbnem notitix in ea fed non prouemt ei notitia de fuisfenfibihbus antequafcn . fidi res qu£funt extra.quandoantem ueQct fentireali quodfenflbitc proijc(t eius radium infe tpfitm et com*
* M t * *
EX LIB. ARIST. COMPENDi prehendit , illud pratereaquia fiitareseffet, organa ejjentei fruftra er incajfum,natura autem no faceret aliquam rem fruflra.Eom uero qui uifi funtfibi quod forma fenfibilium imprimantur in anima imprcfiionc corporea oftenditur fua impofiibilitas qua anima rea pit formam contrariorum fimul. Corporibus autem eft hoc impofiibilc,hoc autem non prouenit folum ani ma fed hoc etidm non fit inmedijs quia in unam parte aeris recipit uidens colores cotrarios fimul quadoafpi ceret duo flngularia quorum unum cft album er alte rum nigrum, prxterca ejfc corpora magna compre * henfa a uifu cum eius paruitate adeo quod comprebcn dit medietatem fphara mudi cjl fignumquod colores CT qua fequuntur eos non perueniunt ad eum peruen tione corporea fcd peruentione fpirituali , er ideo dici mus quod omnes fenfus comprehendut omnes fpecies \ fenfibilium abjlrdftorum a materia er comprehendut Jpeciem coloris a materia abflrafta er ficcomprehen duntfpccie odorabilis er guftabilk er reliquorum fen fibtlium, quando autem declaratum eft quod iftacom = prehenfio fit Jpiritualis, diceretur ei qui negaret quod comprehtnfio fenfus fit per me dium, quod rerum quas comprehendit anima comprehenfione fpirituali qua * dam funtuniuerfalesquafunt inteUigibilesej quada funt fingulares qua funt fenflbiles er non euadunt ifta dua fpecies rerum quin fit comprehefio earum ab ani mafecudum unam ex partibus fpiritualibus aut fecun dum unam ex duabus partibus er fi effet ex una parte effent res fingulares hoc autem efifalfum quando au tem res ita fuerit ipfa ita% comprehendit resuniuer *
A VER* ‘DE SENSV ET SENSATO r pales fecundum unum modum ct lingulares fecundunt aktto modum ,tes quidem uniueofales comprehendit cMprehcnjionc non communicante medio er ideo no indiget in eis medio, r.cmatttem fingularem compren , hehditperrcs proportionatas rebus JinguUribus qu£ pintipfa media er mfibocita fueritres que compre • htnduniur cffentumuerfalesnofvigulares er ejfe for marum ex mcdifseffet fecundum freciem mediam in» Hr fpnitualcm er corporalem et hoc quia ejfe forma inorum extra anima eji corporeus j Impliciter CT effe inanima cftfrirituaUs /impliciter, et earum e) Ifeinme dio effit medium inter ffirituale er corporale hoc e(t fecundum mcdium,organaitaqffenfuu er res que ex trirtfecefunt quibus fenfus indigent organis uniuerpt Itt er, indigent jenf \& ( exift enti eorum comprehenflonc flngulari non jpirituali) quia ffiritualisuniuerfalis no indigeret hijs organis ffiiq; cuideseftexboc fer mone quod omne ejfe comprehenflomsiftarum formarum que funt in anima ffirituale fingularc fit caufa que xoigit quod iffexomprehenftones flnt per medium er ittre ita fuit, quia J 'emit e nature eft quod procedat ab -tffe oppofito inoppofltum procedendo prius per me* dium,impofiibile autem eji quod comprehendat friri* tualcex corporeo nifi per medium, zr ideo quito ijla media tenuiora tanto perferior er nobilior fuerit. co prehenfloffermouero dicentis quod ft anima compre tenderet medium reciperet de eo pecudum menfuram ■ corporismedij , boctkfl ejjetparuurecipertt ipfum paruum erfieffet magnum reciperet ipfum magnum bocitaq i fequeretur^comprehenftonem corpoream no
EX tm AET STl C0MPEN2D.fi, fafoimtm Ariftoules dutem confutat fermonem di* ciiitiiijuod uirtus ui/ha trahat ab oculo quoufq; per»' Utnhiadtemiufam quibufdam rationibus, quaru pri 1M 'tfiqiM fequeretur fecundumbac caufim quod ui«. dtYetrici intcmbrisficut uidereteas mluce, quiaiUf qUidtcempmra£lionemradioruno indigeret apud ium uifbi rnrUo tite lumine >trearum tft quia fl poM HMtd dnmthoc eflfenfus communis effet qui trabem tttur ad res donec eas fentiret non indigeret retibus qua furit in oculo hoc eji tunicis neq } fequeretur quod itggrcdcrctiirhanc patentum corruptio quando ali* qti* tunica cgrotaret,ej carum eji quia f i anima tra p b&ctuffotiec offenderet fenfibile cius comprcbcnflo omnium f en fibilmm ejfet una tam remotorum, ab ea quam propinquor um,ct uni uerfaltter qui dicit radtoi flcltiHtes db oiu '0 imppfitbile cft qutn ponat alterum eluor u, aut quod ponat quod ifti raitj Jint corpora aut quod ponat eos radios luminis non corpora & p pom •neret eos ffc cotpora fcqueretur ei quod poneret ut r* fibilefeu utjionem in tempore er praxiptie quando ui jibile diftartt quta tam declaratum eji quod pmtit ntQ 4ule mouctur tn ieporc,pr£terea quia imaginarie om
pus quod exeat a pupiUadddc diffunditur donec aqua
liter uniatur medi ctatifpb, cera cft falfum t rurfu$ quia fequeretur quod anima uidens effet colligata buic cote» pori animal autem non habet corpus fubtcftum anima n fi colorem elementarem cr aliquo inftanu fe parate tur ab oculo cr abiret t fiuero exiens ab oculo effetius mtp non corpus,non pojfcmus dicere quodantma ud*
• btreatity lumini quia fubicdum atum<£ e& fubjlmtid
AVER. DE SENSV SEN$*TO X .*0 non accidens fiaq^animanon adiaccbuiUi-lumini ad' j cct intra ^cutumqum^ajtfm^M^fi^i finfibiiiaipfanon tabpntc eaquiapmnis a d io et paf jio jit per contaftum & motionem mcdijai ultimum mobile cr non eitaiitmicejj^r o quin acc(dat organo huius potentia incompttkeflw-ebuwfcnjibilis quod fit unum eovMttimojitJisti^ 4 lterum mobile, ji ante pO fuerimus quod exiens abotulo fit lumen no corpusno euaderct quin dicer emusJ/fc medium, fiautemnot\ ef
nece jfino non .cffty differentia inter bunc fer monent er inter riofirum ditium quod uifus perficiatur, ’ iftef 'dio crlumuiefedquoAlumtn apudnosnonfitdcfub fiant ia ccuh ftd ab txira,iUi autem non dicerent hanc rem er fidiccrcnteamfcquentur eis quod uideretan tcncbris,errorucro eorum fuit quia ipfi opinati futit quoi ifie ftintus quo fit uijio proporttonetur lumini et futauerunt ideo quod. fit lumen cum hoc.quqdapfipu tauerunt de lumine quod fit corpus, ex errore, ucro Gd leni in hoc puemt quod putauit quod aer fentiat. P ofi* quam autem declaratu c/l qualis fit qo\}iprehenfio ani m<£ fcrmonc umuetfali (peculabimur Uaq^ quomodo ordinetur comprcbenfio per fingula media trium fcn* fmm quicomprehedunt per medi um,& dicimus quod der mediante lumine recipit prim formas deinde coii ducit easin tunicam extrinfecam er tunica extnnfccd conducit eas in reli quas tunicas adeo quod pcrucniant in ultimam tunicam poftquam pofttus efifenfuseotnm munis cr comprehendit for mamrei,in medio autem tftarum tunicarum ctt retbisaranea & cjl ficui jpecu*,
EX LtB* AE1ST. COMPEND;4 lum mcdiumintcr natura aeris et inter naturam aqua & ideo itlaefl qua recipit formas ex aere quia ipfa efi ficut frcculu er conducit eas in ipf t m aquam exiftcfc tius natura media inter illas duas ndturas, aqaa aute qua dicit Anjiotiles ejfepojl humi ditate araneam efi iOa qudmuocat Galenus bumiditate uitreamfecuiuvli quod apparet er bat tjl ultima tunicaomniu tunica* tum oculi er ex fefenfuscqisuidet formam quam qj{ iiidetfenfus cois conducit ipfrm in ipfaht imaginatiu^ qua ejt uirtus pbantafticd er > recipit ta imaginatiua receptione friritualiori er fit hac forma in tertio gra dujpiritualiratisficq . ;• funt forma tresgradus, quorS primwe/t corporeus crdeindefaccedit ei gradus qui efi infenfu coi qui cftfrirituahs, et ulterius tertius qui efi inuit tute pbantafhca er flc eftfpiritualior er ea exiflcnit friritualiori qua in fenfucoi uirtus pbantafii canon indiget ad conflderanda illius conff flentia fenfln Bilis extra e cotrario difrofltionis qua efi uir tutis feri; futjmaginatiua aut africiensforma iUam er promo • uct eiuifpecicetphantafma pofi magnam quietem cr inulta aduertentia. Exemplum aut i/larum formam in ifiis uirtutibus efi earum translationis abuno gra* du in gradum fubtiliot e et e(t ficut qnbomo acciperet ffeculu habens duas facies er confricer et una carum & confUtuerct altera faciem freculi ad parte aqua t et ffeatla cfjtt fubtile dyapbanu darii Accidit itaq; huic . afficienti quod primo imprimatur eius formam frecu tim deinde imprimatur exfreculo in aquam cr fi ati * quis africetet fecunda faciem freculi hoc efi facie quot e fr ad partem aqua uidcrct iUa eandem formam iam
AVSKi DE SENSV ' ETSENSATO I r icrtio mprcffam ex aqua irtffcculum ficq • forma bo* minis mdwtts eft excmplumfenfibiiis er ffcculum tjb txemplumaeris medij craquatfitxcmplum' oculi, ixtmplum autem eius imprcfiionis in f icuda facicfft culi eft forma fenfltiua er exemplum bd minis coprea hcndentis eam eftuirtus phan taftica, quando aute ajfi dens non afficeret inhoc ffccufb deleretur iUaform^ ubeow deleretur ab aqua cr remaneret ihe qui ajfia teret fecundam faciem ffeculi qui imaginaretur for* tirtam er haceflfemita uirtutis pbantaftic* cuformd qim eflinfenfu communi quia quando auferturfcnftbi It aufertur eius forma a fenfu cbt er remanet uirtut pbantaflica qu£ imaginaretur ipfamfic q- iam declaret tumeflcx boc quod formam afficeret fenfus commu *
- rns mcdiantcoculo er oculus mediante acre afficeret ipfam intrahumiditatm aqueam qua eft in oculo me dante aranea intra aquam qua ejl in oculo caereni qdi eft extra,humHitas autem aqueaeft qua uocat Gd lenus uitredficq ; iam dtclaratuex boc quomodo fiat • uifusper medium, quomodo » autem fit odor mediante acre cr aqua ejl hoc ex eo quod eft inaere mediante pneparationeadrecipiendftcoTpusfumofumodorabi It er quatenus efh huiuf nodi ejl in aqua et hoc quia fe mite horum elementorumcjl: quodconducat ai fe in* uiccm uapores genitos excis propter proportionem quacjlinter ea, terra autem mittit uapdrem ficcum ad aquam & aquar ccipit ipfum propter fymbolii quod babucum terra fecunda frigus aqua autem > mittit ua forem buifiidu alacrem ctaer recipit ipfum propter commumtatm eorum femduni bumidrtaumjer an
E5T L!Bi ARIST. COMfdE ISm*: £ tm mittit ai ignem propter communitate qutcjlin \ ter eos fecundum calorem. Quomodo u;<ro aer condum eat fonum iam declara fnfuitjn libro de Anima &r.<m prietates uero iftarum quinq ; potentiarum inanimali bus non funt fecundum unum modum quia jpft \n bo* mine comprehendunt differentias retuns e® jbasdtfro fttiones proprias cr ittc funt rei fenflbiUsfUut tfi fru » fius intra corticem in reliquis uero animahbutcoidm prehendunt diffo fit iones.qu£ funt extra quarum pro portio ad res efl proportio cor ticis ad f rotulum: qui intr&ipfum ,fi%num autem huius efl quiabiutanomo ucnturijlisfenfjbus ficut homo moueturm.qudHiani homo fur it auditu cantus bruta autem.nqnfurmtnifl diceremus hoc de eis fecundum ccquiuoattibnmnomi nis cr ftcmoueturhomo uidens, calores e® figuras mo tu quo non mouentur bruta, crflcefldifpofitio fftecic tum guftabihu cr cdorabdiumltcet. ccmenientia bru torum cumbijs jit^maior propter 'corporettate er fle, - etiam efl difiofltio fenfus taftus quia manus hominii ■ habet petafatem ad hoc. qua nonbahct aliud > homo wut accipit flgnum debdore adfaporem conutmenUm CT noxium cr medetur odorabilibus ficut medetur gn t flabilibus, funt uero odorabilia caufa fanitatis et <eg rfc tudinum capitis quia caput efl fngidu odorabile uero t Ut plurimum efl calidum cr flccum. Auditus autbotrfi ilis efl uia ad dtfciplma,quia difaphna fit per locutio* liem locutio autperuenit uia auditus fedintcUeftiofl». gmficatmisdifiionunonefl auditus fedinteUe&us er unqfquifqi iflorufenfuum in homine efl propter inteOi, pbtiiaprimapcrumitu eiingenerec^pmtfmwtL
AVfiR: rDB r.SZWV- IT SENSATO 1 diiusef..u\fuscr tdco diocit Ariftodles quod homines qtii noti carent tflis duobus fenflbusfunt nugis intclli * , gcnteser nugis prudentes ijic funt fummula rerum qu£ [unr huius fermonis fecundum ultimum br au tatis quodpofiibile cfl nobis id uero de quo fit medo multi tno huius fermonis de largitione caufie bonitatis me * morti ej eius debilitatis locus conueniens ejl culocu tio.ne fecundi fermonis de uirtute memoratius ejrc,
■"**"** ’ Explicit fer mode Scnfu&Senftto .
' -".a 1 * «i i « ■ % . j . • . t 'i r' r% • .
;»« < ? '. ••*! I Q|5. # • } ; \-l
Part 4
AVERRO Y S COMPENDIVM =5* der Mrmor/a cr R cminifcenda 3 ex .
- Arabico a pramiffo. O . conuerfum tn aureum *t ftd Latinum fermonem t atq ; ab eadem > IR folerti Pbyfico Blondo e tenebris
tdu&um in lucem, \ , r-A
s * ‘ * jiKf
. ,• * • » ,
“ , ' i V.t.;. .OI>i .ttt
Hilofopbus incipit hic perferius* donem huius fermonis de memon ria et remitiifcentid et ipfe primo inquirit defcripdonem qua dijfen runtifi a comprebenfiones a relti quis comprcbenfionibus anima et pofica inquirit cuius potentia po* tendar um anima fintet percom * munitatem cuius uinuds fit inanimali quod remitti '* fcitur poileaautem declaratur qua natura fiat memo ria etreminifcentid et quis gradus huius potentia ex potctfis anima, et quare aliqui homines funtboname <• morti et male conj errationis et aliqui e cotrario etxc
EX tlB. ‘KKltVi C<3 mVEifW*; liqua qua fequuntur iflas potentias CT qui&Uttiiiltif cr dicimus quod res comprebenfe a nobis aut funt in. inflanti prafenti flcutfuntobiefta fenfusautiddunfr^ in elje temporis futuri er i fle funttes fuccefilua aut comprebenfc tempore praterito, mamfeflunt autent: tfl quod memoria fit ex hijs quia nos non tiocimus memoriam id cuius notitia peruenit apud nos nunc er cuius effe nondu ceciderit ftd reminfeitur homo eius cuius notitid peruentrit ei tempore-pratento, remini fcentia autem efl inquifitio huius reiperuoluntatem qu m do homo oblitus- fuerit illius er conflaret ei po&
. eius latentium per cogitationem de eajp ideo utrifl* mile efl quod non fit reminifeentia nifi hominis me* ntoria Uero efl omnium animalium phantasticorum quia putatur quod plures flecics animalium non phan taSticentur ficut fwitcrufldtd &uermcs>differentid autem inter memoriam & conferuationcm <ft quid confer uatio efl cius quod non aufertur in anima ab bo ra eius comprthenflomstempore proterito ufque ai tempus prafens, memoria uero efl eius cuius iam abla tum fueratj cr ideo m emoria efl conferuatio paufans confcruatio autem efl memoria continuae T baepo* Untiaefl una fubiefto>duo fecundum modum fictum uirfaliter memoria e& notitia cius quod iam notum fuerat ex parte qua notum efl poflquameius potentia paufiucnt,remm fcentia autem efl inquifitio htuusno ttci<e quando non inucnitur c? excogitare ad confli* tuendum eam, manifeflum autem cft quod bocope* ratio conueniat quod fit potenti*, qua non eftfcnfus nec pbantafia Ua efl quam uocant memoratiuam > ■ fleculemur
AVER. PE MEMORIA ET REM. 1J ffxcuUmur 4Utcpi quid fitijla potentia e? quis gra* dus ejl eius gradus potfntijsanim a ex quibus con*
uemt cr mamftfium cfi de eius difpofitione quod ipfa fit ex potcntijs comprehendentibus res particulares fingulares quia memoria rei ejl po fi quam fen ferit ea I ypoftcius imaginationem er hoc ex parte qua fenfatum zrphanta ficatum , quia quantitatis,gratia exempli uniuerfalem quam comprehendit inteUcftus non fomprehcndit ea m potentia memoratiua fed cont prehendit quantitatem terminatam quam iam fen * tierat er imaginat ut fuerat, quomodo autem recorda tur uniuer falis iam loquemurdehoc,pof quam autem euidens ejl ex difpofitione huius potentia quod fit fin* g ularis er quod indigeat ad eius operationem quod pr acedant duce forma potetia fenfus er potetis phan taftica, /peculabimur quomodo diftinguitur potentia hdeca potentia phantafla quoniam euidens cil de eius dijpcfitione quod cr fi non fit ipfa met ejl tamen eius foda ad fuam operationem,*? dicamus quod manifc flurn cfi quod licet organum memoriae? reminifan da fit cum phantafla figm ficatum tamen esi aliud ip* fius memoria quam phantafla er quod operationes ifiarum duarum potentiarum funt dijlinftaabaltcru* iris*? hoc quia operatio memoria ejl conditutio rei phantaflicataqua perdiderat e? iudicarctde ea qugd fit res quam fcntierat et imaginatu* fuer at, fiicc^ ergo funt quatuor r$s phantafla e? fpecies illius phantafma tis cr conjlituereiUam rem quod ejliudicium er quod illa jit intentio illius phantafmatis quod fuerat fenfibi lis procedentis 3 facere autem conflare pbantafmata / ‘ D
' • v
EX LIB. ARIST. COMPENDi conuenit quod fit alterius potenti* quam caqu*com prehendit rem, h*c autem potentia, inucnitur fecun* dum duas difpofitiones quia t jims coprehcnfio ftteon tinua fic necatur conferuans, fi autem fit paufansuo* catur mcmoriafuiicitim ueroquod h£c resfit talis in homine tft intdleftus quiaipfe efi qui indicat de eofe * eundum affirmationem & ncgationem 3 in brutis au * iem efi potentia aliqua fimilis mteUcttui quia hac pon tentia cjlinhomine fecundum cogitationem erani* maduertenuam er ideo cft rationalis 3 in animalibus autem non efi nomen huius potenti* qr illa efi quam Auicennauocat extimaduam, er hac poteda animal naturaliter remonetur a noxio licet nondum fenferit flent plura r emonentur, ab ambas rapacibus licet tuum quam uiderint eas, tres itaq- operationes funt tribus potentijs quarum du* jiunt m.duabus ubjisfimplici * bus ex quibus compomturforma compofitaex ambabus quarum ima phatitafma rci 3 facunda autem efi
jpecics phantafmn tis rci,tt rtta autem potentia compo nens illas duas res/umma alteri 3 erkoc quia informa phantafiicati aliqua res qu * procedit fecundum fi
mitam fubicfti qujoefi lineatio er figura er ahquaxe y s qu* procedit fecundum femiiam form* er efi /pectes illius forma er hoc quia finguhre extra animam ex quo eficompcfitum accidat e i quod fit inanima fecun * dum itUmfpeciem er qnod receptio duarum pardum ex quibus componitur fit receptio duarum potentia * rumdiuerfarum cr. quod ter tu compofido earum fit terti* potenti<e 3 flcqi lam declaratum efi ex hijsfermo nibus quod hic fuit tres potenti# ui de licet potetia ton
AVER. DE MEMORI A ET REM* flicuensphantafmataypotenUd conilitucns Jfecicm ik lius phitnufmAtis,cr potentia componens ittamfficcic illius pbdntaf natis y er ideo perficitur memoria adiu* metito iftatum trium potentiarum er conjittutione ttntufcuiufq- earumyCius quod efl ei proprium. Ari* fioteles autem intendit manifefte quod hsc potentia hoc efi memoria efi alia a potentia imaginatiua er q$ Jpfs fmt ditsftcudum quidditatem er fubiectum , quia nos aliquando comprehendimus fpccicm forma phan tafiicsfinc forma phantafiata, er aliquando compre bendtmus formas abfque hoc quod abfir abimus ab ea ■fpccicm forma enico pofiibtle efh naturaliter quod xonf 'eruemus plures res fimuhfed non efi pcfiibile no* bis quodphdtafiicemur eas fiam autem diximus quod potentiaconferuationise* memoria fit una fubiefto dus fecundum modum,quia quando uirtus pbantafii * ca comprehendit Socratem demofiratum ea qusim* primit imprefiione huius efi fecundum conferuatiuam er id quod comprehendit fecundum potentiam memo ratiuam efliUaimprefiio er ideofenfibilior efi dtfpo I Itio uirtutis memoratius quam fit uirtutiy pbantafii * cs,quia autem operatio huius potentis fecundum for mam fenjibilem efi altera duarum operationum #ut compofitio aut refolutio er hoc quoniam quando redi rctin eam forma quam iamfenjcrat eius operatio efi compofitio, hoc autem fit ftcut diximus quando confit tuerit utraque duarum potentiarum rem fimplicem cuius appropnatur eius confiitutioyCr tertia potentia componit 3 refolutio ucro er feparatio fit per diffinitio nem rei fcnjatstoto tempore quo perfeueraueriteff*
D ii
EX tlB. ARIST. COMPEND. fenfata, hoc autem jit quando fcntiens prius fenferii tfft extra animant er poflea imaginaretur eam ima * g iiiator deinde fecernet di / 'cernes intentionem format db cius imprcflione deinde reciperet ea conferuas qui fecernerat di/cernes , qn autem recefferit effei eius re ditus fecundum modum compcfliionis,cr exiflentibus iflispotentijsdiuerfls fua loca capitis funt diuirfaiZT quia efl quod fcntiens ii fehtit primo deinde imaginali tur imaginans de inde fe cernit dtfcretiua deinde recipit conferiians undefequitur neceffario quod imaginatis fltinipfdorizonte fentient is deinde fuccedatei extis tnatiua hoc e/l dfcretiua er hoc in medio loco deinde fuccedit extimatiue conferuatiua er memoratiua er hoc in pofleriori cerebri er hoc fecundum id quod / a*
\ tnofum efl: de iflis locis, iam aute fehfu notum efl quod loca i flarum potentiarum finthac loca propter mor* hos offendentes fihgulas iflarum potentiarum egro « tantibus flngulis hijs locis er hoc quid quando egrotd Ueritej corrupta fuerit complexio anterioris cere* brifolum egro tat phantafla > illius hominis er no egro tat eius extimatiua, quando autem egrotauerit pcflre mum cerebri egrotat eius memoria er eius cofcrUatiO hoc aut efl notii apud medicos, ideo funi hic quinq; grd ( dus quorum primus e& corporeus multa corticis quot tit forma fenfata extra anima, fecundus gradus cft cf* fe huius forma in fenfu communi quaefl primus gras dus fyintualium , tertius autem gradus efl fuum tffe in potentia phantaftica er iUd eft magis /firitualis * quam prima . Quartus autem gradus efl eiusejft iri utmtt diferttm cr quintum tfl eius effe in potchtid
AVER. DE MEMORIA ET REM. tf ' memor atiui qu£ tfl /piritualifiima omnium quia ipfa ift qux recipit fruftum eius quod difereuerunt prim& CT deputauerunt a cortice, ficq- iam declaratum c& ex hoc fermone quod fiteffc ifiius potentia er qua fit eius t ffentiaquia e fi alia abimaginatiua er alia adi fercti* udCT quod perficiatur eius operatio per communud* iem difcrctiue cr imaginatiua er hoc aut per diffini* tiotiem compofitioms aut per diffinitionem diuijioms CT declaratum eji quod conferuatio fit coniun&io ip* Jiusreifenfata cum ifta potentia abfq; hoc quod pauft cr quodobliuio fit eius ablatio er memoria eius redi* tus poftobliuionem , er quod remimfcentia fit eius re 4uttio,& quod ipfa fit propria homini er ideo conue nit quod ffcculcmur quomodo reminifeatur remini * fcens eius quod fenferat ipfum cr oblitus e& eius er di timus quod hominem reminif ci alicuius cuius tam obii liti fuerat fit necejfario in confiituendo ffieciem illius rei cr iam conflare fecerat ipfum potentia memora • liua & formam rei conftituit potentia imaginatiua et tompofuit difcretiuajfieciem quam difereuerdt cr /V« pdrauerai,tfle ergo funt intentiones mquas diflinft c# forma fic% ipfa eji compofitio er compofitum eji ipfum diferetum, crfpccicm, forma autem conjhmt tncmordtiua er eius imprefiionem conflituerat phan * tafia, compofitionem autem fpeciei cum imprejiionc largitur difcrctiua er nexu iftarum trium potentiarit tonftituitur res cuius oblitus fuerat apud remimfcen* tum er fi prohibetur confiahtid rei prae feneis homini hoc fit per locum debilitatis cr corruptionis quae at* linxerit unam ipfarm potentiarum cr corrupi# f ut
/i •
EX LIB. ARIST. COMPEND, runt relique ad corruptionem illius potenti* h*cau* tem corruptio qu* accidit quibufdam iftarum poten * tiarum ab aliquibus accidit ut plurimum fupcriori ab infcriori.Exempli gratia quia imaginatiua dolet & corrumpitur ad corruptionem fenfus er inficitur ad eius infcttioncm&non dolet fenfus ad dolorem ima * ginatiu*CT fle potetia dtfcretiua dolet ad dolorem po tenti * imaginatiu * er non dolet imaginatiua ad dolo * rem ithus , hoc aute ita fuit quia fpirituale dolet ad do lorem corporei [ednon dolet corporeum ad dolorem fpiritualis>et fic in iftis fpirituale dolet ad dolorem mi nus fpirituahsfcd non dolet minus fpirituale ai dolos rem magisfpiritualis er nonfoluaccidit ex nexu i&d* rum potentiarum er ipfarum coadiumento,confift<n* tia rei quam iam fcntierat er eius oblitus fuerat fei etiam aliquando conflant quibufdam hominibus apud nexum fo r marum res fenfate quas non fentierat antt fecundum narrat* fuerant cisfua attributafolumftcut retulit Anftotdes de quodam antiquorum quiimagi * natus fuit res qu* tradit* fuerant ei auditu abfque quod uideret eas,quado autem expert * ejfcnt iU*f6r m*inucnirenturjicutflbi apparuerunt er fecundum hunc modum pofiibileefl quod imaginaretur elephantem qui nunquam fentierat tpfum hoc aute accidit ho^ mimapudnexum iftarum trium potentiarum nexus autem caru eji ex pane anim* rationalis hoc efl pro pter earum obtemperantium ei ficut earum feparatio fit per animam befl talem t earum uero nexus cfldiffici lis et remotus homini ex quo efl per inteU(ttum t quies autem anim * beflialis efl per earum Jeparationem er
AVER. DE MEMORIA ET REM* ideo acccidit h*c unio illis qui ponunt diligentium co* g itdtionis eorum in contemplatione er auferunt a fe . labores quibus laborare faciunt fenfus er rcducutfen fum communem eorum adiuuandum has potentias er ideo aliquando uniuntur ift* potenti* in fomno er iti uant ad admirabilia mundi er in difpofltionibus fimi • libusfomno ficut efl egritudo apoplexi*qu* accidit il lis de quibus dicitur quod fint effefti focij fpiritui co* tum aliquando autem accidit , ut dicit Anflotiles quod iSl* potenti* non indigent alterutrarum adiumeto ad conftituendum id quod carum eSt constituere fed ali* quando conjlituuntid quod earieeSt conStituere abfq ; hoc quod indigeant adiumento alterius er aliquando non deceteos quod conStituant aliquam rem nifladiu* mento alterutrius f dijferentia autem anim * fupra par tes rei er eius constitutionem fecundum modum remi nifcenti * er fle inter motum anim* fupra partes rei er eius conflitutionem fecundum modum conferuatio itis er cft quia eius motus fupra partes rerum quarti reminifeitur eji paufansimmo fecudum modum tranf lationis a rebus extraneis fupra partes rerum quarum reminifeitur er hoc quia reminifeimur reiperfimile t iuserfuum exemplar conferuatio autem non indi* jg et hoc y motus autem fupra partes rei quem conStituit eji conferuatio .motus autem reminifccnti*fupra par tes pr*difi* rei non eji *quahs quia tras fertur ex pro portionalibus dc aliqua re in altam rem er ideo ope* ratio conferuationis eji nobilior operatione memori* quia motus *qualiscjl nobilior paufante uario,con* feruatiua itaq • uniuerfaliter conflituere fpecies par*
JEX LIB. ARIST. C0MPEND.7A tium rei conferuata fecundum fuccef tonem cr conti* nuationem,quando autem cojlituerit eas etcompofuc rit difcretiua quafdam aliquibus er imprefterit eas in im aginat iua, potentia autem memoratiua co Ritui t partes rei motu paufante non continuo quandoautcm euidens fuerit effe partium rei per ijlastres compre* henfiones qua fuerant paucarum corticum ex parte difcretiua er imaginatiua eius reminifc entia ejfetfa* cilior, fi autem e ffei plurium corticum ex hijs duabus partibus remimfcentia effe t difficilior,rerum autem uniuerf 'alium reminijciturex parte fimilium qua fuc* cedunt eis cr ideo adiienitde eisobliuio Jicut aduenit de lingularibus. Memoria autem ejl formarum faci* t tium ad reducendum eas,remimfcentia autem eflfor* marum qu a funt djfcilis reductionis forma: autem qu<e funt facilis redudiotiis funtiUa qua apudpotcn * tiant phantafiicam er fcnfum communem funt mul * te corporeitatis pauca fpiritualitatis forma utro dif* fiatis reduflionis funt iUequa funt multe fpiritualitd tis pauca corporeitdtiSyboc autem ita fuit quia pro * trahit moram operatio fenfus communis indifcretio* ne formarum fpiritualitatis qua funt multa corporei tatis ab earum corporeitate cr accidit ei quod in ea permaneat itta forma er praei pu e quando reciperet ^ tam pauci corticis jkq; ta declaratum ejl ex hoc quo * modo eR remimfcentia & memoriae? qua dijferen * tia fit inter eas cr inter conferuatione , remanet itaefc de pafiionibus huius potentia quarum Anftotilcs me* mimtdua qua ft ones quarum unacR quia reminifeiti Mdolcatabfyhoc quod utucrdcUttans fitinafiu •
AVER. D£r#&JHOR*A ET REM. Et dicimus quod reminifcitiua gaudeat reminifcentti torum qua non funt in attu exparte eorum qua des mittunt lUas fupra remimfcentem qua funt res entes in aftu qua funt nece ffario res proportionate rebus qua rum reminifeitur er ex quo efi fimile rei compreben fe in aftu comprehendit reminifeens gaudium cr tri » Titiam apud hoc quod comprehenderet fi illa ejfet in attu jicut apudjfieciepn ipfius anima in termino pofi U bilitatis,et hoc qa quando ejl phantafma ejfet ipfa res pofiibilis ejfeftc quando autem anima comprehende * ret aliquam rem exparte fenfati proportionati iUi rei qua praterita ejl conduxit tam inteUcdui ad extiman dum lUud fenfatu quod fit generis eius cuius fuerat fer» fatum apud eam er e fi in potentia er potetia eft quod exeat in aduflcut exiuerathoc confimile quod excis tauerat eam ad illud er oh hoc accidit dolor derecu • ius reminifeitur aut uoluptas ficut accideret fi ejfet in adu t bona uero memoria hominu efi qua efi tardi mo = tus in qua permanet id quodtranjitin ipfam exfenfis bilibus et iUe efi cuius pofierior cerebri reftflit forma aduenicti er hic efi iUe cuius complexioni illius loci do minatur ficcitas magis quam fit pradominans humi* ditas, quia f emit a flccitatis efi quod fit difficilis adreci piendum quando autem receperit formam femite eius ecquod permaneat in ea et retineat ipfam longo tem pore,e contrario dijpofltionis h umidi tat is ideo hos
mines quorum cerebri complexio efi hac complexio funt bona memoria quiit bonitas memoria efi ex per» manentia imprefiionis forma imprejfa in potentia fhatafticajUoru uero quoruloeo tali § dominatur hu
EX LIB. ARIS*. 'COMPES». miditasnon recordantur rerum propter paucitatem permanenti a forma in bumiditate,fed funt faciles ad recipiendum propter facilitatem recipiendi formam qua ejt bumiditatis er ideo iUe qui eft multa ficcita * tk eft pauca apprebeflonis er multa memoria cr iUc qui eft multe bumiditatis eft multe apprebenftonis multa obtiuionis difficilis ad recordandum,m medijs autem fecundum hanc complexionem colligitur bo* nitas apprebenfionis er bonitas memoria cr ideo bo * nitas memoria attribuitur atati iuuentutis ut pluri * mum obliuio uero accidit pueris & fenibus,puer is qui dem per locum bumiditatis accidentalis fedinucniun* tur quidam fenesbotia memoria quando fupra fuam complexionem naturalem no praiominatur hac com plexio naturalis er hoc quia complexio naturalis ft * itis e ft complexio ficcitatis cr ideo inuenitur ipfefenex confcruans boc ejl inteUigens,paruuli uero funt ma« gis confer uantes quam flat memorioft, iuuentus uc» 'ro ejl in qua inueniuntur amba res magis boc ejl apprehenjio er memoria. Keminifdturautem bomo ualde eius quod fentierat in eius pueritia bona memo* ria quia in eius pueritia eft uehementis dejlderij ad formas qua tranfeuntad ipfum uehementis cupidinis 'adeas er protrahit moram & earum confirmatio ** nem ab eis cr boni ficat earum conflftentiam er diffim citis eft earum ablatio .
Exftictifemo de Memoriaet Reminifcentia.
/ •'< &r$ i' . »0 * /•*.* /ti /
AVER. DE SOMNO Et VIGILIA i9 D£ SOMNO ET VIGILIA.
ottquam dutcm loquuti fumus dc hacpoten* | ^Uae? cius pafiionibusfioquamur itande Som ■“"no cr Vigilia^eculatio autem de cis, primo -A- cftdn ipfa jint poteti<e anima aut corporis aut JlfltexiUte in quibus communicant anima er corpus C T Chi parti ipfarum partium anima attribuuntur ift e potentia er cui membrorum corporis er cui anima * lium una ittarum duarum potentiarum quia mutti* ta una inuenitur ii altera, edicimus quoiSomnus & Vigilia deferibuntur quibufdam defer iptionibus qua * rum prima ett Somnus efi fenfus in potentia hoc c& entium in potentia,ctt autem manifefium quod dor * miens uideatur quod comedat er bibat er fentiat om* nibttf quinque fuvs fenfibus Vigilia uero efi fenfus in attu. Ex duabus autem ifiis defer iptionibus apparet quod fomnus fit priuatiouigilia quia iiquodejl in po tentia e fi priuatioeius quod ett in attu, fenfus autem qui efi in potentia in fomno decet quod aliquado exeat inattum zrhocpenn fomnia er notificationem futu rorum mirabiliu , er licet fenfus qui ett in potentia efi nobilior fenfnqui efi inattu,mendacium uero fenfus in potentia efi uilius er quod efi in attu efi nobilius ii* loyucrifimilc autem efi fic quod resfint fleut dicit A.ri fiotiles quod fenfus qui efi in attu fit corporeus er qui ett in potentia fit Jfiritualis, corporeum autem efi no* bilius apudfentiente corporeum er Jfirituale efinobi lius apud comprcheniente/pirituale fed Jfiritualeno efi nobilius corporeo nec corporeum ftnritualiapui
« f EX LIB. ARIST (TOMPEND. Mrimltmfpinmle ucro /impliciter cft nobilius cor ;
porto,er fenfus fpiritualis non inuenitur infomnofo* tum fed aliquando in uigilid tempore nexus triumpo tenturum er earum unionis ficut pr*miffum eft in no flrofermone,er ex ifiis duabus deferiptionibus appa* ret quod ift*du* potenti* fintuha fecundum fubie* ftum er du* fecundum quidditatem er diffinitionem Cr quod earum fubiettum fit potentia fenfltiua com* prehendens er quodutraq ; earum fit communis ani* m* et corpori , eft autem qu*dam operatio anim* f en fitiu* ex rebus communibus anim * er corpori quia ipfe non fiunt nifi Organis, apparet autem quod ipfc flnt attribui* potenti* fenfus communis ex hijsqu* dicam eT hoc quia impofiibile efl quod attribuantur potenti * nutritiu * quia plantis non efl fomnus quia notteftcomprchenflo cis.Poftqttam autemnon attri * buuntur anim* qu* non efl f mfltiua ntceffario attri * buunturanim * qu* efi comprehenflua er ex compre henfiuis alijs quam fit rationalis quia animal iratio* nale dormit quia autem animal dormiens non caret aliqua re tempore fomni de organis fenfus nec de orga nis motus er cumhoc ipfe non fcntitnec moueturer tranfeuntper ipfum fenflbilia er non feniitea 9 noui* musquodeaufa fomni fit quia comprehenfiuum fen = fuum iam declinauit ab iUts organis intra corpus er ex quo iam declaratum efl quod h*cfit potentia fenfi tiua communis omnibus quinque f tnflbus er die efl qui indicat diftinguere fenflbilia er eorum diffofitionem er eorum multitudinem,nouimus quod declinans ex ifiis organis fit fenfus comunis et quod qmiditas fomni
% -
N. *'
r AVER. DE SOMNO ET VIGILIA t? fitprofundatio ingreffus iftius potenti a fenfitiua com munis extra eius organa intra corpus er quod forti* nus /it motus iftius potentia i fenfitiua ad eius organa ' /extra corpus, er ideo aliquando defcribiturfomnusqfl fit quies motus t eruigilid cotinuatio motus er haec ora tio fignijicat quidditatem fomni magis qua oratio pra cedenSiflgnum autem quod fomnuiftt pro fundatio fert J • fus communis intra corpus cfi quia uigilanti accidit fi* miie totius huius, quod tranfeiititfenfibilia a* non com prehendit quando negotiatur cogitatione tn aliquam rem quia eo tempore dcftruuntur organa anima fenfl tiuecr opponitur fenfus communis intra corpus ad ad tuuandum potentiam cogitatiuamquia uirtus cogitati ua fortificatur quiete aliorum fenfuum ari deo homo comprehendit res futuras in fomno & no comprehen dit eas in uigilia adiumentum uero iftius potentia ad co gitatiuam cfl quando confiat apud ipfam de defcriptio ne illius rei er dcputauerit eam phantafta ut faceret tam conflare potentia cogitatiua,er hoc quia res qua comprehenditur cogitatione cfi ffiritualis &ad eius i comprehenfionem qua attribuitur ei indiget notitia V , ifiarum potentiarum , hoc autem non accidit alicui ani
, malium prater hominem,quia non cfi eis potentia in*
, tcUcttiua fed comprehendunt de fenfibilibus defcriptio
f - nes rerum er earum cortices et fignum huius eft quia j ipfe aliquando procedunt fuper noxia eis er non re*
t mouent ipfa er fuper proficua er non moucnturad ea
ficq; defer ibat ur etiam fomnus quod fit nodus poten* tiarum & ipfarum fortificatio, uigilia autem folutio j potentiarum er ipfarum imbecillitas & hoc quia ex
EX LIB. ARIST. COMPEND* quo uigilia ejinegociatiofinfuum infuit organis acti ditti folutio dfuis organis propter imbecillitatem & lafiitudmemfomnusautc ex quo cd quies i/iarum po tentiarum accidit ei quod ipfe fit nodus ijlarumpoten tiarum quia iUa Acquirunt per ipfum filer tiam er ui * gor em, quit Autem htec imbecillitas accidit organis ex doloribus aggredientibus eam fleut eji Ufiituio cr la* bor er alias» ideo hijs rebus etiam eji ingrejjus ai deferiptionem f oni . Quando autem apparuerit hoc dcdifijofuione foni conuenitquod omni animali cui e uigilia quod fit fonus, qximbeciUitas aggreditur ani» mal neccjfario fed hoc non fequitur animal fecundum unam ffeciem er unum gradum c r hoc quia anima • lium qiiodda ed cui edfimnus cr huic infunt fomnus CT uigilia perfette cr infunt Utitia er mefiitia er uo luptas perfide ctiant,quia inefi ei fenfus comunisper fidus cr eorum edeui infunt tres fenfus filum & ali cui quatuor fenfus cr huic inedfimnus fed nominibus quinque potentijs quia non eji eis uigilia cr non adue nit dubium quinfomnus perfidus cr gaudium et laeti cia infint fevfui comuniperfidio quod eji animali cui infunt quinque fenfus, quia nos inuenimus plura quae amifennt quofdam idorum fenfuum cr dormiant fi * cut coecus et furdus et qui non olfacit, quia hic defidus e fi accidentalis nonnatural\s pr teter ea quia hij non ca rentfenfu communi fid carent organis quibus fenfus communis dominatur fenfibilibus quidam uerobomi * nes defcnpferunt fomnu quod fit id quod jit ex imbe * aditate potentiarum fenjjtiuarum jednon omnis fom nus jit ex imbecillitate pole tiarum fenfitiuarum quia
AVER. DE SOMNO ET VIGILIA ±0 ediquando fit ex fatigatione intcUeftus erfpeculatio» nk de una re m qua profundatur fenfus communis ad* iuuandum potentiam cogitatiuam non quia offendat j eam imbecillitas fed eius operatio eo tempore efl for * tiorquamflt tempore uigili<e,ftgnum autem quodpo* tenti & fcnjitiu£ uigilent cum [omno,c& quia quadopli cui homini difficilis efl aliqua res er cogitauerit in ea accidit ei fomnusficque aduenit quibufdam hominibus quod accidit eis quid flmilc mortis hoc efl per imbecil * litatem fuarum potentiarum extrinfecarum loco po* tcntiarum intrinfecarum fpiritualium er earum com prehenflo rerum nobilium efl fuus afcenfus ad res ft>i* rituales qufifunt in mundo angelorum er in coelis CT alibi er hijfuntde quibus dicitur quodjiant herores fe eundum eorum fyiritum, quia autem fenfus communis ex quadam parte efl unus et ex aliqua parte plures ex ea quidem parte qua efl unus efl ex ea parte qua com * prehendit omnia quitiq; fenfibilia } plures uero ex par* te organorum ac fi diceretur ex parte qua efl ei oculus cr auris er naris er hic fenfus fubijceretur fomno er uigilifi er ipfe contmct plures potentias potentiarum fenfus ideo efl manifeflum quod fomnus er uigilia con tineat plures uirtutes uirtutum animalis er ideo efl quod dicit Arijlotilcs quod conueniat quod homo ade * quatur inter i jias duas potentias er non declinet in uni earummagis quam in alteram er hoc quando declina ueritadfomnum plus expedienti flupefeit anima eror gana naturalia qua appropriantur ei. Quando autem declinautrimus ad uigiliam corrumpuntur potetifi CT organa naturalia qu<e eis appropriantur ficquc in ali
• V ' VL . * 7 ;
> % | >. . .
; .* /-ite' v'
. ' I V. . ■
EX LIB. ARIS IV, COM PE N D. qua potentiarum anim & inuenitur fomnus er uigili4 quia autem impoflibile eji huic potentU ejfe fine fubic * J
ftopropriohoc autem eji membrum in quo eih iftapo tentia , couenit itaque quod perfcrutemur de hoc menti bro quod membrum jit er Ji inuenitur m pluribus', quam in uno membro cui eorum inueniatur. primo & cui eorum inueniatur f icundo er qua ex caufa inueni * tur er quomodo inueniatur, dicimus autem quod iam declaratum fit in eo quod pr£miffum eji quodprinri? pium fenfus communis fit in corde et quod cerebrum fltultimumorganorumperficientiumhoc opus expar te squalitatis qusineftei. Quando hoc ita fuerit et fomnus fuerit pro fundatio fenfus communis intra cor pus, manifeflum itaque efi quod initium huius motus . _ i fuerit cor et eius ultimum fit adeerebrumfomni uero initium eft ex cerebro et ultimum eji ad cor fecundum ueritatem cius, initium funtifts dusres cft quidem excorde fed cerebrum eji caufa fomni quatdam caufa magis quam fit uigilis et uniuerfaliter utrunqueeo * rumc&caufa huius fedeor e {l caufa prima et cerebra tfl caufa fecunda, quado autem hoc ita fuerit h<ec duo membra funt communia hijs duabus potentijs.Qya ut ro ex caufa accidatbijs duobus membris apparet ex hijsqus dicam et hoc quia quado pofltum fuerit quod cuius que accidentis quod accidit animali caufa fit eas lor aut frigus aut humidum aut flccum uel quod, com * pofitumejlex hijset pofltum fuerit quod fomnus Jit profundatio fenfus communis quod fit eius primum et lUud ejifubiettum fenfus communis quod quidem eji calor elementalis manifefium itaque eji quod fomnus
. 6 **
AVER. PE SOMNO ET VIGILIA ±i fiat per declinationem caloris cUmcntalis cr eius ex \ pergefierifit cius reditus ad fuum principium quodeft for ? quia motus ipfe cjl corporis inquantum ipfe motus efl er ideo non mouentur potentia nifl ex parte fuoru fubie florum , qua ndo autem declaratum fuerit hoc q r expergefacies calorem elementalem intra corpus ac* adit er propter e ius contrarium quod efl frigus cr bu miditas ficut extefio c f motus extra accidit ei propter calorem cr ficcitatcm,conucnil itaq ; quod accidat ei hoc accidens tempore fomni propter frigus er humi * ditat em qu # pr<edominatur cerebro et quod uigilia ac cidat propter calorem c? ficcitatcm prtdominantem complexioni cordis, quqmodo uero accidat e xpergcfa ' ftio ex frigore erhumiditate notijicatur exhijs qu<e dicam humiditatis quidefemit <e efl quod obftruat adi * tus caloris elemcntalispcruenas er neruos er impes , dit potentiam er obstat approximationi ad organum eiappropriatum ficut obftat nubis foli,er quando au* t
fla fuerit humiditas noperucmt iste ffiritus extra, fe miU uero frigoris efl quod moueat calorem clemen *'■ talem ad mittentem ipfum ex parte qua cjl ei contra* riumji autem non corrumperetur calor tlcmentalis cum hoc etiam quod f emite frigor i/s fit quod eo ingrof feturuenaer redeat minoris quantitatis er ideo cie* mentum frigidum efl mmorPs quantitatis elemento ca Udo jtejlatur itaq; frigus erhumiditate ejfe agens fom ni id quod accidit de multiplicatione fomni comtjHo* nertrumhumidarum er frigidarum hoc autem acci*
* dens accidit alicui duabus ex rebus quarum tma cjl de coitio nutrimenti er eius digcjho in cerebro er corde ' \ F
j EX LIB. ARIST. COM PEND, fecunda dutemefl imbecillitas quaprouenit organk fenfuum & calori elementali quomodo utro accidat hoc calori elementali efi ex iftisduabmcaufls ut dixi» muscr hoc quia quando nutrimentum permutatu flue ritinfanguinem er redierit eius clarum ad cor dein* ie ad ftngula membra corporis / Icut conuenit ei cr df» fimilatur eius natur£progrtffum ejiad cerebrum CT id illius quod ajtimilatur ei er rft pars frigida er humi da, f emit £ autemmembrorum ad qu<e ucnit nutrimen tum efi quod /rigefiant er bumettetur plufquam fuc rantcrprxcipuc membrum quod natura c& frigidU er hoc toto tempore quo nutrimentum perfeueraue * rit in ipfa digeftione quoniam calor elemcntalis altera, tur etiam a nutrimento ficut alteratur nutrimetum ab e o er hume flatur plufquam fuerat CT> frige fit etiam quoniam nutrimentum efl ex quadam parte fimile er ex aliqua parte dfitmile, fiunt etiam ex decoctione in membris uapores grofii & propter eos perturbatur fpiritut elemcntalis er grauitat er mouetur coligens fe ad fuum initium quod ejl cor et fit fomnus ncccffario ex quo autem cerebrum efl frigidum er bumidum er fingula membra langue fcut ut plurimum ex parte ele menti pradominantis ineo quod principiatur in fieri Jjuius accident is ejl cerebrum cum hoc quod cor etiam tatemporehoc efi tempore alimenti aliquando ipftut calor frigefeit quado autem friguerit debilitatur eius operatio propter hoc ficut cerebrum er reliqua orga na,fomnus itaq; accidit neceffaria loco imbecillitatis ce rtbri er utriufq; imbecillitas efi caufa imbecillitatis ai terutrius er ji cerebrum ejfct forte huius caufa effit
AVER. DE SOMNO ET VIGILTA '22 loco completionis cius,caufa autem imbecillitatis ipfo rum amborum fimul ejl digeftio nutrimenti cr eius dc codio cr ideo animal necefjkrio dormit tempore quo perfeuerauerit in ipfa digeftione c r expergefit quanti do perfecerit digehionemer afiimilatum fuerit nu * tritioquia tunc clarificatur calor dementatis abbu * mutitate cr uaporibus cr mouetur per arterias con* tinuas cr perneruum fenfus extra cr fit uigilia necef farioytxpergefadionis autem caloris dementatis tem pore deccftionis ex organis fenfuum tji autealia cau * fa quia aiuma ex quo fuerat una ex quadam parte & plures ex aliqua parte habet in omnes has potentias declinationem quandam cr quando grauaretei ali* quis aflus operationem anima facit declinare organa agentia animalium abitioattu in iUum attumut fortifi cttur per hoc adadumiUum quem intederat, crideo tempore digejlionis nutrimenti facit declinare calore ' elcmcntalmadaftum potentis nutritius hoc autem fit in loco in quo ejl eius operatio, hoc autem eft intra corpus crhsceft unacaufarum qua Jit fomnik ex la* bore cuius funt diuecaufx quarum una efb huius gene ris cr hoc quia quando calor dementatis frigefaftut fuerit cr diminutus exparte motus hoc eft motus ft •
- eundum locum cr motus comprtbcnfioms hoc eft per fenfum mota ejl eo anima in profundum corporis ut p ipjum fieret in ipfum id quod retiquu ejl de ultimo nu* tnmentout multiplicet feCT comutet per ipfum quod refolutum fuerat per motum,fecunda autem caiifit eft quia quando motus frigefaceret calorem naturalem tpfcfrigefeucr minuitur & grauitat propter fngm
F ii
EX LIB, ARIST. COMPEtm er dolet et coligitur infuum principium ut ex fe ex* peUatur complexio qu<e accidit d , fomnus autem acci iit umuerf aliter propter tranfmutationem caloris ele mentalis fecundum fuam quantitatem et fuam quali* tatem/omnusuero qui fit tx nutrimento fit propter eius b timiditatem er eius frigus qui uero efi ex labo* re eft propter eiusdefcfium&Juum frigus. Q yan * . ' do uero hoc accidens animali accidat cil propter necef fitatem quid ex quo de necefiitate horum corporum tfi quod offendat ea lafiitudo et labor et refolutiocum motu et quodnutriantur indiguerunt fomno loco quie tis etneccjiitatis effendi natura ^hoc aut em efi e contra fio dift> optionis corporum cceleflium quia ex quo non offenduntur lafiitudme et labore, et refolutione et nonnutrwntur non indiguerunt fomno. Sicq iamde * claratu efi ex hoc fermone quid fit fomntK&cuipar ii partium anime attribuitur fomnus et cui membro : membrorum corporis et quomodo accidat et quartae cidat. Conuemt autem nobis pofinaturam fomni quod notificemus naturam infomnioruni et quod fuorum generum fuerit ex comprehenfiombus diuinis qua lio attribuuntur habitui hominis nec eiusinquifltmi.Et dicimus quod harum comprehenfionum quedamefi que uocaturinfomnium et earum efi que uotaturdi uinatio et earum efi qua uocatur prophetia,plutes au tem homines interimerunt ejfe huius et attribuerunt tffe eius quod apparet de hoc accidenti . Qjudam au* temhominesconfirmaueriint ipfum. Quidam autem confirmauerunt parte et interimerunt partem , exclu Mere autem fuum effeefi txtludcrejenfata et prmpue
i f
AVER'. DE SOMNO ET VIGILIA iq ijjvin fomniorum utrorum quid multotiens quidam x homines uidentin [omnia q:i£notificat quid pendunt fit cis in futuris qn autem bo mo expergefactusfuerit eius reiteratio in feipfum fecit acquirere ei illam ex* pe rieritiam quia notitia proucnicns ex eis ejl perfcet ' ‘ tx natura agentis hoc non per accidens,et compreben • fionem alia m et licet non viderimus eam ipfa efi ual* defamofa illud autem quod efi famofum apud omnes atit numeratur cum necejfario fecundum totum aut fe* eundum partem quia impofiibilccfi quod famofum fit ■ falfunt fecundum totum ferino de quidditatein fomnio rum fufficitet abundat inloquedo de eis quia dtfferiit fecundum multum et paucum hac efi ejfe eorum,diuer fitas autem eorum nominum efi propter diucrfitatem •
‘opinionum uulgi de caufis eorum hac autem efi res na ta quod ipfi opinentur de infomnijs quod fint ab ange lis et de diuinatione quod fit a demottibus et de prophe tia quod fit a deo aut fine medio aut cum medi o appvo priata, pratereaprophetia diuiditurapud cos quiaip fa ucnitad notificandumres fapientiales ficut eibnoti* ficatio quidiitatis beatitudinis ctnotificatio reru qui bus prouenit beatitudo progenit autem notitia de tisin rebuS generabilibus et corruptibilibus. Ari&otiles au - tem ex hijs loquitur de infomnijs folum et nos loqua * .
<ntur deeis et dicimus quod infomniorum futit duo: fpc ms falfum et utrum* Couenit autem quod Jpeculemur de eis cui partium anim£ attribuatur unaqueque ishi rum ficcietum et qu<c fit caujd agens unamquamque 'iftarum duarum jpccierum infomniorum bocefiueri ttfalfiet quare fint in fomriia utra et quomodo efi pof „
i .,r
EX LIB. AR1ST. COMPEND. fibilc quod Jlnt et quot funt fua /pedes et in quogenu renoticiarumflntet quare quidam homines inteUigat - '| interpretationem infomniorum et aliqui non inteOim gunt interpretari ea ifte enim funt radices quafitorunt ,
* qua appetutur in hoc genere. Et dicimus quod ex quo
dormiens fentithac ac ftuideret et audiret et olphacc ret et guftarct et tangeret et non funt ibi fenfus ab ex * tra ficque eft quod principium huius motus fit in fotis no et eius ultimii Jit in uigilia et quia in uigilia hic mo • tus incipit ex jen fatis qua funt extra et finitur in me * "
1 moriam qua eft quintus gradus conuenit itaifc quod fit eius principium ab hac potentia ,fed quia ex quo co gitatiuaetmemoratiuanonfunt agentes fomnumfed agens fomnum eft phantafia quoniam hac potentia e(t in per feneranti motu et continuo aftu imaginationis et exempliftcationis et translationis aphatafmate in phantafma aliquando facit adijfiofltionibusquafunt in membro et aliquando facit hoc eft impreftionibus ,\ qua funt mfenfu communi et aliquando offendit /fit*
1 ciem iUius rei qua imaginatus fuerat ex principio ab extra ficut declarabimus et hoc duobus modis aut ofi* fendcret Mam infe aut offenderet eius locum et eius fi guram et qua hijs fimilia funt declaratum eft itaq; hoc ex toto quod in jomnia attribuuntur potentia phanta* ftica primum inter potentias anima flue fuerit uera (lue fuerit falfa quomodo uero accidat i fomno ex hac potentia quod homo uiieat ac fi fentiret futs quinque fenfibus ctbfque quod fint finfibilia extra animam fioc itaque fit e contrario motus qui fit inter ipfam et inter [enfata qua funt m uigilia et hoc quia m uigiha fenfibi
V / : ' ■ , ' 1 i ' ' ’
f ' . i A C ■*. -i t' : /' /r • ’v > . -»
AVER. DE SOMND ET VIGILTA tiaab extra funt qua mouent fenfus ctmouct fenfus communis potentiam phantafticam ficq; quando pom tentia pbantajlica imaginata fuerit rem quam accepe rat ab extra aut a potentia memoratiua redit et mouet fenfum communem communii autem mouet fuaspo • tentias particulares et accidit homini quod compre* henditfenflbilia licet non inueniantur extra quia fu* fpccies iam reddit * funt organis fcnfuum et non efi dif ferentia inter duas difpofitionesfiue uenerint ab extra flueuenerintab intra ^liquando autem accidit flmile huius in uigilia timenti et egro et propter pradomimu potcntiapbantaSticxbijs temporibus quia quddofor tificatur eius operatio redit mouens id quod erat mo* tum ab ea qu<e ejl fenfus communis pradominatur at» ' tem motus potentia phantajiic t in fomno quia abfolu ta efi ex nodo potentia cogitatius et exiuitab eiuspo * teflate et propter imbecillitatem huius potetis hoc e& cogitatius in timente et egro accidit eis fimile huius ac ci dentis ficq- iam declaratum efi ex hoc fer mone quod infomnia Jiuejintuera autfalfa funt attributa potert tispbantajhcs.Spc culabimur autem caufas ejfcdiuas iftarum duarum /pe ctcrum in fomniorum et dicemus quodinfomniauerajigntficant notitiam entitatis rei * ignote apud nos naturaliter ante illam noticiam que ut plurimum eft priuata tempore notitie et hac ucri*. ficatio qus prouenit nobis po fi ignorantiam nonpro * uenit ex notitia p recedenti apud nos aftiua nec pojl co t g nationem ctjpeculatiancm Jlcut prouenit nobis fcien t ia ueri finis que prouenit nobis ex premifiit quia iam declaratum cft tu libro poficrionimquod notitiam uc
% * . - * \ ' j ,
\~l I > l * . " t‘, ’ v'f
■ •' . ' \ 4
K -
EX LIB. artst. compend.
Ttficationis et fortificationis pracedat naturaliter dua notitia effetliua etmediahancuero notitiam qua pro petiit in fomno uidctur quod non pracedit ipfamfre* cies efftftiuanunquid utro accidit ei ff edes media t ba het locum Jpecuhticnis ■ Qjtando aute hac notitia pro ttenit pofr ignorantiam et innenitur in aftu postquam • fuerit in potentia et non efr nobis noticiam efficiens hanc notitiam manifcflum efi quod di/pofltioprouen* tionis cft diffofitio proueniens primarum pramiffa *' ruttt feu dignitatum quando autem hoc ita fuerit con* uenit quod efficiens utmfquefit unum er unius gene taris er quia iam declaratum efi in fermombus uniuerfa kbus quod omnis res qua exit a potentia in aftum ha * bet efficiens lUius generis extrahens ipfam de poten* Ha in aftum^oportet quod efficiens ifiam noticiam fit inteUigentia in aftu cr lUe met efi qui largitur prima principiat erum ffeculatimrum quarum ejje declara * tum efi in libro de Anima,quia amba largitionis funt imius generis differentia aute inter utrasq ; efi quia in fcientijs fpeculatiuis largitur principia efficientia noti tiam inteUigiHlium hic autem largitur notitiam igtio* tam fine medio er ideo in hac ftecic largitionis e frio* cus admirationis cr perfer utattonis uchementis quia ' fi hac largitio ejl pofiibilis homini nuquid pofiibilisfit
ei in omnibus potentijs ignotis er hoc in omnibus ge* nexibus aut hoc fit pofiibile inquibufdam generibus CT non fit pofiibilein aliquibus mqmfeffm autem efi ex difpofitione quod impoftibile fit quod ipfa fint de ali* qua rerum fpeculatiuarum f id funt de rebus futuris et uniuerfalittr quo modo rts fuerit hac ftcaes largitio
t *v
£VER. DE SOMNO ET VIGILIA 2f nise# ualde nobilis & attribuitur principio maiori quam fit principium arbitrij & nobiliori eo immo eft res diuina e prouidentia perfetia de homine cui pro • uenithacfpecies notitia in pluribus rebus er ex quo quidditas prophetice ingreditur hanc fieciem largitio = nis attribuitur deo res autem diuina funtipfi angeli . Et ideo dicebat Socrates athenienfibuso homines ego non dico quod hac ueftra fcietia diuina fit cajfa fed ego dico quod ego fim [ciens [cientia humana flcquefpecu labimur de hoc poftea fecundum nofirum poffe er crt dulitate noflr a^redeamus autem ad id in quo fuimus et dicamus poflquam declaratum ed quod largiens hanc fcientiam fit inteUeftu* purus a materia eiam decla* ratum efi in fcientijs diuinis quod ijle inteUigentia fc* parata inteUigant naturas uniuerfales elargiuntur fimileeiquodejlinfua fubftantia impcfiibile e & quod largiantur rem particularem omnino quia non e# ni tura earum comprehenfio illius rei particularis,diui* dituruero iUa forma umuer falis in particularia fecun dum materiam hoc eft ex parte qua non efi ei confi « flentia nifi in materia er flinteUigentijsfeparatis ejfet comprehenfio particularis ejfent necejfario materia ** les e non agerent nifi per contaftum dftionem e pafionem poftquam iUa inteUigentia non inteUigunt lUas res particulares , utinam [cirem an ida inteUe * dus agens largiatur hanc formam particularem ap* propriatam tempore , eloco una ffitciceuno fin * g ulariffecieiyego itaque uideo hominem qui compre* benditifiasres epracedit ei in fomno notitia futuri in earum mnouatione eius quo efi appropriatumfuo
*X LIB. ARIST. COMPENDE torpori aut fue anime aut fuis affinibus aut homini * tus fue regionis & uniuerfaliter eius quod iamfci* uerathoc autem dubium efi duorum locorum quo* rum anus efl quomodo proucniant res particulares ex influentia uniuerfah fecundus autem locus efl qua * re appropriatur k<ec largitio particularium appro * pr ia tarum homini quem offendent eorum notitia , lo * quutio ituque de tjlis rebus licet fit remota fecundum comprehenfionem humanam oportet quod perue * niat ex hoc ad ultimum eius quod efl eius nature com * prehendere ipfum quia ejfentiabeatitudinis non efl ali qua res ultra hoc & dicimus quod rerum que fiunt quedam funt jlngularia fubjlantiarum er quedam funt fingularia accidentium er fingularium fubflan * tiarum quedam funt fingularia fubjlantiarum {impii* tium er quedam funt fingularia fubjlantiarum com* pofltarumer ifta funt duarum foederum aut anima* ta ficut piante er animalia autinanimata er que funt fui generis, fingularium uero accidetium quedam funt in fingularibus inuenta fubftantiarum fimplicium er quedam funt accidentia que fiunt in fingularibus com pofltis&hec funt duarum foederum aut inuenta in ipfis animatis aut accidentia inuenta in inanimatis CT utraque iflarum duarum foederum efl a natura aut a uoluntate fingularium uero fubflantie omnium funt determinate caufe efficientes ficut declaratum efi infdentia naturali quia nomnucnitur flngularefub* flande in accidenti quia tam declaratum cft in libro Verygcnefcos quod innouado partium elementorum crtranfmutatiQ earum ai fewuicem efl determina*
AVER. DE SOMNO ET VIGILIA iaordinata feruata intenta ex parte motuum corpo* rum codeftium & fle effet poflibile quod effet genera* tio er corruptio in fuis partibus cr quod remanerent femper feruata fecundum fuamtotahtatem er fic etia declaratum efl in iUo eodem libro quod corpora fimi * liump artium qux fiunt ex elementis primo funtde * terminata ejfe caufarum contentarum propter mo * tum corporum cccleftiumqutfuntcaufe remoUcor porum flmilium partium cr format demotorum funi caufe propinquee er declaratum efl etiam in libro dc Animalibus er plantis quod fingularia plantarum CT animalis funt diffiniti ejfe determinatarum caufarum in propaganti quidem eorum efl ex parte geniture et inteUettus agentis ^quando autem non efl propaganis efl propter elementa er corpora cceleflia er intelle* dum agentem quando autem fuerint htec fingularia definiti effe natura eorum efl inteUetta necejfario a for mafeparata cuius proportio ad eas efl proportio for • marum artis ad fada per ipfam fingularia uero acci * dentium quadam funt qua funt ex caufis naturalibus CT quadam funt qua funt ex caufis uoluntarijs er qua damquafuntacafu cr hoc in duabus jpecicbus fimul hoc efl in rebus uoluntarijs er rebus naturalibus id au tem quod eflacafu nohabet naturam intcUeftam quia nonhabet caufis determinatas cr ideo impofiibile efl quod agat in hominem notitiam de eo quod fit exiflis nifi fecundum aliquam ffecicm accidentis fecunde ue* rojpecici accidentium determinatarum caufarum efl necejfario natura uniutr falis qu£ efl prima caufa fui effe commi itaque necejfario cuius notitia contine *
G ii
EX LTB. ARIST. COMPEND. turper fccaufeefintpcr fe quando autem fuerint.ibt caufe entes per JciUtfunt necejfario intcUettt a na* tura uniutrfali flue: nos inteUigimu t eas flue non in* teUigimm , uerum tamen non comprehenditur noti* tia in nouationisiflorum flngularium per fiUogifmum cr hoc eorum qu£ multo tempore pr£c efferunt quia iUe caufe non funt definiti effe apud nos cum hoc quod in fefunt definitieffe t nos autem comprehendimus no* biliorem iflarum caufarum er communia uniuerfa* lia inter gradus cr proportiones quas nos compre * bendimus de hoc qu£ funt deteminat£ apud natu* ram intellettam qu£afiimilatur lUis quod apud iUos eftiUiut natur £ fenfibilis er mouentur ab eamouen* tur flcut mouentur organa a formis magiflerijmul * torum graduum er forfitan funt etiam eorum,crideo eflquod apparet quod non fiat aliquod flngularium perfea natura mfl ex pr£cxiffenti cognitione quas artifex mouet flcut dicit Ariftotiles fecundum men* furam notiti£ artificis ,e orum uero qu£ fiunt a uo * luntate cr arbitrio qu£dam funt qu£funt perfe defi* nitar um caufarum licet non flnt definite apud nos C T hoc uel ex moribus animalibus naturalibus aut ex mo ribus orientibus ex femita er opinionibus humanis quia has etiam oportet quod flnt determinate apud na twram licet non flnt definite apud nos Aftronomia au tem largitur iuditium de nouttate flngularium flcut pu tauerunt quidam homines quod iUud proueniateis ex dijfiofitionibus corporum cceleftium appropriatorum innouationi flngulorum flngularium fpecierum et ideo putauerunt 1U1 qui dicunt reditum circularem quod
AVER. DE SOMNO ET VIGfUA xr oporteat quod redeant flngularia fenfata cadent e? hoc propter id quod putauerunt per dtfpofittonem cor porum coele flium eedemflnt definite quando autem totum boc conftiteritnonefi negandum quodintcUi* gibihafeparata largiantur ammx , phantafiicx naturam umuerfalem qu<e efi lUiusflngularis quod fit boc efi quod inteUigitur ex parte caufarum fuarum ,ani* ma autem phantailica recipit iUud particulare hoc efi quod recipiat ipfumex parte qua efi in materia cr iUeefi modus quo ad particulare, anima uero phatafii ca recipit illud particulare ex qua parte ipfa eft ma * terialis ficut declaratum efi in libro de Anima e? for te recipit illud ftngulare inteUe du uere wfortaffe re * cipitquod circumfcribit ipfum e? tunc iUuditl fom* nium indiget interpretatione ex quophatafla non pof fet accipere inteUedum uniuerfale accipit ipfum per fua flngularia modo propriori naturx uniuerfaUhoc eft recipiendo quodcircumfcribit ipfum quia circum fcriptio rei eftplures res in potentia e? ficut inteUe * dus agens largitur perfeftiones uniuerfales materia autem recipit eas receptione particulari fle largitur hic ultimam perfedionem animx pbantafiicx utiiuer falem,anima autem particularem eam recipit quiaiam declaratum efi quod inteUedus agens largiatur pri* mas perfeftiones potentiarum animx particularium hoc efi quinque fenflbus er potentiam phantafiicam quia ipfe largitur has formas cr praeparationes lar » g itio uero ultimarum per fed io num earum funt fenflbiliafed in hac comprehenflo fiiritualis qux jit in fomno aut inflmili ei ipfe largitur animxpbantafiicx
EX L1B. ARIST. COMPENR fubftantiam imaginationis CT praparationis qua pri mdt perfcftio anime phantaftice Jicut autem medicus expertus prono fricatur quid in futurum accidet cor* pori Socrati CT eius anime aliquo certo tempore CT hoc per duo principia quorum unum efl uniuerfale in* teUcttum CT alterum particulare fenfatum fle hecpro noRicatio conftruitur ex quodam uniuerfali quod da* turab intcUigentia CT ex quadam fpecit particulari que afUmilatur tUi uniuerfali fed quia homo non com prehendat exhijs particularibus niflquodejlappro * priatum fuo tempore crloco c r corpore CT homini* busfuis preter alia particularia qua conueniunt tUis tniUa natura uniuerfali hoc ejl quia oportet horni * nem habere in hac comprehenfione alteram duarum fpecicrum generum praecognitionum uerifcationem CT formationem qu£ e ft cognitio preparans hoc cft notitia informans formam phantafie CT debet pre* cedere ucrificationem,homo autem non pote ft aequi* rer chane notitiam nijl de fingularibus qua: iam pre* fciuerit CT precipue de lUisjingulaaibus quorum fa* cit maxima folertia quoniam de ignotis ei non pote ft acquirere factitiam quoniam licet non oporteat hanc ucrificationcm quod praecedat eam notitia efficiens oportet ut procedat eam notitia preparatiuafed qua* re petentia pbantaflica ut. plurimum non inducat fre cicm jinguUrem qu<c ejfetfubiUo uniuerfali quod lar * gitur intcUigiturfed inducit fpeciem ei fimilem hoc ac cidit quia rei fenfate ejl duplex forma hoc ejl Jpiri* tualis CT fama fimilit CT corporea, que efl forma rei fenfate non forma Jimihs, forma autem fimilis um*
AVER* DE SOMNO ET VIGILIA aS uerfalt quia cjl propinquior natur £ uniutrfali quam utra, forma rei c T ideo anima phantafiica recipit fpe* ciem inteUcttam fecundum quodfpirituahus poteft re cipere eam quandoque autem recipit eam corpo* ream er uidet homo in fomno formam ipfam non fl* milemei.Sed quare hac comprehcnflo approprietur fomno ejl quia anima ejl una fecundum fubicftum plu res fecundum potentias ideo quando utitur una /pe* cie potentiarum intnnfecarum debilitatur ab exer* citio alterius fpecieiac fl diceres quando utitur po* tentia cogitatiua debilitatur ab exercitio potentia» rum extrinfecarum ut ji dixeris organorum fenfus cr non utitur potentij s intrinf tcis nift potentia phan» tafiica. u. g. quia quando exercet comprehcnflonent qu<eefl ab extra debilitatur comprebenfione qua edi ab intra er quando utitur potentiis motiuis debilitati* tur potentia comprebenfiua &jlc quando utitur po * tentijs interioribus debilitantur alia. u.g. quia debili* tatur potentia phantafiica , quando fortificatur cogi* tatiua er e contra cr aliquando fubtrabitur anima per ocium alicuius imorum generum aut alicuius ft>e* ciei er fle quando fecundum aliam fpeciem fortifica * tur cr aliquando non fubflrahitur in hoc aftu per ocium quarundam potentiarum fedociatur cum hoc organum quo operabatur potentia ociofa cr deuiatil * lud ad effendum organum illius potentia quam inten * dit exercere fecundum quod pracefit fermo de cau * fa fomni propter inclinationem caloris elementaUs ab organis anima extrinfecis intra corpus ad digeren dum nutrimentum er fle putatur quod res fitin hoc
EX LIB. ARIST. COMPEND. efi quod anima faciat declinare reliquas potentias in* trinfecas er coniungantur adfaciedum inueniri phan tafi* formam reiqu* non compr ch editur [en fu, quan do autem totuhoc fuerit jlcut meminimus quod aftus potenti * phantafiic*fit perfeftior er magis /pintua* lis quoniam in fomno anima facit ociari fenfusexte * nor es er fua organa er redit ad fenfus intrinfecos fi* gnum autem quod potenti* intrinfec* habent perfe * diores operationes in quietepotentiarum exteriorum quia qui ualde cogitant & eorum potenti* fenfl* tiu* ingrediuntur intra corpus er accidit ck fomnut uchemcns immoipfl feriofe faciunt quiefeere, fenfus exteriores ut melius cogitent & propter ea qui nati funt fln: uifu er fine auditu habent perferiores po* tentias in trinfecas. Et ideo prophetia prouenit cum difpofltione fimili epilcpfi * quoniam quando poten* ti* ijie intrinfec* mouentur motu uehementi dum re * colliguntur potenti* extrmfec*ut pofiit aliquandoac cidere flncopk-Sicque declaratum cft ex hoc quare h*c comprehenflo fiat in fomno er non in uigilia.Non efi autem remotum quod inueniafur homo qui com * prehendat ex hoc in uigilia quod comprehenderet dor miens.lmmo aliquando uideret formam rei prouenien tem non eius phantafma er eius exemplar ficut di* citur de athoniis . Quare autem fint in fomnia ue* ra hoc eft propter finem hominis perfeftum er hoc quia ex quo homo efl breuis notiti * er comprchen* dens er inteUigens cogit atiuam qu*efi in eo comprehendit innouationem rerum utilium & noxiarum in fuirumutpr*parct feadrem utilem & appropia*
' quet
AVER. DE SOMNO ET VICILIA quctcicr gaudeat etiam itt aduentu boni erfiatfoi lers ad eius aduentum er folers etiam fiat ad euaden = dum are noxia adeo quod multotiens propter breui* tatem huius potenti# non pr# cognoficit quid fit inno = uandum fiue bonum Jiue malum fit quia adiuuatUr h#c potentia per hanc nobilem fignificationem crcom prehenfionem ffiritualem qu<e prouenit per infom «* nium,ideo dicitur de eo quod fit tanta pars prophetia er hoc efl notum per inj omnia qua uidit rex P haraon, de quibus interrogauitipfum lofeph.Conuenitaute in terpreti quod fit homo habens animam naturaliter pa ratam ad difiinguendum phantafmata reru er in fom niorum er efl ille cui intcUigibilia largiuntur Jpecies corporeas quibus per in fomnia fuerint fimiles fpecies frirituales er necejjario conuenit ei ficire extra communia omnibus gentibus er extra propria flngu* lis gentibus er fingulis Jpeciebus hominum quoniam uariantur gradus gentium fecundum mugis er mU nusinfuis exemplaribus fecundum duos modos quos rum unus eft fecundum naturam hoc efl fecundum po tentiam fuarum animarum er fecundum entia ap * propriata eis in fiuis regionibus , fecundum autem e fi f$ eundum exemplaria er opiniones quas determinaue* rint perfuam credulitatem er confueuerit credere ex tempore fu# nat iui tatis er hoc de primo principio er de angelis ad effentiam human# beatitudmis quia iam imprimuntur ifte res in fomno per id quod afiimilatur eis aliqua fimilitudine fied non inteUigeret qui nefeis retfuas opiniones de hijs rebus quianefeiret cuius rei effiet exemplum hoc exemplum, quia qui credit quod
, ' H 1 ’
EX LTB: AEIST COMPENO* X>eus& angeli efficiant res fine medio apparet eis in filis in fomnijs quod Dcusexcclfus aut tolis angelus f a ciat fic er imprimeret ei Deu* excelfus aut angelus per id qjwdafiimilaturei fecundum quod credit tpfe de eis er fic imprimitur ei bonum quod fit ad huma * nam felicitatem fecundum quod credit de ea&utii* uerfaliter hic funt plures iprefiiones qua: approprian
tur cuique gentium fecundum opiniones quibus appro
priantur er conucnit ficut dicit Ariftotiles interpreti quod afjfue faciat eius ar.imam in cogitatione er jfiecu* latione ,cr munditie er non declinet ad mores anims heJlialis.Et aliquando accidit alicui homini ut unum in , fomnium per aliud interpretetur mfomnium ficut ac* xiditdeinfomnio her culis regis fecundum quod refert Ariftotiles.QU' infomniauerat in fomnium quod ne» mofeiucrat interpretari,quando autem iterum dormi yet interpretatum fuit er remanjit folers in eo quo ufq; acciderent res illa:. Et aliquando accidit alicui ho* mni quod uideatin fomnium aliquod er pofiea obliui fcatur eius deinde in uigiha remimfcatur eius y quanio autem rcminifciturf intit eo modo quofentiebat in prs terito quowodo autem fiat hociam diftumcft.Vcri* tas uero in fomniorum eft uaria propter uarietatem hominum fecundum hanc potentiam phantafticambif enim funt qui habent complexiones melancokcas fri* eidas erjiccas quoniam humiittas objlruu potentias ■%T claudit aditus ffirituum & facit fomtmquaji mor
tem quam ob rem talis dormit , humor autem melan*
colicus conucnit fomno& operationi huius potenti* quia efi multi uaparis qu\ afceniu ai cercbru er i eo
AVER. DE SOMNO ET VJGItTA tonusnit fomnoz?huic potentia: convenientia quidc huic potentia efl ex parte qua eft hac potentia hoccft phant^fla quando fuerit uebementk motus cr conti* nuo terminis infomno cr uigilia cr tras fertur a pban tafmate in phantafma cr pauca firpiiiascr flabtlitas fttpeir phantafmate rei quam immagimtur^bonitas au tem eius operationis efl propter bonitatem cr firmita tem imaginationis cr habilitatem fuper ueritate rei quam imaginatur tUa autem complexio cuiconuenit bicaflus eft frigi da et ficca & hoc quia frigusfequitur tarditas motusfocitatem autem fequitur firmitas for tna crideo inuenitur omnium huius potentia habenti bus coieram nigram adeo quod ipftwgilantcscomprc benduntquoi alij comprehendunt domne te s^nunquid autem hac potentia feu comprcbenfto fiat tribus tem * poribusiti hoc efl locus foculationis quoniam quod uenit pronofticari eft tempore futuro fed no efl re.no * tum quin hoc accidit de praterito cr prafenti quando fuerit nobis ignotum.Eft autem perferutadum de quo genere entium accidat fieri hac prono fticatic. Quo* niam genera rerum fatarum aut funt fcientia focula* tiua aut artis prati ca aut potentia eogitatiua 3 particu latis notum autem efl quodhaccomprehenfto ut pluri mum non fit nifi de rebus futuris quarum comp rehtn fio eft potetia cogitatiua particularis qua exercetur ad comprehendendum utile cr noxium de rebus futu* riSyde artibus ueropraticisim opinatur quod pofiint acquiri per infomniumfteut refert Galenus de pluri « bus rebus quarum notitia peruenitei perinfomnium hoc aut aliquo modo procedit proceffu compnhen fio*
H tt
EX LlB. ARIST. COMPEtfEi. hum particularia qua fuerint de rebus pardcularibui futuris quia notijicatio prouenit in tali re de re parti *
- culari qua iuuaret rem illam deinde inteUedus facertt propofltionemuniuerfalem ex hoc,notificatio autem omnino fuit de re particulari ficut patiens quettiant morbum infomniaret quod talis herba iuuaret eu h<ec itaque notijicatio ejfet particularis deinde pofiibile eji artifici medicina quod faciat ex hoc propojitionc uni • Uerfalem in fcientijs uero jpeculatiws hoc remotum efb quod jiat hoc quia jl ejfet i eis hoc, fpeculatio effet ocio fa er frujira c r hoc quia natura hominis eji quod com prehendat fcientias jpeculatiuasfccudum id quod crea tus ed per pramiffas primas ji autem comprehende = ret eas per infomniu fine notitia ejfediua hoc eji fine pramifiis , prima prima pramiffa tffent in ea ociofa cruniuer [aliter prouentio inteUediua fciendarujpe tulatiuarum fecundum hanc jpedem eji per accidens & in paucioribus er impofiibilc eji ideo quod P cr fi* datur per eam ars jpeculadua uerum tamen fi quijpia diceret iam pofiibile eji quod prouertiant exemplaria rerum jpecalatiuarum alicui jpeciei hominum fecun* / dum hanc /pedem comprehenfionis & confiteretur quod haccomprehenfio dicatur fecundum aquiuoca • donem nominis cum comprehenfionequafit perdi * fciplinam mediantibus primo notis iditaq j efiimpof* fibile quia eius prouentio hoc modo eji fuperjlua quid iam prouenit homini perfidiori modO)rtaturd auteni non facit aliquam rem ociofe cr ideo conuenit quod haccomprehenfio non jit hijl de eo cuius comprebeti flo non perficitur in uigilid Hifi diceret quijpiam qitod
AVER. DE SOMNO ET VIGILIA $i hac faccies comprehenflonisfit eius cuius efiimpofiibi lefit difciplina fcientiarum faecularum naturaliter aut alio modo ab ifio er tunc non effet ei hac potentia ocio f e nift quia manifeftum ejl quod fi [unt bij horni* nes/unt homines fecundum aquiuocationem nominis immo magis effent angeli quam homines quia nonne* rificaretur de eis diffinitio hominis qua eft ipfum effe Comprehendens cogitatione er faeculxtione inteUi * gibiiium,hoc autem apparet effe impofiibile ex hoc quod dicam quoniam fcientiafaeculatiua in feeftuna C r non uariafiue fuerit [cita per difciplinam fluedifci plina t fi autem fciretur utroque modo tuc difciplina no accipietur in eius definitione necejfario fic non eua dercmus ab altero duoru aut quod dicamus quod hac comprehenfio dicatur fecundum aquiuocationcmno * jttinfr cum comprchenfione humana aut quod confitea miir quod res eadem fit cX diuerfis caufis er fle habi* tuio rei ad cau fas tius quibus conUituitur non effet nt ceffaria totum autem hoc e & impofiibile.De inf otnnijs itaque utris er quare fint er quomodo fint iam dittum efi.dicendum eft autem de caufis infomniorum falforu Uniuerfaliter autem hac infomtua fiunt ex duabus cau fis quarum una cfl operatio potentia phantaflica in fomno er imprefiionibus qua remanferint in fenfu , communi ex ipfifcnfibiltbus exterioribus <crexoperationibus huius potentia in faccies rcpofitaS in poten iia memoratiud er cogitatiua ex lUis rebus fenfatis quoniam femper motus huius potentia hoc cftpbana tdfiica eflinrcpofitoriutn huius potcntiaboce&co* gitatiu* er memoratiua er repofttorio fenfus com*
I ** ' , > ' M ' ,*T
‘ „ " / ’
EX LIB. ARIST. CQMPEND. munis yfccundiuerocAufi tft naturalis appetitus ani* me quoniam anima bcftialis quando appetit aliquam rem cjfe aut appetit eam non ejfe parata eft facere exemplar form e rei dejiderataea diffofitionequa ap petit eam er reprefentare eius ffeciem er ideo qui ca pitur amore mulierum uidetfe cohire cum eis & ha* bens fltim apparet ei quod bibat aquam er huius gene ris funt infomnia que figni fiunt fttuium medicos ex * cejjum humorum tn corpore. u.g* quia uidere ignem fignificatexceffum colere er uidere aquam ftgnifiut excejfum phlegmatis differentia autem inter has ima ginationesfalfas er inter utras que fuit per infemniu efl quia anima conturbatur exueris infomnijs &cx* pergifitur quafl timida admirans eam fpiritualitatem fubttlemquam uiderat ftcfy tam loquuti fumus de in » fomnijs ueris &falfls er de quidditate eorum er catt flsfuisc? accidentium eorum &c .
Bxplicitfermo de Somno cr Vigilia deifauort . x
y '* i r ' *
A B C D E F G H I K L
, r . ' y ' \
Omnes funt duerni.
7 ' f \
Vtnctijs ptr Nicolaum it Bafctrink.
t* D. L1L ■■ _
Paraphrase of Plato's Republic
Contents — 5 sections
- Part 1 — AUEROIS PARAPHRASIS SUPER LIBROS DE REPUBLICA PLATONIS, ...
- Part 2 — necefiitudinc coniun&os .Sententid igim ut&run omnim und effe dehet,…
- Part 3 — N O N A dem<{; uirtus y ut per fe ip/e mouedtur dl id y <\uodcun<\ue…
- Part 4 — mlitiofde ciuitdtis ftdtus , p&ter o^timos illo! T
- Part 5 — remanfermtyprafirtim in uiro uirtute inftitutorum…
Part 1
AUEROIS PARAPHRASIS SUPER LIBROS DE REPUBLICA PLATONIS, ...
Averroes, Jacob Mantino
Digitized by Google
Superlihros de Rcfuhlia ^Utonis^nunc pimhn Utiniute donm , Ucoh
'^lkr Wtntino Medico Hchrneo
m. d* xxxrx.
Cum gmfa 7 & jpriuilcgio Pontifi c[% *d dcccnnium.
PhVLO . IILPONT ♦ MAX, Ucob Hdntinus Hefcn* hs. S*
*JTER OMNIA ifiwper<w<li nomin*. ^P.B. hocurium p*- *ftorisnomen tudntiyufiimu, tum diui
ffa num , r«w fdnftum, ~iommbus%orbistcr ^li r4rkW popwlfs per- |j^rtfr«mfwijJene»io £J dmbigit. ea ficjuidc impundi fdcvltds mifericordid , ^ mtnfuetudine, fide.etpietdte eft refcrr* . Tcc/rro «eciww Gr* ci ubicfe pdftorem yopulorum regem appelUnt y uerumty /icri <inti<{u<£ legis codices pa/?i ro Reges^wwoscj; S<*cer^otes^Mtlices , cgregios^ Propbetas , dc dliorum moderdtores^dPcores uocdnt: nec mehercule iniurid. cumDeusOpt. Mdx. Paftor \frdelisu Dduide fuerit mtncupdtus.cjudm inter caterds prtfcipudw drttm y primi omniu $drentes y & f yeris dcceptifiimus Mojes legiftaror <t<{uifiimus dccurdtfrxcoluem.Qupd rromen Chriftidnis adeo uenerdndum y <& minfi cumfuiffc (trmtnus } ut <[ui ad fHmrnifdcerdotq d^iccm y digniti*
tcmuc fucrintfcrldti.ilhco fdftoris nominc dccoren* tur:<{uo nihd apwcf cos fdn£liu$ y whil diuinius, mhil dcni<\ ; prtftdntius rcpe nri pojj e exiftimtQuad non folumhomimmopinione ><{u4m fummis tuis uimtibus tibi Compdrauem,fed diuind quadam ntionc tibi dc bcrifignijicibdtur.Ndm qui primus Vdmefiorum co* gnomen in gentcm tu&m intulit , is(mcd <{uidem fen* tcntia) nef cio <tuo numine afflttus prtnuntidffe uidctur,dli^udndofore y uteiusnominismio in fempiteftia temporumferie inuolutd^ infigni aliqxodignitatii grdduimmomlis ejficeretur.Pbarncs cnim Hccrufco tum UngudjCjude meo iud ; cio hfiyrid eft , Wutjpdtrid Ylebrais receptarfdftorem, ct^gnbernctorcm figni^ fcdtictficdeusPhdrnes fuels apud cos UKd:ur. Sdlomon <{uo(fe in grduifimo f 10 poemdte , pop*/ww in hunc modummtroducit locpttcm: Kmicus meus mhi f 13 cgoilli Phdrnes inter Idtajdefxpaflor: ut wn non obfcureddgentilitidtud injignid alhfiffe imeih^dtur .Quodnomenex ant^wtfhm Hecrufcarumori* gine in tuce B . fdmilid]c>u diiwwn Lpoddm oraculu rcliSium cxiftit y <]uo tibiftmmm in Chrifticohs imferiumvromittebdtur. Ciim igiturOi\s , hominibusc^; ftucntibus in cuftodid fidddm totius Chriftidni gre* gis fis conftitutus B.P. diu mecum confiderdui , <jwj<i- Mm inpnblica Utitid tibi dfferrcm^uod dnimum mci
S.TJeuotifsimum.mrifi cutnty defidertum rdtioncaliqHddccUurct. Quan^uero intelligerem nihdinme effe^uod utdS.T.Kdieftdte dignumuideretur^ tdme Wiinus culy<£ in me rejidere pvtdui , fi uel minimo <jwfidmargmcnto uoluidtem medm illiapcrirem, ^ am fi nulUs omnmo uoces aderem, qutbus me ab ingrctitudmis fvfyicione penitus utndicarem .malle ctenim ineptus uideri > <{uam ingratus , optimus fdsfy debet: ttam d\\ui hoc ^eccatum nuncj poreft , illud humdnitdte tius y cui debetur gratia^corrigitur < Quocirca awftitui^.ThoshucroisCcr dubtnfis in Platonis Rewp.co mentd rios^k me rnic pnWm latinitdte dondtos dicdre:non fyfutem eosad.S.T. rationcs fertinerc , <[vam fciunt omnes litcrisa fueritia deditam, cum percetatem licuit in gerendot K eif.fcientia mirif ce profecif fe:fedutculfdudcarem,qu<t profeftomihi inhdfiffct grautf?ima y fi opimOtVfdficntifiimo frincipiftudio* rum meorum rationem non reddcrcm-.qu* db incunte aetdte tibi debitdforcfemyer fterdui,cuilitcr& omncs earumc^ pofefforcs fc flurimum debcre fatedntur. Quod mcum confdium a.S.T. imyrobatum no iri adeo confi do y ut ctia ld udcm^uoe mihi ex rdtione ftudfy mei dubid certe cffet y ccrtiftimdtnfola . S . T * humanitate futcm confccuturum. C&teru <$\d caufdt homini Pert f*tcticofucrit } ut Platonii de Rcp< dialogos fufcx^eret
intcr^rctdndos^in rpfo ftdtimofcris initiocxplicdbfr tur.Reliquum e B.P \ut tibimc ipfum y dt<{; otv\ mci r4 tioncs^uainfdcrorum librorum interpretdtionibus, &reiMcdic& confumuntur (ludio ddigcntcr commcndem:optcm'({; ut fan&ifiimis tuis dc RrpHfc.ntgafyfyty defidcrio tuofodix exitus confcntidU
PARAPHRASIS AVEROIS IN Ubros dt Repnbfic* PUtonis fttculatinos, e# ftcundd p^rs fcicntia mordlis, Ucob Mtntino Me dico Hefcrtfo iKtcrprete.
FAESENTIS OPERIS propo/itwm tSifummdtim txctr
• pere etf, P/<tro/«fc dewon- /?rtfitJi rdtiont in hbro dt Re-
• fublicd txflicdv.it , kis t*me» [! pr<ttermifii$ y qnt pobdbilid lii-
clewtMr . Vcrwm wt orJo doftrin* femtur^nonulld exorcfiri oportet , e <[uibvs doBrind iffk cjuoddm ordint deincep trddetur.ndm ?Uto in quofdam dlios eiufdt fcietidt UbroSyhunc etidmpofted collocduit. Qmddm fnttcrcd de huius f :ienti<t ufu } ciusfy inhituto^c p4rtibus docebimus.
Dlcendum e$t ergo hdnc fcientidm , <{u<£ dfui omnesf>rd£licdeffeuidetur 7 cxfe i contcmfUtiuis diffcrrcAdcfcin frimis tx ipfiusfubicEto uidctur mdnifeftum, cum d cuiufuis coHtempktiwtf /cienti>fMfciefto(fijcrepet,^iMS^etwm yrinciyid longt *b ilkrw^prmcipijs difttntJXdm rts ippe uoluntdrut fubit&nm buius fcitnuxfmt^ds fcilictt , dum ope-
S^&Tf mMr * * n °fo° Sfc pndem, earm% prm-
«P*"» '>/* Wolimtts^ffe&io eft:<fuemadmodum na- #SCv* tm } ls fawia ijfi natura principim ffl,#ipfii<$ fubicBum res naturales.item diuinee f :ientia priwcifium dcu$,& ciusfubicBum res iffa diuina. Pratcrr ea pafens fcientiaacontcmflatiuisfeiungiturAuan dojuidemillarumfinisc&tantummodofcientia-.acfi^ &Lwtyidinhi$o]>rramur,idt{uidem feraccidens ft^ut- ■jS* fote in multis rebus,<{uas Uathematici confiderant tucnire folet: fedpafentisfcientiafinise^fola p«xis.Huiustamenfcientiafartes inter fe differre «idcntur.fyquadamfacdius , <{uadam difficdtus itfam fraxim tradunt.nam rcgula, <{ua in hacfcientia tra,duntur^uocomuniorescxtiterint^Qminusad pr<e&2 jdamfraximconducunt:et<{uominus communes fut- P**fV*/>* tffltyeomagisitfmpaximdocerejyoftcnderc poffunt.ldfyin medicina U<{uid6fatet,cuiusuna k Medi~ cisjfeculatiua,alteraueroa£tiua pars a^ellatur. Itidcmhacarsin duas diuiditur yartcs , frior quidem communibus<{uibufdam rationibus habitus , <3 aftiontsuoluntarias, nccno Reipublica gubernationem m gcnera defcribiutemc^ cxficat,<{uanamfit unius ai ilteram partem ratio,*t<j; etiam <{uidnam cx his n/tcrius gratiafit adinucntum.Mtcra y <{uonam p<t#o habl tus tiufmodi in animo firmi , flabdes'% reddantur ex~
fonit.tum qualis hahim fuh alio rt>«ocef «r, utfcilktl aftio ex hahitu propo/ito prouenim ferfeStifmi cxiftat. Docet cpo^W <{uhhahitu$ a\uom$cMtur.atc^ut in fummd rem contfle&ar ) e a in hac $arte tuduntur^une fifuerint cum uniuerfalihus rehus coniuntta,tanl fundamenta 9 fieri poterit,«t aStiones inde poueniant. At$ ita huius f :ienti* ptrs prior ad al teramfv.fe hahet.uii Uhi de fanitate ; & azruudmc, dd lihros^ui de tuenda fanitate ,^ed ; morhs curdndis infcrihuntur.?r*ttrea p*rs prior huius artis in eo opre continctur, <{uod Ariftoteles ad Nicomachum fcrivfiv.alterain Politicor«w Iibris , de<\uaVin boc auo% ?latonis lifcro, <[uem expojt t«ri fumus,agetur. nondum enim fai&otelis politicos Iitros uidimus. lei me declarandde materia exordium , opc rrfprcttMW *ft,«t & his rehus pimmfcrmonemfdciamusdua in trima p*rte decldrdta funt, 43 <{u* ueluti funddmcnta <\u*ddm dd id , <{uod difturi fumus \uhv\cicnd<t
f unt * «•/•••
Dicendum eft ergo(Mt in prim* IwiMs/cicnti* p«r 'tc explic<tt«w eh)<{Udtuor effe huimndrum pcrfcaionMWge«cr4,Co«tcwpI<<tiM4S fcilicet uirtutes, et excogitatiudsfeu inMrus(wecb<t>iic<sGncci «o cdnt)itcm<{ i mordlcs > & drtcs pr<tftic4S, je« opfrtrws ncI W4«»wlcs dixeris : $m* owncs contcwpUti«4r«»e
ddm y &dffdrdtu$ hd hentur nam <[u& dnte fi nem funt y iUius gmid exfetuntur. Of\enfumfr<ttered'm edfdr te e$t,nm\nem foffe hds omnes uirtutes adiffci , uel fi idfieri $ofiit,d\ffia\hmu tdmen efje: in multis uerb Udrvjs^: hominibus cas multoties reperiri po/?e . Quin. ttiam ncmodhfidm ex his uirtutihus perfe£te y nift c£ terorum hominum o$era,tyduxi\io obtinebit fropter~ td%unif<{visfyddedm,<{Udm fibiprofof.it uirtutem ^ffk^uendam y a\terius ope utitur: idtocfc ndturd ciuilis tft.fcd dd reliquds etiam res uit<z neceffarids comftrandas^u^ c^uide hominibus^ antmdntibus reliquis (juoddmmodocommunes halentur^utfatt ui&um, vcftein,& hdbitdndd locd in<juirere J & ( ut in fducd rem conferam)cur&d><[u& u\s in homine concupfcendiuU uendifyexpofcit . Quodq;h<tc necefitas muhifariam inuenkur } nempe y ue\k<]ua nullmfit effugium^uemadmodum fjieri non foteft^ut folus quihbet homo , qua cd uiciumjveftemfyty domicilid neceffdriodccptirtndd funt dfjecjuatur.uel op& rei comoditdtemjpraftdt: utlut fi itd dixertm^oftbile e$thominem<[uemuis iti- «ere,wr nec terram coldt^nec ferdt frumentd : fed qui hacfecerit^commodiusumet. ue\ prcefidi) feumelioris wt<£gratididfiet:utfiateneris annis quiftiamdli- <$am drtejn elegerit } in <{ud diutius uerf msfuerit^ iU
lius <{uUem opus in artt eiufmodi pr*ftantius trit. E* dt caufa inttr ccetera addu&us eftPlato , ut credertt neminem debere^niftunicit tantum arti ofcram dart y idfyanobisfauUpotrexplicabitur .Provtcrca comriures artes quempiam exercere, uel e# omnino impof \bile : ucl fi Rtri quidem poterit , id minime cgregii trit.hc<{uoniam humance^erfeaioncsnon mji Jcpa-^,^ rataquidemipfcalKpatmen depnita multitudintfgr^ dcprebediomnesfoffunt: ideojinguli hominesinfuoh^^, ortu , & crcationc Jicundumdi&arumQerfe&ionumf diuerfitatem interfe differunt . Nam fi jinguli humanas omnes ferfeSiionesaffe<{ui foffent,natura <{uidem temere^c fruhracpid egiffet ^uidem imcojlibile JZj, ti%ut detur <{uic\ fofibile, <{uod reduci ad a£tum nont v)K . po^it. id'% iam in naturali Philofofhia explicatum c& * Benfu <{uoc{; comprobatur y fmgulos homines itafc habere.quod fane euidentifsime patet in uirtutibus f>raftantioribus:oropcrea <{uod non <{u'dibet natura acco modatus eh , ut uel bellicofus , «el orator , uel PoeM, frafertim'f 9 Philofophus euadat.Qupdfi ita rcs( ut di ximus) ft habtt y rdtioni confonum tft , ut humance oes ftrfe&ioneS in ali<{uo hominum coztu inuenianturiatfy illi uicifiim fic ad perfc&ionem adiuuent , ut uidelictt is <{ui impcrfeRe ali<{uamuirtutem otriner, ad tum co fugiat f <{ui hanc ipf m uirtutcexa&iftime adevtus es%
I mri fccus at<\; pnefo diu <{uoddam fua perfc&ionis ac- <pircndtt Similitcr <{uihuiufcemodi uirtutc ahfolutifi mc fofidet,i\li adiumento effc dcheat,quimmus Mm fcrfcSiam habctfftedens tii uidehcet fua ferfeBio ttis principia. ucrhi gratia,arti efctlriars corfcicndorumfrenorum injcrun \ tanj cius praparatw <{u£dam : illa <{uidem hanc docet <[uon&m fatlo fremm ytius commodius'<{- effe deheet, atq- ctiam <p modo in eandem intentionem coeam. 1« prima autem \-artc ■ declaratum e#,<jHot modis unaqua <j ; ars aliarum t>rin cifatum obtineat . Si ergo talis hominim cqnuentus non repcriretur,ne<{- etiam humana umutes retcrire-
L tur.uelfi re$erirentur,illa <{uidcm cffent imfcrfefta.
7£TS^-iSi C P°^ rm ° ome$ "irtutes ita ad partes huius R.
td&\u^ 'Itbtbent Jicut anim* potentia ad partes unius
NdW $ fohfaodi Rej)>K. fartc <{uidcm,<{ua cS teflaturfaficns crit,ac relicjuis partibus dom. nabitur: ficutihomoparte^a rationefungiturfapicnseB, ac cateris anima uiribus imferat . \ntc\hgo autem per hasuires e&m fartem <{ua rationali adharet, anne&iturfyutfote pars irajcibilis,at<{; etiam concupifcihlis. hoc enim fotiomoraks hahehit uirtutcs : ad ca enitn fc tradet,ac mouebitur,<{ua (fiudicio intelleclus , ac tcmpori ab co confiituto\ & confidcrato conueniant, corrc$ondctnt<\ i .Kd hac ,fortts <f«o$ u parte erit,
gjfif irafcitur.non nifi tamen ubi y <\udte nus<y fayitntit ^dtuerit^necnifi^iote^npore dU idipfum exegeriu Qumidmodxtyhomo ip/e ea^ua irafcitur partefor tis e% dm ed utdtur y \>rout intelleftus prceceperit,mo dumfadc tempus pr^/cripjenr, idm <jmo$ de tempe^ untiijtf alia dtUuis uirtute dicendum eft > S/c denicfc ilk omnibus tu rdtiondhbus y tum mouhbus umutibus prjeditus erit,pr<z?tdnuor\; habebitur f fi prceftdntiores uirtutes futrit affecputus.i&bjec eft il 1 * iuftiti* qudm imePligdt Pldto in pr/wo libro huius opcris 9 dt~ ddrdt\; in ^drto\([udt nihil d r iud e$*| «r uwj<juis<{; itt (^y^ R.P./wo fjngdturndturah mun:requam optimz Cjuif^ ftis fdtetit hoc dutem intclligi debet^uum partes R, P minidto contempldtiutf faentice^ei prcefidenti* busobtemperdnt.t\tfyhinc mdnifeftum eh.hdnc in t$ txcellere pdrre, qutprofefjorts contepUtiudrum fcii tiarum continer.cmnibus^; domindri y qtemadmodum tuftitid in unica animx ttti<tw undqutfi]; ipfius fars in fuo fit officio-fcdicet ut dccet,& <[uando decet . Nctf dliter hoc in partibus an\m$ fieri poteH , nifi fi domi* ndtur eisincdleSlus . <[uo etiam modo res fe habet irt R. P. Neq; irero te latere debet, harum untutum non~ nulUs inefJhR.PjicijClubd in quadam eius pdrte fint 9 ^T* ? ficuti e# j apientia & ^ortitudo-.nonnullas uerb , pro- • ti l. ' $ttrta<jubd in ommbus ipfius fdrtibus txi&dnt 7 uti '
' luftitidjtf Tem$erdtid:<{uod ipfum <{uidemper fefd^ tet.Nunc y utrum uirtus liberalitdtis in omnibus huius
I R:P. pmibuSytn in und tantum reperidtur , po# hdc
\ inueftigdbitur: indiget enim confiderdtione <{uadam.
| Cuigitur res itd hdbedt.fuerit^ in priore huiusfcie* tidt p* rfe monftrdtu y <{uidndm fintfimpliciter homiuir
L tute s:reli<{uum certe c#,wr ad edrum exa&iore cogni
Z Siit»tJ* onm >d ]< { M m $i™ de eifdem dicamus ♦ Primu e#, ^&^piti e<t conditiones femnturAm fi in alidud iHdrum co cejjde fnusfuennt, po/$/t <{ui\f>iam operdri . ut grdtu cxempliyfi cju&ritur <{uid fit Fortitudo, fxmfiiciter refyondebimus <{uidem,?am effc in anima <jiiendam affc £tum 7 medium inter audaciam y <& timiditatem , ha fcrtum\;^er <{uem <{uis y ubi, <{uatenus\ ; , & <[uando opus thfortittr f r gerit. H<e c nihdomims defi nitio non fd tis eft y <{uin etiamdef mtinfuper propria <{u&dam pr& ctf>td,<{u<x rei dgendx iepore neceffarid funt, cu dlio- <{uinon pofiita&iofieriAt^ut Pirifto.fldcuit y fcwius cognitionh finis dRio <{uidem eft y non fcientid.Sejg* cundum eft y <[u6nam pdfto uirtutes huiufmodi in adolyZ^Jgfcentium animo inhituantur y <&fenfim in eis coahf. cdnt,donec$erficidnturi¥fe:tum <{uceftnt per/e#<e, quo f>d &o integra ferudri debeant:dc denify <{ud curd l^jtx frduorum animis uitid ipp eximdntur : tdndemc^ (ddemuidetur huiusnegotyi,® artis mcdica utio.
n&m ut iflic continet ultimd f&rSydocetfyquidfitedu* cdndis corjporibus fdluhre^uidue fanit&temin eis tue<t tnr , &cfi c[u&ndo i f&nit&te recefferint , cju& r&tiont dgritudines &moue&ntur : fic ejuofy hic res fe h&bet. T?eniumfu$ereft,uth&bitus y <fiidn&mfit, defcrib&mus h*fte$ tut uirtus: <{u& fi alteri cuiuis uirtuti commVcdfxt^^^ dttus inde illius exd£tior re dda tur.cpis prttere* habitus alteri officidtjerinde ac tAedicus,hanc illi affc~ ftionem copulatam dicitfanitatem in corpord inducere.dc ferudre . Qu<z omnia facile admodum intelli* ghurjntelkttoyriusfine, atfypropofito haru omniti uirtutum^uatenus funt.R.P.\>artes:hdud fecus ac ud~ letudinismmbrorumtuteld y eiufdem^ reftitutio co~ gnofcitur <{uidemf&pifiime,cognitd ratione , a rcj ; ordine omnium inter fe membrorum Quibus in hXic &iodum expofuis^exflicandd demum uia e&, <{ua finguks indmmis ci\<iumuirtutes,<[u&\itQr\; reyeri&mus i Etfi minime hoc tefugere debet y dd id y ut reipfd uirtutes in Repwk. infint y fimditer'c{; in populis , non fdtis effe id % (luod ordtioe explicdre poteft, donec adhoc <Jwo<£ &d~ mbedturqucedamconieSidndi fdcu\tds>utfitin artt tnedicd.ht(\; hinc colligi poreft Reipub \ guberndcuk fenioribus deberi : cjwppe, <jwi ^rater quod fcientids x fyeculdtiu&s ddeptifint,obtinent pr<etered experiwe-j[ * tumjongo rewpore dcquifitum \ non aliter\ medicus
confummdtus quidem eft^wi ad pr<ecepr* drtis uniucr falid y dtci;immuidbilU y ddiecitetidm conv\ciendiuim y 0U4 uniuerfalU illd fingulis cjuibuscpe dgendis rebus cxjperientia (Juce,dppIicet,comp4ret!j;: cjuod totuiam in piore huius fcientide parte demonftrdtum eft . Rencrtdmurergo ddjermonem unde digrefiifumus.dictmuscfc ?Utoncm } cum de uirtutibus tra&are inftit«ir,cfeforrir«dine primoinitiumfumpfiffe . critmucro (ut diximus ) rdtio /p/d , mo duscfc f :iendi , <[\\ibus cam fcrfc&ifiimdm ciues ddipif :dntur0 feruent y ea eft Ht 4Hod primum fit operum huius uirtutis jpropofitum in ciuitdte obferuemus . Dicendum crgo efl duflicem i1 jbmnino uUm ejje,ex qud uirtutes in dnimis ciuium re- CferUntur. Mteram Ji-j dlorum animis y feu Rbetoricis, fcu Pocticis omiombus dltius opiniones impriman~ twriqux proprw etUm e&uulgo dd ftecuUtricesfcicn tUs. prtf&wres a lioqui uiros certiore y «erioreJjj uU adeafdcm^erducimus y utfoRea dilucidius exponetur.ldcirco dutem uulgus Rhetoric<e y & m Poetica operd fcientUs\^dttingit y <{uod ex duobus unum necefjarium fit : fcdicet ut uel demonftratiuis rationibus id fcUt y ue\ periuus nefciat.horum primumfieri non por, *lterum$Uneeftpofiibde:nam ingerimm cuiufe ad ilUm humdnam ferfettionem ddipifcendam y pro ndtu r& menfurd y dt<bf)rom{)titudine intcndi debet . hddc
iWdcjuofacumindu&ifint ad credendum,et per- 0\ fuafl de f :ientia pimi $mcifodt<fe pnis, (juantum eis datum eft,iuuabit id (juidem^atc^ eo magis,(t ttiamadiunRumfuerit illud alterum,nempe quod ad cceteras morales uirtutes,et manualcs artes iam difyofi ti fint xonfirmantur autem morales uirtutes, artes^HUprafticcein animiseorumpriore(quam diximus)uia,eis uidelicet ducendis ad illarumartiii \ 4t<fc mrtutum actiones utrofy korum generum ora-*- t«w ■ tionis,fuaforio f nlicet^atfy affetlionum exatatiuo^J^^T cjuce f ulicet ad bonos mores inducum.boc autem dic^^h^ - fciplmce genus,in eos,ut plurimum conuenit ciucs, qui a teneris fimilibus rebus affueuerint, at% ex his duabus difciplince ui}s,priori\U naturcemagis confe ntanea efl. Pofterior etenim eaeft,cuius ufus in aduerfarios potij?imi\m,ac odiofos nobis e#, eosfy qui uirtutibus ilhs debitis adbcerere recufant, &->am cjuidem uiam qvis nuncuparit,tumuerberibus,tum -uerbis afterioribus caftigatrice . Neminem aut late re debet kuic pofteriori uice,inter ciues huius.R. P. frceftantifsimae locum non effe , fui autem <\uoauomodo effe inie\ligatur,non)akemfummo illo punie digenere^uodbellicceartis proprium eftjfficM; militaris. A t<{ui nonnulU alice getes improbce adeo xxiftuntj minmf^ uirtuti^arentes^mmm^ mores
mhumdni funt> ut nulld dlk mione inftitui poftittt, riifi cum illis confligdtur,ut uirtutxbus obfe<{udntur. tctlgMKitytunqj igiturhdrumukrum<{uibusuu\gus corrifitur,ndtur<ehdud dbfimdem effc mdnifeftum e#, dutxo d^dtribusftmi\tdsexem^lo,<{ui,et corrijpiut, tt increpant fmilUm fudm,fueros,ddolefcentes fcruos pcrindedt <\ue non probarum ciuiutum cufto des,fuos ciueSytum conuit\\s,tumfuftudrio,tum cqi ta\i deni%f>oentt,coerccnt.uerumenimuero Rewpw. i\km, de <\UAnmc nobis fermo cftinftitutus,rAnf<itne contingct i\k cA$igAtrice uk uti.ln externos MeroopKS <{uidem efi,kt huirfccmoliukddhibcdtv.r,utf>ote cum rebeUes populi ncn nifi bello emendari pofiint .Similis'<{; utio cfi in legibus><{u<£ Ab hu mdriislegibusnon d\fcre$dnt.Quemddwodum noftra hcec lex diuind,cum uk itfd,<{u<£ dd deum gloriofum ducit,fit duplex.hUerd <{uidem,<{u<e fermo ne y dt<{; ordtione riititur.r\\teu,<{u£ drmis.Sed cum h<ec jf>drticu\dris drs>non nifi mordU uk tuto fer/Tcidtur^ud f :ilicet mdxime ad id,<{uod decct,Accedimus,bdbitd tdmen,<& tempori$,<& modi utione y hcec certc ipfd uirtusfortitudo eft,<{it<£ circd itft e<t dem in optime inftitutd Repub.ad huiufmodi rfficiH adducit'.{u£tdmeno!pusfuum perficere foffe nott mdctur dliter^ drte ilUpopk nddiuM quQ&ito
pl«rit«s word/iks uirtutilus , artilusq ; 'opertrijt >^ ^ perfyicitur.muhte ficjuidm uirtutes artium grati*'^)^ 4c^uiruntur,uicifZim<fo artes non vauca ob uirtutes * "*
■irpm<*/iW,ft%$«oJAriftore/« /e»jir </e free^^" " ftantiftimce Rcipub .bc\lis,ut Mpharabius memorat: quod tamen a Platone boc in libro dittum uidetur nonineumfenfum t uthdecarsad euntfinem adinuenta fit,ucrum ob nccefiitatcm:boc falicet prceci^ ^ , , , p«o mrtir«ro,«r </jjs cj«it«tif?MS r<ipi4Kt etf 5 f&iwr cu\tates,<{uas ab eifde pofiidcri molehe ferant,id<{i certe propter neccfiitate,aut ita fatius eft.proxintu etiam propofitu effe po/?ir,«r id cuftodice cav.fi. facimt.nc exteri ilhs incomodent:<\u& fane fenten tia probabilis efi, fi hominu genus auoddam daretur,<[uod procliue ad fcianas perfe#i6es,coKrcp/dri uas prafertim y effet.<[uodipsu y etfi Plato degrcecis ofinari uidetur^eosc^ recipimus flurimu natuu ad recipienda fcientiakabdes,negaretuno pofsimus> w/ios <{uo<\ ; ,<& wi«/ro; it4 affe&osregirv.ut in propin quisGrtfcicenatioibus mdere ef},necno in regioe no fira uadalia Samia'<j h atcyEgypto,certe tu it.Gr&cia hocingemufre^imiuscftVerutamenyUt idcocedd nuSjpojJumusampliusdiceresndiomrtutugencrt ttihil obftare, quominus alia.ua alia natio natura oa - ; . j • m*fit(ut ft %Uruc0ad certm aliaua «irt«tew,«t
Vtrbigrdtid y fdrs fcienticc cdpdx in graecis prtf&fft :tior y \nGd\\is y a\v^; huiufmodi gentibus iracundia, j&quidcmlocus hic eximice cjutftionis eftCum ubi ■ cuncfcpars ilU fcicntide dddiftd fo\ledt y ibidemeb uirtutes a^of\tiores y ^r^antiores\; fint y idfy na turaU frdeftantid. Vtcunfy uerb res f : hcat y ita in ma iore gentiumparte com$aratume& y ut$er eds gen te$ uirtutes huiufcemodi diftenfentur, diffundantur'<\;$r<zfcrtim hoc in quintd^uartacfe regione(c\imd a\v\ uocant)<[u<z rehquis tcmpcratiorcs funt.Ucfe fro Pldtonefacere a^arct y c[ui dicit homincs ewfmodi uirtutibus prdtditos cjje pojfe y fi a tcntris(ut diunt)unguicu\is in i\\isfucrint y et educati y et uerfa ti ♦ trdnfaftis uerb his amis y ji uirtutes hds ex- ^dujerint y nulla ampliusad eas jhes reliBd efh Wtyjtgitur neq ; obuirgatio y neq ; poena in eos.cjui iam funt jproue&iore <ztdte y et non in ftudiojd ddmodum ddminiPirdtione educdti y a!iquod momentum habc~ bit y rerum cfudndo^; id necejfario fit ad libcroi corum ui auferendos y qui uirtutibus inftitudntur* ncq; uerb fi eri non jpoteft y ut a g $\urim\$ y <{uorum iti ^uenilis atas eft tranfafta,uirtus aUcjuatenus acqui* rdtur y id\; in frimis 0ft non fxnt in ea inftitutionc tducdt\ y c[Udeuirtutich mdxime proxfflw, quod fi nt U.cpidem eis cptingdt, tunc cis ut akerw iftoruvi
hcidat rieccffe e&:ui$e\icet,dut inierftcianmr^i feruiantfm\i in repub propemodum loco animan-* tiuinirrationaliuwAta^cum ex fuperioribus cU^ rum fit ftodnam profojitum fit iuRi be\l\,non ab re nunc uidebitur adfmgula <{u<£<\$ermonem tranffcr re,<tu<£ aPlatone dc eligendisad huiufcemodi mrtutesafti$ y diftutata /w«t,et <{uafagacitatejni\lotum animo uirtutes ipfce confrmetur.eajq- /p/i exerceant in hunc modv.m y ut profi cifcentcs ab w$ uirtutibus a&iones optim* fint.hc Piatonem <{uidem ipjum cenfere opinamur y neminem in ciuitate plus^ ma arte debcrc inftitui Quippe cum nemo unus na tura idcncus fit ad phresartes.hdh<ec,habitum ipfumartis ficmelius adipifcitur y <{uiuis,<[uo perfehum opMS artis efficiat , fi d pueris in ea fuent educatus,acfi nemo in <t <{uefrribus ludis y at<j; congref- • fionibus illis armatorum eecjuitum haftis infeftis con curretium id efficit y <{uod optat,nifi in utra'% re uj\ ; d pueris exercttatus afjidue r acplane inhitutus fuerit y <{uantominus in arte militari id confequetur! Adde ctiam complures artesjtf rationem,& tcmfus inter fe communicare, <jmo «ecejje efl confe- <jMens,Mt corum t <\ui pfores artes <t£grefii funt perrMrkntMr,iwpIicentMr^ opertf .Eo^ eft Pldto opin* tus cuftodcs, relidMWW <miMW expertes effe de-.
b &
here t ne $ non ehs fotifimm ndturi iebere elin
^jtf^*^ ui rf m diofftciu,cuicum corporis robore,iny,t ~P*JLi> et * m mouendi uclocitas, fenf is ferfyicacitas, adeo ttt fimuUc fchferit alic{uid,c{uod in remfit,accurrat mdaget,affe<{uatur'<{i iditfum g celerrimi.uelutieji ttatura uenatici canis, f r« maris, fiuefomince .utritfy fi<{uidem,et canis,<& cuftodis par ingenium efi t\uod ad ea fte&at, c{ua funt cuftodice neceffaria. htcfc ea funt cu&odum,militu\ corforales affeftio* tKS.Qupd ucrbad animi mores attinet, eos namtt iracundoseffeo$ortet.nam<{uicun<{; ek iracundi* cxf>ers,efferuefcere non pofefl,*t$ ita^ne^ arcere ttecji abigere boftem. Idfy in homine cfl haud fecus y *t<J; in reli<{uis animantibus:uideturfac{uif<{uis eft * Us moribus tum cor$oris,tum animi natura craditus,utranc[i rem ex a<{uo ferib,grauitcr<{; acci$erc y odium uidehcet,ct amicitiam.atcfc in his tamen opus eft,ut duo maxime difcordia cocordi ne£tantur,iun ganturc\;uincu\o:<{uorm altcru eft,ut maximomo rc,ftudiQCfc ciues frofe<{uantur^lterum,ut,et maximo odio ferfe<{uantur boftem. <{uid igitur,an fieri tton fot,ut homo <{uiff>u duabus his affeftionibus in firuitus nafcaturtyrafertim cXl rarus omnino cufios fit,<{ui non has duas coiunStas habeat.Quoditfum, ctfi fcri non foffe uideatur, fi eri tamen j> ot,cjuem
timoium \n nonnullis driimdntllus jpcrfthuum J7r,
ueluti in cdne: <jui cum dcres y uehementesfy affc&us hahedt,naturd tamen contmios etiam admittit,cu : nihil magis homini fit domcfticum^c m«f <etum ei> qui cum ipfo \udit\d qv.oue fit cnutritus:ut e contrdrio ci y quem rio cogncfcit.nihil infeftius eft.Dixit in /wper ?Uto y intcr cuftodis mores effe y ut naturali quodam du&u dihgat agnitos y <[u& ip/d quidem ndturdphilofofhicaeft.Qmniam <[ui aliquid ohidi^^ ffum.cjubd eiusnotitiam y aut fcientiam hahcat dil^siUr,* git y hic ndtnrd pohus effe uidctur y dum etidm ([uenf^ ignordt odio profequatur.non proprered tame <jubd tliquid frius <th eo incommodi receferit y uerum ndturd ignordntia^ua eumignordt y incitante:<juemgdmodumamor^uo profequitur eum qucm nouit indeeft,<[ubd ah eo dliquo fit heneftcio affz&us, fciHcet cognitionis ndturt.uclut ttd p&ciyicntt quod y tt in eoiffo dnimantc, k <[uo pauib juperius cxcmplum duximus , cjuodfy diximus cuPtodt cfft f\mi\e y uidcrc eftxteriim y dum ignotum fibi quemf>idm intuetur y mdle afficitur <[udndiu eft fra:fcns f qudri^ nihil dntcd mali ah co dccepcrit: contrd y fi ttotum afyicit adhlanditur ftatim y etf\ nihd ettam ab eo commodi fcnferit.Wac dutemlegeyr&dixifnns deherc effe cufydemflt contmios illos duo*
\Jfo p <OM A
nffettus corifummaiifiimoS haheat y <{uihus y (f noto\
\ 3 W/ ipfifunt ciues deament } etignotos y hoftes fcilicet
[ exteros oderint.nam<{; y et amicitia utilitatis alicu-
\ ius caufa^et inimicitid? oh danum y a\i<{uod fufceft<£
\ ferfacile ceffant y inde\; efficiatur , ut inimici fxnt
\ frincipes y etuicif$im$rm^ id <{ui~
^r^ cT dem per fe c\arum eft y poteR<{; ex fwperionhus mderi confe<[uens cuftodes y at<{; defenfores natura cfr ' here effe philofophos y uidelicet fcientiamfeu cogni
tionem diligentes y ignorantiam refyuentes y iracun- I dos y motu ue\oces y rohufto corporejerfyicaci fen-
. fu. Ac rationes quidem y cjuihus inf(itui y exercm<{; de
bent y dua effe uidentur y Gymnaftica t akera y altert , Mufica; gymnafixca <{uidem y ut coryus exe r-
uim tdipifcaturMufica uerb y <{ub animus eruditione , uirtutec^ excolatur , ij>fe y eiusmoditamen eruditio^er muficam fcilicet temporepriorexiftit.Quoniam <{uidem y <{u<z in in telligendo e# hahilitas y citior eft$r&cedit<{; <{uam\i het corporis aptitudinem y <{u<£ gymnaftica ac<{uiri~ * turslntelligo autem pcr mufica porticos fermones,
concentu y numeris\; comf>ofitos y <\uihus ciues infii- , tuatur y ea<j;caufa confonantiam ineffe uoluit y <{uod tales femones a\tius 7 magis<{; animum moueant. Namfaut iamfwperius di£tumfloetic<g mufxca in-r
ferm\ad if&ftg propdJttHW fe format. $cmone% uero,<{uibus ciues edocentur(ut diSiumeft)nonnuL^^i' hdefcientistra£zant,nonnulli uerb de rebus age* dis y fermonum <{uidcm illorum duo funt genera x cvorum alterum in demonftrdtiua.alterum in frob* hilutoficafcilicetretborica.etfoeticd ratione uer fatur.lnterhds uerb f>octica erudiendis pneris maxime proprid eft,<{ui iam adulti, fi idonei funt,<{ui ad alium difciflineeordinemfeje transferat^ea cer te iam ita funt affe£H y ut, f\ natura permiferit poffmt dd demonhratiuas difcifUnas prorooHeri,<|HO mgradufaf>ientesfunt.M<{ui,fi relu&abituxndtura^eo in Ioco reftabit, <{uem tranfire natura non conccfferit: aut fcdicct in topicis orationibus,dut mdganbus a\ii\s duobus difciohnee generibus rfcetorico,& poetico,<jH4mg poe ticnm iffum communius, pneris tamen magis proprinro.Res utrb^ua in conrewpktionew KcniHntonwipKS ferecomunes funt, nifi forte cogeremur certi cmufyiam fi nis gratia fm gu\aria,ac proprw cp&dam fngereob JiropJicem, /eHincopojiwmtf/icHiHS hominis intentionem,&ofi nionem.ld<{; his preefertim comenit,de <{wbus fdulo antc f :rmonemfecimus,utf>ote , <jni wortnos Hinere dicunt,a\v\s\,fabu\is a uero a\ienfmis HtHntnr.I» <ontewpI<ttioe Mero^Htf per uirtutem fngtre \ictt % ,
td um ndmuit hlfdrdhtus in Uhro y <\uem dererum erdine confcripfit,fidmobrem db ipfopetedd funt: qua uerbfuperfunt aStiuajn hdc etkmfcientk trd- &*ta exhis 1 <{u£finguntur y utdicetur,«li<t funt ue Tifimilti y dlict a uero ahhorrentid y a\ia uera,alia fal fd , ut cum figurd ex homine , £T houe fingitur. ciujmodi in hdc Refuh figmentd rec/pi nulla dehet <jttod mdximl yerniciofd fint.Morrentid <jko$ x WOyfydntum fjeri poteft fummoueri dehent.hh y^Z$ mtn frofmquisytc fimilihus uero ftgmentis otno t^aiZT * nr( ¥ u bl° cus $ u tMddmodum,fii>rimum frin cipium,et fecunda deinceps principidjrincifvjs ftmi lihus ex rdtione ciuili defumptis imitemur, openf<j> iiuind operibus principiorum illorum ciuilium:effin gamusfootentidrum, et principiorum ndturdhum attus fimilitudine <[udddm uirium,dc drtium uoluntdridru: fimiliter^ hdrum intelle&ioncs fenfdimft mlitudine,ut mdteridm per priudtioem t ct tenebrds uelut depingimus.Nec minus ultimce falicitdtis gc tterd^nceipfa attioibus uirtutum hummarum ftnis th his bonis^udt apud nosfumma effe uidetur,ut<k Mrd referturfo?Ucitds,cbqubdfalicitdtem effe ccn femus.Ktci^ut^ducisdicdm^udfiob oculos ferieSf. girddusty rerum omnium in uniuerfo exponuntur fi- ■ PklitHdine } dc firopinquitdtc <\uddam localis 9 temfo -,■>
Tdlh\ ; oriinis ♦ c mmuero Vlatotti uifum cfl puerts { nihil yerniciofxus tffe poffttf fi in hac ftdtuld, falfxs fabidis imbuantur: <{uando<{uidem co ipfo tempore * ♦ maxime yrocliues fint ad <{uafcun<{; uelintfittiones*^' ^ concipicndas.Quocirca eo impimis tcmfore caucndumcft y nefalfaaudiant y at<{: iamindc ab edu~ cationis exordio fotifimum cnflodiantur, ^w/fpc , cum fit adiionis cuiuflibet mitiumdp^rime cfficax. Cduendum<{uo<{;eh y utin<{uit Plato y ne,aut exerceantur y dut afuefant abfurdifiimisfabulis. idcfc di ligcntius^ fi tcnera eorum corpvfcula niuibus com tnittdntur \ Ratim igitur nutricibus trddamus y f\~ mulfodumfunt paruuli y \>ro tempore erudidntur, pioxfyhinc iffi paulb maiufculi ad facras <zdes y ct facr'ificv\s dcdicata templa abducantur. T«rf es Ji- <{ui dcm y menddcystfe f catentes f :rmones y dd finem cptimum eos perducere nequcunt.TLt Plato fiidem his traBandis commemorat <{u<z fuo temporc in ufu tant y ddmonet\;,ne illisipfisadhareant. Nos <{uo<{; ipfi eum in hoc generefe<{uemur y ac narrabimus id r quod apud nos uulgb committitur.
D\camus<{; intcr .abfurdas huiufmodifabulas y ut fcientqs fyeculatiuis eft demonftrdtum y hanc <{uo<{; cffc y <{uam pafim uulgus dgitat r loni^4ritcr 7 dt<^ mdi dcum caufameffc^cum m*ni~
fe&umfitpuram, fimflicem^hbmtdient mhil ulfa tempore malifacere^atcfe ideo illius caufam no effd Jd prxterea, cjuod noRrorum temporum Theologi di£litant,bonum , & malum comprehendi in deo optimomaximononpoffe.quin etimcpod omnid ad ipfum relata oper* bonum quiddamfint,manifc~ fte ahfurdum e# < proptere d <[uod, fi ita efet y tunc vecbonum.necmalumnaturamin fedefinitam hd heretjedejfetboni&mali cjuafi op<zdam ex rc- ^eEiuconfiieratio\ma\um.ua(^adalvAd debctjprin ciyium reftrri, ueluti ad hfmedai cacodtimonum f>rincipem 7 aliosq; fimilis natur& d&moncsjttfi fi Etd kuiufmodi ex alia ratione exiftant f*raua y ncmf>e /iquideMyCjuum puenli xtate cjuis accefcrit effe d&~ tnones cjuofdamMui parietcs in homines euertant, Kf^fHT ncc uUo pofiint obice cohiberi y tum qui cum uideat y^^mmvme uideantur.etfe quandocunfyuoluerint of-> ^^erantytransformenturfy quaUcuncfcfigura.tum pro fe£to uerendum e#,we cuftos oytimus ille pofiiteffi ci y eo<[uodfermoneshuiufmodi in yuerilibus anitnis moUitiem^duorem^concilianty confirmdntcfc* Nec pdulo turfius idipfum efrquod dicitur trdnsfor ntdri dngelos udrie^uoditfum inter miracula repofiendum eft.\deo\>- magis conueniebat dd rationem fgurdtdt matem m^umreferre^ut <\ui 7 uel ad tc^
ncbrds,vel ad priudtionem illud referuntMultd dk tem mdorum generdf mr,<jK<f dd deum referri funt folitd.dt ea qutdem ilhm nonjallunt^ui huiufmodi multd in legibus perj}>exen>. Inter commentd cjuocfc pdud connumerdbitur comcntumfolicitdtis ipfius j,./^^ exprtmio operum,<[uibusfoUcitdtem dcf.iri $ir-**>y£r~ fuafum e^nccnon ex mercede db his oyeribus abfti nendiydua folicitdtem minime inducunt.Sic namife dolor uelut pcen<t eft infttStdi negUgentiee probdrum a£ttonum y ac ftudiopauis a£tionibus nat;ato. nam fi cjud fi gmentis fvniltbus dccjuiruntur uirtuteSfUitid potms <j uirtutes uideantur } uti f tne continens non aliter a uohytdte f i contineret^ ut mdib re d\ic[uandofrudtur,nihi\ofecius,et fortis, proprered fortis non e^cjubd bomm efjc mortem cenfucrir, fed metu ma\ia r tcuius grauioris. Similiter necj. iuftus abftinet a reliytorm homimm facultatibus, futans idiffum per je honeftum^uerum ulfoftea du p/o amfitus confecjudtur.fic itdfydd coplwres egrc gias uirtutes infttnEtu uidorum ageretur. Sic ergo mdior figmentorum p<m,<jt«e uirtutis mercedem cxp\mut(utincjutt ?ffe) fevjibiUbvs illeccbris exfli cdtd e&jtd ccrre, ut mftus fit cjuiffidmfortisfyct uerdXyUirtutibuscfc quibmcs- yrdtditus.ut Vcnere dc mum } et cibo^et ^otufrudtur^d mmime cufallct,
'$&fc'iflms f exercm.lt fane quidem imprcffut animo ab huiufmodi fBionibus ajfettus, haud dtfii mlis efl ci,<f«i iu cuiufyiam animum affecerit,ut fe illc tamum cohtbear.at mhilominus in tllo nihil ine rit utrtutisjuerumfelicitas ex his operibus parari credendumeft^uibuspareft^uomodo fanitas ex cibis.medtcmmbus^fequitur. Idc quoty de f oma> 4c dojore fenttendum eft eodem modo, tlla caufam fuam fejui^uofeciuitur fciemia dtfafiinam.Quocirca,fi ita beatttudinem effmxcris,ut fanitatem animi effefacias, ipfius^ immortalitatem,erit profeBofermo hmufmodi non abfonus. tnqutt infuver ,Plato cuftodibus^quifortes^ugnacescyfuturi /W, ■*fl&iSl-l4$>& plane eorum^ja po/? mortemfutura,& offen -
^^7 Wr4 ^ r,<Wr " r ' f 0Ymiihtm incutere. Nam quifauh ^maginabttur talia , non p$feret,fi<{uando $ugn*. *cctdat,mortc ca$tiuitati,aut feruituti:eoc\ ; fe rmo~ nesetufmodt proculomnino d conteplatione rev\ctc dtjunt: <{utn ettam ab &£iione tlli^uicunfy ad uitia, aut turpitudme cocitant, funt excludendi: <{ua rone dmultebribus cantiunadis,ut ne eas audiant abslinendum. Eodem modo nec cuipia credtda eftmors am!ct,aut focij quiddam effe^tod triftkia,aut mo- \eftta monuum dlum affiaat,aut ob mortem cu\\ dammm ejfejrQfterea^fu m lu&umw&xwm,
tiuUtum\ ; erufendum,htuer6 longt alittr cu ^ c ^'^ ft habtrt debet y ut <[ui nihil penitus triftetur defun-* Kic***^ , &o quouis amico } uel affini : aut faltem y fi<[iia trifti ****** tia attingitur y ea ut mimma f\t y ac uelut y fi<[uid Imfttiofum eft ci contingat y fcrat idipfum a<[uo animo.namflere y muliebre y abit£ii<[ ; plane ammi ojfi* tium eft y <[uod utruncfe eft a natura cuftodis ualde rt 7notumjdeoc[ ; nccfc Propfcetis, ne<[ ; Magiftratibus formido y aut metus conuemens : <[uemadmodum in qitit ?Uto y cosifos in rifum y atq ; cachinnos pfo/i^ * jiores effe non d^beremn<[ ; fi<[uisanimumuehcml^ ti rifujolua^no modiccz obnoxius crit mutationi y Ut d cotra&a is conjuctudine eximatur \<[uo certi pro bari fofiitfimjeauthoritatis uiros no dtberc tffe M immodica rifu prope/bs.Ad htc in([uit <[uo([ ; ?Uto uentate flurimi facienda efie y magnac[ ; deeacutZ habenda.ac [dlicitukne Mendaciu etenim y utno di uino numint)ita nec regibus } nec fmatnr.omibus *o uenit y <[uo nullo mo afluefacicdu.Amfliusfy^ aut artife:: y aut alius mentiens deprehtdaturjiatmt dare pcends debetiac uulgo dicendu cft y <flcun<{ ; <[uis tx p/ete magiftratibus mcntiatur y no aluer fibi da~ mm confcifcere^dtgrotu m.licofalfa narrantt: contrauero y <[uillemf) adminiftrat foffunt honcftz (**»1'* r nonunl mcndacium dicereflucadmodum cegrotii i £^'J*
• mt dico^uifhamacum porrigitJicitur.At <tui } utt I • fi fharmacum exhibet Medidus eft } ftc quofrciui i mnegocio regnipopulo medaciafubi\cit } Rex eft % <{u& mendacU in inftituendis ciuibus perfiepe necef ^ty<$™$ mt W% ullus e fl omnium legis latorum,qui ^U^onmendacv^sutatur } id\ ; populo eft perneccffariu adfuamfohctatem adipifcendam.Ante omma autem caueri debet } nc fermones uoluptatcm prouocantesmtereos audiantur } cuiufmodi femones m - hrabum carminibusfrecjuentes fmt } ea autem au-
^nt^uaauoluptatibuspotifimumauertant.Tem ferantia nam%(ut PUtoniuifum eft)eft cum continentia^ abftmentia illecebrarum fenfuahum con- ! wn&aiut poft hsc ex illius uerbis enarrabitur.optm w /XJ '«w «f ro Temperantia hoc demum prctftantipimU tftyfaerioribusfuis fidcliter obtemperare,ac «oluptatibus dominari,non autem parere. Quocirca, yi*dillecebrasfemonesalliciunt y null,s ommno «uribus pemtttantur,nec magis noxium ^icg coguari poteftquam } ut magiftratus } pnnapes*, uel mimmoauidcmtemporehis ilkaamemiscapmut. "Necceru potius fit eosfemombus affuefieri^ui ad congerendas pecunias } et rem acquirendam 'inci tant } his enim artibus maximi(ut in^it Platohuaftusofficit^um.tt adolefcentes admonendi funt
ne hac,
nc c y dut fimilid his dudiant.TSlc^ ucro tc Utcat hrabicd yoepidtd nefarv\s his rchus fcatcrc.ob id<fc femiciofw <|Kicg efje non potr#,g cum adolefcen- { j rtcs <t $ucris } hifcc imbutifuenntha&enus igitur de I [fabuhs.Flato dutcm rem magnam ccnfuit ojiedcrc, qu&fdbuUrum gcncrd u cufiodibus non audiride* \ heantydifimxit^^uihus fcrmonihus illis utcndum ] non fit. At$ inf *per dixit, narrationcs^uel proetcritdrum y uel$r&fcntium 9 ue\futur*rum rerum cffc.Td j lisMtcm mrmio^ut eftfimplex>dut c[uid fiftum: etillud ([uidcm rurfumrcm cdm^udm tra&at dupli citer ex$licdt.nam y ucl uoccfeufgurdydc tunsfoi t>*M» tia mationc^uadamyUclimitdtorijsuerbis.Anti^Hd au~H*^ ^ tcm ilU poejis prima uocis tdntumf<£pius y et fgur<z imitdtionemcapiebdtydonec tandemad uerborum ttidmdemuUtioncm dcuentum eft: cuiufmodi fane imitandi ftudium arti pocticx magis dppofitum c>% cum ed utioni ordtioms infit y non exteriori quidem • rci.modof)oct<£ hnbes poftremum hoc imxtationisr genus ufitatifimum hahcnt.Acfoftea^ genera duo ordtionum narratiuarum exjpofuitPlato.fingcntiu^ feu imitdntUmuidelicetyet fimjplicium y fingentium fane id y quod ndrrdmrferfigurdmydcfmilitudine, cumtdliadfudeos tum imitdndi gcncrd Udlidior*
tffcnt^cr<[uif\uit ttiam^num licedt cuftodibus imi-
tdri:dut y f\liceit y <{ud\iter , <{uot moiis y & <{udtems id eis concedatur : pUnefy oftendit y eisip/Ts non conuenire imitationem y utyote , cum in hac Rep«M, (ut di&um efi ) nemo y nifx ad urixcam drtem fe conferre debedt : & enim hoc pa£o in ea efficietur , et dptior , & melior . <{u<z etiam rdtioin imitdtionibus eddem d£ , ut , fiquis bcne, Hc per/e&e imitdri ue } it,in urixcum fe imitdndi genus traddt.Ndtura mc^ ingenio quofdam wl\taduitu^erandum r <]uofdamad Uudandum fum~ mos^uod poftcrius de cjuodam Benaltas hrabo di~ Ritatur in Uudando eumjion in uituyerando ualuif fe.Lt fi{uidemrio eis conceditur imitationis <{uoduisgenus y non tmen idcirco neceffe eh y ut unico in genereim'uandiuerfentur y fieis decretumfuimita \ ri <{uic^ t Id <{uidem a pucritia , <{uod eis conuenidt \ imrnitentur.uelutifmdesfefortibus facere 7 necnon \ teperatis 7 ac libeulibus y fimdibusq ; his y uitiofis uero > haudlicet:c{uando<{uidem imitationes y fi a teneris annis cteptx contimentur^abeunt certe <{uidem in naturam^atc^habitumiatc^id <{uidemnonfecus in ari\mo y \ corpore.<{uocircd nec yr&ftantibus illis y dc fummis uiris concedendum eft.mulicres pdrturientesimiuri y eo<{; in dolore uociferdntcs:ne<k uero
concumbentium^ut rixmium cum uiris , dum fc
mxme &ommio iigtuts contendunt y morent eos imimi decet y tdrum\ iy dut eiuUtum y dutfletum, feruosue , dut feruds cemulari Uudabile e# : ficuti, nctfcebrios. Ne<| ; uero id folummodo , <{uin ctitm, nccfccis fermittemus Coridriorum^uelCalcedrio^ rum drtem imiundam, fed nc dlidm cjuidem <{udmlibet drtem.non mims enim dcfome fit y ft buiuftnodi drtes ftudeant expimcre , g y f\ ipfds uere u excrccdnt.c\udnto igiturminus , dut ecpos hinriienteSytdurosue mugientes y fluuiorumcy y aut ftrepitum, mmurmur y marisfremitum y fragoremc{ iy dc tonitrm eos dgere fit tolcrdbile > <{uid enim id totunt mcr<& infdnit efl hdhaec id <\uo<\; dicere iuudt, ut djfolitd hrabibus cdrmind , <{uibus folent b&c nugdrum generd effingi , abv\ci procul dcbcre. QUdproptcr huius Rcyubli. petis non cuiufiihet rei p emittendd ch imitatio , idcy compluri hus de cdufis , frima eft dutem , <{uonim <{udndo~ duidcm illius imitatione a&io crit exdftifsimd » ut fit etidm in drtibus , <{ui unam tdntum ftc c iem exercuerit . froxima e# , <{uo d res t«rpes, dut duanulliusfunt dd infl2mdndum t ucl dctcrrendum efficdcia y <{udlcs innumera prope in arabico poewwtCfhtsingfdUt imhdndo expimi,dut referre huic
C ii
Reipub.non eftconfentdneum:<{udril etUmiltis nonulUrum mdierum probdrum <{uidem,et ordtiones, tt ed y <{ux dd exem\>lumpertinent y referre conceds
t iNKflW imitdri.et t^^y^^od in foetis cduemus y id etUm in yiEtoribus huius ™v*^Reif}ub y curdndumeft y ne temere cjuidlibet fingdnt, frdefertim ne uitiofos hominesfed yrobos oino:uti et puerorum y et ddolefcentiumex pdri duditui y ui~ fuicfa confultum fit y dc pulchri <{uduis rdtione aftus tt neris dnimis dffingdntur y ueluti y <{ui fnlubri in loco mort fecerit,oibus qu&hk sut iuudbiturfudui durd % florufrdgrdntid y herbdrum fdlubritdte y dYi\s<{; id gc nusplurimis H<ecuti<{; eftfummdeoruyqu&defdbit lis y <{uibus inftituendi funt cuftodes y dif]eruit ?Uto7\ Deinde dute dggreditur y <{uondm gencre mufi c& J r rh^MKy cum illis fmulfdbulisjifciplind illorum in(iruend<t fit:dc melodid <{uidem[ut<t Pldtone di&um e#)Ji otdtionem comyrehenderit y tribus ex fdrtibus con~ f\het y uidelictt confondntid y moduUtioe y ordtionecfr ipft moduUtorU:dc y cum expofnit formuUm ofdtio num edrum,<{U£ modulosfufcipiunt y fuf>ereft y ut huC fermonem inftitudt y c{uo genere confondnti<t y c{HdUt hdrmonU utendumfit- ?Uto <{uidem cenfet ({uertt* los modulos y dc timore dfficientes hdrmonUs mnU me recip^uemddmodHm ne$ hoc genere confont*
tU moduUtam ordtioem:nihilo flus enm tts , ^ diuerfis concentibus com^onuntur^uales in conuintisfr€<{uentes,<ic nuftvjs efe jclent. Tandem conuenit,ut omnes revciantur modiqui gencre ip/o ide tidemfuntuariabi\es,nam cuiufmodi uiri funt in hac Kf fub.no habent in rebus geredis ahfnd ocij: fiijuod tamen genus illis conueniat concentuum^H fkx id quidem cft:dut erim^uod animm ddforti-^ tudinem , conftantiamfy in bellis inducat : aut id 9 " quod animum a^aret ad eas uirtutes fuf npiendas, quas potifiimum f >£tamur faci\e\tran<\uil\e\ty <[ukte:<{ua frceceptioncs certe aBiua mufica defimedit funt^uas tamen Plato dcftnit,uirorum eetatefua in hac ipfa artc celebrium cxemflofiua certe hs noftris temporibus exolcuit .Nefy in ciuitate organum admitti debct,<[uo uti affucfcat,cuiufmodi twid, multa alia id genus inftrumenta funt: fed iubet ilk t 13 lyram,ct cithara in ciuitate recipi, ac ut (in<{uit) ruftici proprios aliquos morcs habcnt,ita harmonias quo^ fibi fecuharcs.lH igiturin delcftu if>/o Uboundum,ut nosgenus i\\ud moduUtionis p rofc<[uamr,<[uo,nc<^ mulicrcs,ne<y ociofi homines utantur «{uinimo id farie,<{uod fortitudincm arianiydtfy magnitudincmconci\iet,cdm^rem,<{Udm <[uif<[uis in frimis concupjcdt t dffc<{ui:<{Hod gcms rythmorum
Tlmnis tmpefate cognhum } nunt noftnt tnuefti-
- gUum ftne eft.Cenfet infuper ?lato } ft ex ciuibus elig*ntur,<{uinatura ipptad hafce uirtutcs accontmoddtifunt,ac in muficd ipft <paft cducentur,fore uti jjrpji a d confummatam tempcrdntidmjortitudi-
■ nemfodtfy animi conftdntidm } dc liberahtdtem pe ruenidntydmorec^ rerum pulchrdrum } et fiudiofdrum,
• etMtia^uojiqudlicun^fomdydutelegdntifcilicct,dut turfi ipfifucrint, incendantur } uo\uptates<fc ntdximerefudient,ne<{ienm uo\uytdtibus,et tepe-
. rdntia comune <{uic<\ effe poteft.Siquidcm uoluptds ?Z$li! imm hmi ™fubducit,nec fecus \ infuriofxs ft fcrturbdt,<{ub<ii cft tp/i udhdior,eb id fortius,robu-
' flius<\idgit ut grdtid exempli } uoluf>tdS,<{ua circi, uenered eft,intcr caterd incomodd,hominem <{uoat dementifimum reddit. lgitur<\i nullum effc poteft uolupt d ti cum imore mufici comcrcium,immo ama-
' bit ille cx ipft temperdntid $u\chrum,at<\i honeftu, habet dutem incontinentia,ac re\i<{ua uitia cum wo-
- luptdtedffmitdtem.htucrb,ct<{uidmdt,et<{uidnutt&SSmy tur ( f l rc &* mter f ■ perdment)nihil omnino uohptx itty^ tts 15 amr continebit, cum nihil omnino hsc inter
• f >. communicdtum bdbeant.Sic igitur in reSte iwftitutd ciuitdte legcs condi debcnt,<{uibus ciuium m-
» terfe dmicitidtf cbdritds ab ta nihil differat,<{u&
i ,
interptmtes&liberos wterceiit^ut fane <{uiie mtficioprisfimseftAtfyPUto ha&enus de itf* muftca$oftea gymnaflica f ac ui£kus rationis traStd tum aggrediturjiec^ non earum rcrum f <{uas uirtus uendicat f non <{uatenus tamen uera uirtus fmtfliciter eft f ut f ct Galenus, <& reli<{ui medici aiunt, f 'd tt<{uid(mratione f <{ua adueramillamanmiuirtutem confert f <{ua cuftodi* yotiftimm e/r,cfl$ itfd tcjuidemfortitudo . f roinde ars ipp gymnaftica, <ju& huiufmodi cuftodi* conducit f ui£tus<{;modera-{^^ tio non fanitatem folum corpori f fed ammo etiam . tam uirtutem f ad cptamfit paratus fraftabit:ut fimflcx<{uidemexercitium f fuora<{u6d corpori comtnodam ualctudincm comfarat, fnstcrea etiam ex uiribus anim& iracundiam concitatfcdditc^ ualidi* rcm.ldeo<{ ; m exerccndo Plato pnfcip/r, ut nemuficamnegligamus,ne<{; uero doceamus fmeGymnaflica mupcam.fola etenim mufica animum encruatytc mollit , & maxime tran<{udlitatem , <& rr-C^ ^ quicm concdiat , frafertim eo in genere , <{uoif^^ delicatum eft , et molle , contra gymnaftica animum impimis iracundum , atc^ acrem efficit, minimefy fuaforv\s orationibus ac<{uieturvm : <{uin habiturum fotius omnem fermonem odio , ut in . bis primtibus thperfokuMtn f 4ui intraftabilis ,
C uij
• £utufdam,te ruiisfunt mge n$,ca de re utra\ certe . illarum artium ex animot uiribus ei,<{udt eft irafccn- > di,officit,ei({;,<{u<£ ad philofophiam maxime accomo dm.cftyCjuoHS^illaru tfyatura,ac comixtioe quadd uirtus illa comyaretur , <{U£ ad cufiodiam pon/?imum fte&atld autem tale e$t,ut cu&odcs diligant ciues fuos,ct confuetudine eorum capiantur, cxteris uero uires fuas 6bv\cUntMaxime autem congruens m >tpy± i///s exercmum,fmf>lex <{uidem,ac re&um, \ua\e'<£ belli fxpc ditionihus comtaretur.cibi <{uo<{; ipji |/Tc r i p 0f c /j fmp\icifiimi,<{ui <p<ttcr\ <{uod obu\W faci\e farahiks fmt,corfus infufcr robuflius , quocL
ipfum defidcratur,cfficiant.Huius aute gcncris car ncsfunt,nec tcmperaturam a<juahilem,nec modum
i excedcntes,ho\era'<{; cihus fimplicifiimus y utpotc <{ui *<{u<£,<& fa\i,ac olco inco<{uatur.nam fi<{uando alio forte cihorum genere ufi pofle* yriuentur, facile in
% caftris grauifhmis morhis corripiantur. haud fccus in cxcrcitationc fentiendum e/?,g in ratione ui&us, *nimi<{iaffe£tibus: nehis cofuctudinibus adharcat, *<{uibus fi<{uando difccdere caucntur,oegrotandi
c caufa impendeat.Nam(ut in<{uit ?lato)uiri ciufmo*
. di neccffariam corforis falubritatem op«s ita. habct fcrindc at<y canis ccrfticaci uifu,auditu cxpedhifii
. mo t ac fagacifSimo me omnU indiget,ldcirco i &
illt maxme ab ebrictate cauc&nv.necfc cnim <r«ig ml ms\ cuftodi ebrietas conue nit,ri diculum cnim effet ~ vC cuBodem cufiode indigerc .poinde,et tcmulcntU, <n * ttuaria ctiam obfonU his ciuibus fugienda funt 9 ^ belUrUfraiterea,condimeta,et alia id genus.Ccir ca rationem ita<y ui£tus,ct exercitv\,non aliter \ mit ftcamfebabcantjUtfcilicetinutraq-fmjplicigenere utantur.nam, ut multifltx , ac uaria mufica in tnimo uitia ylurima $arit:itidem,et gymnaftica «5 fimplcx in corvore ftmul , atc^ anima agritudines txcitat.hc mufica (juidcm im$eritia, ac uehemens guU malum in ciuitatefi augeantur, indigcbimus ob id frt<tuenti,tt ludicum, et Hedicorum operrf.*r ne^ certe <\uidem,aut maior,aut uerior de ajjccU-^ bus ciuium uitiatis,corrufta'<fc opinione conic&urt babtri pote#,g Ji mtdicis,iudicibus'<^ op«$ fit,<{ui i$cjuidemperfenulladignitatc,aut honore cenftntur,nifi ob ncccfhtatemxjuanto^ magis ha du* corfori necejfariafunt artcs,<{uo'<y magis florefcut M<£ } & uigent,eo longius ciues abfunt a refto.Eft ergo confe<juens,ut Rcifub.huic poprium fit, we«tra iharum artium indigcre,ntc ullum omnino, aut mcdicum,aut iudice fojiulart : mji forte una uoce diuerfafignificemus,diffcrani<y ilUab his^uibus
mnc in cimatibus utimur ♦ iw»$ ckium alimcnt*
Ji Wo, |i ordme, /i tewpore, Ji ge»e re tmperatt fint^eodem^modo cxercitatio,cofentaneume& ita . inftitutos non habere opus tot medicis,quot hac te- , fcftatc noftra,et retroa&is etim temporibus ufi fu ms.Sioyidem ?Uto cx&imat genera hac morborum in ciuitatibus oborta,noua <[uidem effe,ne<[; du rante hefcula^ dogmate iam extitiffe ,n6umk pe-
**> »"(*J! n * c nm n* d\isfuiffeim$ofita.acmorbos<[uidem CMMtlligityquos maUmateria temferatura effcit . <[uod genus funt abfceffus,etfebrcs,c*tcraq. ctufmodi A t^fane hoc mo nullus aducrfus htec mak in hac Rep. mtdicaminis ufus trit.<[uod,mta quidem fententia de his medicammibus intelligendum cft t qu* non ad extertores morbos conferunt,uti uulnt ra,luxationes,fra£turas, a\u% ,d genus. Efl tamen /«per hac nonnun\ etiam medicus neceffarius, mta fiquis magno a\i<[uo,nec tolerabili uitio deformatus nafcatur,utidtgnofcat curabilis fit illa naturce cuU $a necne, <[uo altum <[uidem curet, al t um morti defti net.Quanl,ut $oj?tt <[uts medtcamine fanari, at<h
tySS&fa «iMre,nullo tamt in ciuitatis muntrt foftta uti-
Mftt,illminttrdtbilts,ttuitiatosPlatoannumerat,<[uoniam <[ui nt<juit tn ulla uirtutt confummatus tuadtrt,i\\e certenihd refert^ut curctur.&qutcty | .ftidcm rts fnemfuum t cuiu$ gratia e{lfa£td } indi-
fifci nec\uit »pp ororfusfxt ne,ttn non fit nihil inter tji . qudf ropfer Socrate s haud immerito mortem uita pr<etu\it,cum yrctuidcret uera hominis uita,ac fludiofafefruinonfoffc.bd hunc modum,cumit4 \s natus fit,ut huius Reif.fit $articu\a,ac munus ali tjuod in ea exe<{uatur> fi nullum officv\ fui ufum effc foffe animaduertatytum demvm uita ccjuidem mors fotior e ft. No dijsimilitcr <j«o<j ; id membru,(\uod,et futridum,ct inuulc efi folentmedici amcutare,uti digitos,dentes $utrefa£tosAd hoc tales homincs,f\ in ciuitatc recifiaturSvniles fui,utf<e$iusfit,acinH tdcsnafcifaciant.c{uodif>fum potes in manualibus anifi cibus percifere,<jui, cum <egrotant d medico f>barmacum$etunt,<[uo,uc\a\uo]o\uta, uel uomitu dut uenat fe&ioc cuacuentur,ut citius artisfut ofus rcpetantquodfi dle pr<£ftitcrit,obttycrant icfi etus man dato.at, fi longius cpoddam regimcn iihungat^ quouideUcct diuturniorc cura,if>fi diutius d confuc to o$erc ceffant,rccufant pofcc\b,ue\uti fu$em~ cuamuitamfuamexifcimantcs,nifi iffi munere fuo fungtlturxotrd uerb ociofi, et inertes nihilominus uitx cupidi funt,ctfi infxgni a\i<{ua labc,at<{iUitio no tatifint.Qui autcm uitio in aUquo nati foffunt wbdominus non adhibita cura uiuere , nulla tamen
in Rcipuae robori t ac fimitati conferant } debeant
*dmitti y an interimi <{utfrionis e& Ar^Hieoj ad&]\
quemufumciuitdtis tolerdndos $utdnt y nihH ed«i- , dem dicunt.Hft itd<{; huius neccpitdtis medicum in Zu^^f ^ ac R^h.non inutilemforcut uidelicct extemas
dgritudines curet y dc naturce defeBu a non natura
hdignofcdt.Qmn 9 &dlio<{uiuideri^oftitmedicus huic Reipub.neceffdrius:ut ctborum,& modum,& ordinem definiat pro fxngulorum <juorun<fe differen tid y tmforis<y y dcregionis t id<\ Si conicB:urd duce quam ab experientia adepusfueritjdeocy medicui pofeftioni nun\fufficiet y nifi prceter artis iffius fti 4ium y acdifci$\inamrflurimisinmorbis witijs^ pe- *iculumfccerit y eo'<{ h cumin fcif>fo y tum in alqsufui fumt y et enim ip/e , fi aduerfis morhis lahorauerit* «ffe<{uetur inde cognitionem y <{udm ex aliena agritudine percipere no po/fa.E/rij; in hac Refuh. <{u&- . j , thremfit neceffarius iudexiut ccrte <jui uitiofus ftt ■^nZiP murd y ne<{i curahilis idem confiderct y hic dutem eft quiftt difciplin* y <{uadnimu refiicit minime cdpax: quem certe pcrimcrc iudicis officium eft^uemddma dum eum y <{uifit dd difciplinam idoneus, inftituere. Nec fane\nifi diuturnajongacii experietia artis fua htdex notitiam afje<{uetur. prauitatis enim cauf ti itd demum agnofcit y fiin atys ter<{uifitas deprchen icritAc inter reli<{uos eius mores hic non t>oflr<-
rnus e>fyt n e fit ftm anlmi y <{u\n i teneris annis rt ) Cta HU&fimflici mufxca inhitutus. tfc$ non uml iudcx d medico differt.nam medico mdem y fi corfore atgrotauerit non offtcit: iudex uero y <{ui praui fuerit animi y ncmo jmJ bonusjcritusfa erit y cum ani mi MdpcruerfiuSyne^uirtutem^necl; feitfam co* gnofcit:uirtusuero0fe y cta\terius cuiufuis mali* . f timlongoex^erimetointernofcit.Hinc^uotli pef t "^*"*] fi>io«uK,e# iudicem haud dubit fenem efje deberet ftmdemddolcfcentcs id <{uod bonum efl folum c ognofcunt.<{uod de ddoUfcenttbus intelligi ueitm, <mi y <& ingenuee illi muf\Cde^robis<\ focmttis fint af f Mti.Quibus fane <{uidem rat ioibus demonftratunt ejfe arbtcror y ct iudtcia y & medicinam in hac Rep«» (tjfefoffe.His exflicatis ?\ato narrare aggrcditut I auibus moribus cuftodumillorum principem ornatlk ^*** 4 U*t-. - deligamus:eumcy debere effe dicit cujlodum omnitl^^* 0 ^ prtfftintifiimmfUtdiutisfy dtfciplinae ciuium cM fidifiimm hoc autem tu demum accidet,fi in <{ue* f iam hdec omnia conuenerint , <[uorum prmum e/h tte un\ d grauijtima illa fententta cjuocuncy modogftnyMj.^ nec metu y ne<\i dolorejiccfc errore inuitus dimouea* tur y dut illecebris ullis feruertaturjed nec obliuio* #e y <{u<£ ex maximo temporis interuallo immintu Opmio nan<h duplex t fclieeu <?<{u* uoletibus tU* 7*»"
II t «r, falfaf :i\icetjidm unusftisfy cfuoi malu cft h benter ab\)cit: altcrd eft,^e inuitis erif>itur y ucrd iyfa cjuidc.qtus enim mortalmm non inuitus boni ali * iwfh&uid MtittittSed adimitur Cjuidem hac fand oyinio, ""^t <ut ui klidiu ingruente y dut erronbus.dut $raftigv\s quocircd db eo gencrc crroru cduendum illi e#, w>dum opinionis /e»tcwtitf^/Mtf oWifo,^jw|ifci ferfua fum bdbct cd dgi oportere,<jK* maxme Reipwkcon ducdnt)ddnd*\;Of>erd } nc m eoipfo aliqudndo faVdtur.hisc^mdximl illi affuefcendum efl^ude animurn a uoluftdte auertunt^rebus({; timorem incutietibus tt fermombus huiufmodi nihil moueatur. Quifauis igitur eorum y ita fcnitus affeStusfuerit^ nun\ de f r» tentid dccedet>conftdbit'(\;fuo m drbitrio,nonfccus 3 iffoin l g nl <wrum furifiimum.htfy is funt ef± y <\ui dignus fu } utRcip.im^eret edm\- cuftodidt 7 cui uiuo, ti mortuo honorcs hdbendi fint,necnon cuius fepulchrum^dcfunebridorncntur^dudes\^([U(£ ftltndi~ da in funerc dicifolent^rocurcntuufujpcr hac dutc rclicpd^u* in principibus dcfiderantur ornamcnt* uirtutum^udt tum in moribus y tum in animi cjuddam fdcultate(<±uam fteculatiudm uirtutem dicunt)$o$k~ tnodum explicabimus.Et cjuidem in hac Repwfc. pria cipes $dw fdyientcs funt^uibus ciiam ultrd fxficn Udm^umilUuirtutcs^um a\U mfuntrfuds enu*
nterabimus.Qmndo<{uidcm ue r b f cri poteft y ut m- i J u ter cuftodes nafcatur cufiodia minimc idoneus , auan\ id quidem rarbjta nec deff>erandumcft y ut in reliquis ciuibus ali<juis ad cuftodiam aptus cxoridtUTyetfxhoc^uo^pcrrarbaccidatyimprimisubi interfimiksyuniuscfcgcnerismatrimonia contrahun- • turytiidelicet cuftodum interfe y at<y aliorum,ut agri colarum cum al^sfuigeneris-.vfaomnes ad id y <juod aguntnatura promptifintyat^habdeSyfic enim ftliorum natura , ut plurimum non diftimilis euadet • (pando<{uidem ( ut flt frectiientifsime ) parentcs ■ fMantiam , fimditudinemcy fuis liberis infun dant . Sed quoniam nonnunq ( ut diximus )eafe* cus accidunt , necy quica huic Kcipub . pcrniciofius effe poteft a d corruptclam , et uitium , c\uant ut ciaufuis attio immifceatur , ciuscfc natura ad il~ • lam inepta jit , ideo\- Plato Rcipubl . orationem proponitad pcrmutandosnonnun^inter fccufto-t**fo<[ «**} dumy<&reli({u<x plebis UberoSyUt de genere in g^us^^r*\ adoptetur.Hacautemoratioefiy Vos 6 egreg^ro : v *l bi'<h uiri med\]s cjuidem in uifceribus terra concepti cftis , ineacfeuehra aptitudine naturcc cum ad arma,tum ad alia <{uccuiSyidc\;fane <juide <wteg effetis ferfe&ktum enim cum perfc£tifui}Jctis y uos <{uidem tcrra, commnis parcns t emxa eft omnes frttcrn*
Part 2
necefiitudinc coniun&os .Sententid igim ut&run omnim und effe dehet, Rtipuin communt confulc rc/ius^cdufditd docloSy inliitutos'^ cjfe y ut <}Hi- €tm^etm^utiwMdert t m o^ugndxe tentduerit, cointtruos animo fitis,<\uo, <\ui futerno inter fc morcdccenfx funt,ut qui eiufdem genitricis terra tidtifitis <juid cnim,nonnc cx eddempdrente gemti omnes in hoc ciuium conuentufrdtres eftis*uti<{;. Dcus dutem optimus maximus uohis procmndis quofddm principdtui deftinahat^uorumin procred tione durum immifcuit purifiimum, <{ud dere funt, & ip/i certe honordtiftimhdt enim horum miniftris in iojk generdtione corum m froftexit,ut iempert tur<e drgetum inderetMd fuit infcriorum,ut d gri coldrumydrtificum^ generdndorum rdtio,c\uif>pc quorum nonuUisfem dlicpid infertum f\t t d\v\s ucro aris nonmhil ltdq; poflg uos itd eftis aditt, ctfi eiuf dem omnes generis,ingcn^s ttmen,dc morihusdi uerfis difcernimini:dc itd,etfi omnihus pewe comp« tdtum tb,ut fui gencris,dc t\dnl ftudio fmiles kobis liheros frocreetis, nihi\ofecius,<{uUo<{u\dem ex tturo drgentum,dc uiciftim ex drgento durum producitur y refyuis<{ ; in genenhus hcc modo y fctlicet ex <ere,ite\ durum,ue\ drgtntum orimr,tt e contrdrio f iUud ex his deus pincifihs itfis mdttdduit.ut
nihilde^uc^dclibcrorum ndtuum y ct ingcnium cu~ rcnt y et fiquid cis deterioris immixtum ftt natur& cxtrahanuQwd fi illisforte aneusfilius nafcatur, ne cius curam ncgligant.dt uero corrifidnt y corrigdntfoqudtenus in cum obiurgdtione prj/ici pofiit deinde oyifi cibus y ucl dgricultoribus traddtur.Rurfusfa fi ex obfcuris iftis contingdt y ut durcus alicjuis ndfcatur y aut drgentus y cum honoribus.dc digmtdti buspromoueant y in cuftodes y ctauxiliarios tranfcri bendo.H&c crgo illc Rempub.curans prtcifit.nam frophetd fiquando Rempub . interituram prcedicit, id eoacadit y cum princeps illius cuftos y ucl ferrcus extiterit y uel<£neus.¥(<xc igitur pcrfuafio ciuibus dd huc pueris tradetur, ut d\i<z.<[uo(fc trddi folcnt dli dttdti. Deinde locum habitdndi cu&odibus maximc cJLJ*f opporturiu y et principibus Plato debcrccjfe ait in f*"^ blimi y atc^ undc ciuitatem omnem oculis fubi]cidnt % et quicuncfclcginonobedire uelitdb illis punidtur: prcetered cd in parte urbis,unde fiquis aliunde hoftis ciuitdtcminuaferit y cumfdciliusdrcerc f>ofiint y ct ul cifci y et^crfe<[ui.Kc^o^ dc hdbitdtionc diffcruit, <[Udtfxuit y numfdrejfet cuftodcs proprium ali<[uidf*^\'* feu habitatio fn y feu aliud quiduis pofiidere^uod c^^^T23 terinonhabeantidicitfocjuemddmodum nihil i»i- - quius efygji dfdftoribus ctnes cuRodcs gregis ita
elucentur y dc docedntur y ut incitdnte y uel fame y uti formiiineMel confuetudine y at(feinfHtuto prduo in .gregem ipfum irruant y dc deuorent y dut quouis dffi cidnt incommodo y iit yrofe&b ex cdnibus U$i efje&i uidtdntur. Similis^in cuftodibus rdtio eft y nihil db furdius effe y \ eos y itd dcprdudtd ndturd fieri>ut fuis ciuibusfint incommodo 7 dc noceant imprimis y cjtiod ciuibus reli^uis y et$otetiores y et ualidiores fint: <\uo circd idipfum mdxime in illis ipfisReipub.propugna. toribus cdoendum eft.po/?/t dute id qiiiuisfdcile ex his^uoru nunc mtximd inRcp.du&oritds eft per/£r cere.na utprhmprincepstyrannus decefiit y is fcili cet y (jui eos cohibcbdt y couertutfc potentiores illi dd tos deuorados y <[ui prtfcipui funt y dc uelut reli^uoru fdftores.Eftergo dtdd maiofi in modu opent,ne itd cu&odes dffeftieudddtMnofolu optimi cuftodes y fed ne ullo ({uidemti cuftodes hdbeStur.Eft itdc\ ; ma gis confentdneu.ne quiuis eorupropriu dU^uid feiun £tudb dtys pofiidfdtfeu habitdtione y feufupelle£iilc ijjtu aliud quidc7<q; uolueris.Qu* uerodd ui£tu y et in A^aumttd eorudttinet y ed certe quidem tot y tdntdc^; y ab } /alv\s ciuibus dcctpiar^uotrfAdtisfy op«s er/f, ut nec ^iejit quic^nec fugfit>Piuriuerd y at(fcdrgeti ufus ml Ihs pldne eis coceditur y c\uin ddmonedi sut hoc fa£to JSdtis uobis dbund? effe debet % o cufto des^uod diui*
* * •
. . , ... w- u
num in dnimo aon m continetis loco pecunidrunt^ ' f+ tie<[ ; corruytibili illo duro uobis opas e# . <[uid erimfy ^ Wdgis abf irdum^um aurum id $r<zftdntifiimum % quod uobisin gemturdinfuftimeft y duro iftomortd, hum contdminwtet uulgus fi<[uidempecunidridfd~ cultate dbutitur multd pe r inhonefta y et turpididuw uerb y c[uod uobis ineft y imwdculdtum $rorfus y dc furU txiftit.Sic igitur nec uobisfas e# duru aliud y uel dt gentu ac<[uirere y aut fub tettu reci$cre y ncc <[uic\ hit mfmodi %<[uirere y fed ne dureis c[uide y aut argenteis foculis uti.Cur aut nociuu f\t y cuftodes y bona qudeuis ( nut^ecunias fofiiderc y eo cft y <[ubd y fi } uel agros y domos y uel peamwsproprws hm y ue\ut fibiipfi <[uis<[* 1 ' fofiidedt y cv$w<l;in cogeredd effeumcus interoes ciues ([udtenus pof^it y f\cc^ y ut rclicjtios.et odio hedt, tjfdb illis <[uo$odio hcdtur y cceteri<[ ; illi interfe eodc agitenturodiOMfyillis cuflodibus hoc mo ullu mt~ gis neceffariu be\\ufit y \ j>prer rem fudm y rio jppter Rep. tandem^ ipfis dtfy ciuibus re\i<[uis y <[uiriet iffis inter fe id inimicitidru y od Vjfinfididru mutuaru intet cedet y q$ in his noftris reb^ub. dgetibus dccidit. f fdne caeft nonnu^ut in Rfy.ipfam coniuret y i\Urn<^ coficiat y dcperdatMc y utfducis dica y ciues reli<[ui d lis]> hoftibus erut y ac uictfiim nec fecus ipfi \ hoftes txternuimhsewttfomiddb^ <[uado<^
D i)
cum exteris $ugndnt,uerum hoc certdmen,ty ndturae fuat proprww er/t, <jH/ppe pro yoffefiioibus^ro feipfts,non pro ciuibus periclitabuntur. <\\an\ hi cer teciuesipfoslibenteryericulo eximnnt,f\ po|?mr, hoc tamen libentius, fi<{uid inde uelut mercedis d ci uibusrecepturifunt,<{uodhoftes a fortunis ciuium repulerint, SMper hczc poffeftio ettam cuftodes impe dit,retrahit<\;ab eo officio,ad <{uod penitusfunt co^ pdrdti.<{uodfieorum agri,aut poffefiiones cuiufuis generisdb hoftibusinfcftentur,tunc certe ciues non prondturdoffioifui defendent,fedex accidenti: pugnabunt'cfemixime,dum id bonorumfuorumcurd exigetjugnam uero detretlnbunt, fi nulla talis itti pendeatnccefiitas.Ne^fudemcerte fieri pote/r, quin hoc eis accidat, fi locuplet e>,et op.ditifuennt. Quamibrem fi<{u\cso$tim\effepoffmt cuftodes taleseosfingamus,eosoportet nihil pfiidere,etia fi in $offefiione,et oyibus ali<{ua uirtus, feufdicitas comvrehendcretur.cuftodes tamen,ut cuftodes funt 'frWdiuites effe non debeant,cumnon fimpliciter qucerd Wfa.r f«r,«tproti,/eMpeI/ces: jed ea tantu rone^ajunt cuhodes probifeufalicitates.Veru emmuerofquis ita ofcijc/et,o uiri cu feiungetis opes a cuftodibus no inimaduertitis rem opimdm uos dlis ddimere^ nepe illoshocmodo(utPldtom<{uit)feruos 7 et mopes ft
dtisytt omni yoffefionc exuitis: refpon&eri foteB p f^^ ferinde nosfacere^ac fi<[uis(exem$\i gratia) dicat#*'Jiu+n fi&ori humanamfiguram pngentijie membru cor'"*' forisyrdftant\fim\w^r<zft colore exor-
tiaret^nzye ita alioquioculosji fmgedi effent y exor nari debere colore pr£ureo,nonigro: at uero iffe fcrfmfum habeat y ocu\ifiguramnon fjmfUciter ftc ciofam effe debere^ut quolibet fr<xftanti cotore pi £lam,uerum eo colore^uo oculitBio figmfi catur, cxfcditifima redditur.Qu* (juidem ratio \n cuRodibus eadem eft,«t non in eis defideremus fimfliciter>at(feabfoluttf<x\icitatem^ cuflodes
Ifunt.ld wg ita intel\igimus y fimodbfumf>tusfacien di modus>ac moderatio pro uirtute habeatur. Tan- "dem^oftea^ cuflodibus mhil effe pofiidendum pro-j , hauit>adartifices,<&rc\i<[uos operarios orationemrjj tranftu\it,<\u<trensnumin hac Repub.huiufmodi ho minibus ita permittendfifit fofjeftio^ut ex fua artc, uel oyera <juaftumfaciant,et fic acquirant Jibi rem f atcfcaugeant.htfy in eam ille fententiam conuenit, mam effe fciliceuquod ad congerendas opes atti~ nct cuftodum, re\i<[uorum rationem 7 necfc <±uic\ huic Reipu.deterius accidere f>offe y cj fi ue\ mofim^fp^ yc\ ojpulentiam f\bi recifiatJt cjuidem y fiopficibu^^^^ MWn fuam cp<tf\uariam cffe fermittamus, ad eurti
D ipj
pne m dirigtnt, d d quafium fci\ictt>tt dded,qu<tcun<\; congtrtndis ofibus conducunt:itd ut non niji caf i quodZ ciuibus fuis utiles jmr, fit\; eoru ars non td id,<[udmobrtm inftitutd thtrdmtd„tt dgitdta, quin tius(que diximus^duafiusgrdtid^ubneceffefit ftrutrfum iri^uerujtgitimiifinem *rtis y if>fum ciuiU emolumetum.llli infuyer diuitesfdfti,conft<{ues tft,
^.ifA urtem fud ut ntgligdtjdc contetidnt>tt txindt otio, <tc defidid corrupdtur,ut cu ntctftitds drtisfua ufu rtyttdtyCdrius fud oia utnddnt 7 dettriord<{; multo f<L cidnt.Propttred in hdc Rtpub.Pldto uoluit non lice rt cwig dliquid feorfum db dtys jpofiidere f ueluti ex dr bitriofuoyrtteredfynefyduriynefydrgentiufumul hm effe neceffdriu.durum fi<juidem,et argentu, <{uc
u^e^ndmodum in ithicisA rifiotelis dd Nicomachu probdtum t^ntceffdrid <{uidefint in his noftris Rebuf j»«t.propff r rtrum inttrft pemutdnddrii difficultt tem,dt<{; moltftid,utluti qudfi mtdiu ({uiddam inttrctddnt,rtbus afe inuicem differentibus t <{ub aquitas td in permutdtioe conferuetur^in re fldne\<jux agre ddmodum <£<{uitdtem ddmittit. DifficultdSdutt hcec femutdndi dt<{ ; inaqudlitds efi huiufmodi^uelm ft agricola drdtorio dliquo infxrumento indigtdt,nihil certh habedt , <{uod fdbro ferrdrio ftrmuttt , nif\ quod dd uit\um ptrtintdt:<{uid Mtcmfi labcr /er-
Tdrius annond affiucns indumento eguerk y aut aVt^ )^ quo a\io gcnere 7 quo p*#o inter i#os fermutatio contraheturfnonne cogenturrem cxcogitarc y <ju<2 uifua cjuafi res omnes comyrehendat*. <{uam cum colonus illefahro dcderit, acce^crit inuiccm aratorium inftrumentum,confultum etiam fit fahro ad ta rem y cjua indigcat Itidcm^hoc ipfumin relicjuis ciuibns eandem rationem habct. Congerent igitur dgricoU idfrumenti^ata^annons rclicjua^uatcnus *d fe fye£iat 7 quod,et f\bi y et cimhus ncccfjariu eft P hdhucfabri ex fua arte,<ju<e ciuihus conducunt y curahut: fic textores , fic archite&i y ftru£iores^Et f# in ciuitate genus quodda numariu>dd quod uelut dd regulafrumentUyinftrummfaetrel^ intcr ft tt coparantur,et copenfantur.Atfy ita facilc ciuihus cibus comunicantur^ro cuiu$fynccefiitate y <& como do.De his aut artihus id inteUe&u eff * o^ortet y cju<t if>f<e neceffaride fwt y no quide ad uoluptate y et dele&a, tione adinuetde suv.cuius generis ars eft unguetarid fi£toria y fculptoria y et annuloru coftciendoru y a\i<zcfe id genus^uales in Rebuspu.no ftris plurima ttfurfdtur.ln illa aut?latonicd certu eft nulla fecuia y ac na wo opus ejJe.Nec nuerus quideartificu itd tcmerc in fpp effe dehety utnunc diminuaturfortc y nunc cref <dt ? eomoido 7 ut ({uadofydrtcs iffce aboleri fof mt f
gcicficcrc.ut in tonforihus y ctdlv\s y ({uiin Rchuspu. noftris drtes f us exercet mdriifcRum cft. ucrum fm ( guhru drtium neceffdridru y dt<{; utilim omnihus ci uihus y tot dffumdntur drtifccs y <{uot pofiint puhlice fufficcrcut in:dgriculturd y ct tcxtorid drte ehfdcit dum.Qudeucrb rio omriihusfed gencri cuiddm ciuiU utilisfucrit y eiusfroportione y dc rdtionc eorum y <{ui~ bus $rodcft,drtifi ccs numcrdhuntur .huius dutcm gt ncris e#,*rs confi cicndorum frcnorum.Hinc <{uo<{; rdtiondhilc eft y huius Reip«t xiucm nullum pro drhi trhydc uoluntdtc lihcris frocredndis operdm ddre, nefy cum <{ud uolucrit congrcdi y fed ddhihito modo, 4c rdtione y $ro gcneris cuiufcfc conferudtione y cuiuz iri RepM b.certum y et definitum numerum effc uolu~ muSyUt pofle* dicctur ^Unius^uo in fermonc de cu ftodum concuhitu dgetur. Poftpgitur dh hdc Rep* •H«i**fa. duri 7 dt({;drgentiufum cxclufit y fuhduhitdre uifus ^Y^^,(jMi hdtc ciuitds dduerfus opulentdm y dt<{; dmyldm 4^£ffiellum fuftentdre foftit y dc yericulum uidetur y nt ^*^P*amf!<z illi ciuitdti impdrfuturd fit.Tdndcm rej}?on- Jir,re diligenter confiderdtd y contrdrium fotius «idcri f\<{uidem diuitia y opescj- yoffzffores fuos tum contumdccs } tumhelUc<£ rei imf>ento$ y et expertes tndxime cjficidnt.cjudmohrcmfi <{uo p* fto diximus, wftodes eiMCrfti^mteti^fMerm^et wili«ris,bel-
lictffcfdcultttis morem } dc expcricntidm inducrint, ~ j td <{u<z ctiam naturalis aptitudo accedat y haud fecus *~ j j fe aduerfus diuitesillos y ct opulentos gerant y <[uam
lupus aduerfus bcnc pinzues y ct obefas ouesudeb ccr^nf^ te y ut non Jit ahenum credere y cum du$o y tri]io^i\i^ I ribus illos congredi poJJe.Hoc fanepofiit <[uis cx U | tronibus defert<£Arabi<z y et alv\s huiusmodifortibus | uiris egenis y <[ui nihdofccius opulentam <[uamuis y ct | diuitem gentcmfaciVt fubiugat y diudicare.ld cjKocfc . rcx hr<wumaduerfusPerfarumregeex$crtuseft. j Pratcrea <[uo% huic Rei$ub.bellum y fi <[uando coh- I tingat id y neceffc eft , contrd ciuitatem undm y dui contrd duas accidcre. fcd fngc duds y cb certe fdci~ | lius y <[udndo<[uidem miffa in alterutram dlarum ciui I tdtum legationc y aut exhortabitur , dut dejprecabi* \ tur y hoc rnodo:Nobis quidcm b uiri y ne<feduri y ne<[;4r I genti uf <s ullus eft y f :d nc<[ ; id lcges no&r& finunt, <[uod itfum uobis fanefas e&uobis igitur y raiionibus<fc ueftris conferat y nobif cum aducrfus alios bclli { focietttem inire y donecfacultatesi\lorum y ct pecwmas diripucrimus y nonne ccrtifiimum e#, <[ualifcu<[; fitilla c'iuitas y ab illa cos inamicitiam y &federd rc cipi: Hnimuero fi cjuifyiam ob\\cit y timendum cffc y nt \ contra&a amicitia y <& ' ycrcuffofaderetfdrtd ctiam uiftoridydttis j>r£dis } cumuUtd'<fc ^ccunid } altcrd ilU
duitis oyuletior inAe,de Xitior huic ciuititi nojrrae fxtnperi bellum inferat,acforfan ctiam f ipcret: buic refeondet ?Uto y fecus rem effe ata. ofmatur ille, cwn nulla y ne cogitari auide ciuitas pofiit uere v.r.a, frater hanc y auam condere conamur . Alia auidem
^^jTjcerte ciuitatesauotauot funt,ctiam finguJa 9 muk<e trfuidem in f i funt y ct uari<e y auamuis unius circunfcri
^"'yrioneloci capiantur.illis enimReipub adminiRratio curtt reifamiliarls inferuit y no reifamiliaris curet adminiftrationi Reipub.ai<are in illis boc unius ciui tatis nomen pro/efto efl fu^ofuitiumiin uera aute, nc legitima Repub.ac p artibus eius ea cft ratio, aut in uniucrfo corpore, et membris cemcre eft.partes ttenim eor\>oris y ut funt manus y $edes y ac reliaua, *«teg cor\>ns uniuerfum conftaretfatta eius fartitu\<z gratia funt y aju<£ toto in corpore pr/wcep $ e#: noftris autem Rebuspub .non is eftfartim conftn fus in uniuerf m.nam ueluti ui auadam inttreas con curf is ferifo\et y eo fcilicet ut fmguli rem fuam <fomefticam curent cuftodiantfyid auod minime eum fallere pote#,<jHi aliquantifyer in hac f :ientia «crfatus fit.lt tandem Pfoto huiufmodi ciuitates bifctriam diuifas afferitjn pawperes fiauidem y Vf op«lentas y at% utroc^ ex mcmbro multif\ices y ac uarias $rQdire:ettumetiw y cum$auf>cribu$ ciuibus cius
ciuitdtis conceffd fuerint lona diuituto ciuitdtis eiufdem y non minus perniciofum, et exitidle beU ^ lum exoriturufn in ea imperita ciuitate , quamfi rt uera du& effent ciuitates inter fefe fugnantes. Proinde hac , quam inftituimus y ciuitas ampla (jwi- ^ dem ftacio erit , udloris<fe y dc roboris(ut inquit ^ Pldto ) eximvj , qudnq propugndtoribus duntdxdt tnille defenddtur • dt illis ettnim hoc dicitur, ex eis uiginti omni negotio hberos , bofies ducentos uincere .hdh&c y h&c ciuitds , ne<fc mdgnitu - ^WmTw^ dint quduis y necfc fydtio efft debet > exqua nu+ merus hic bellatorum exeat : ne% tam exigua y fdrudcfe , ut finitimis populis fit facilis expugnatu:ne<^etidmuafid y utined y et drdri y et feri facili fofiit.ht frincipes huius ciuitdtis y futd de magnitudine y et exiguitdte iffius confiituere debere y nec~ non de cufiodum y et cuiusuis arufcum generis tiumeroMes enim in hac Repub , non aliter atfy itt naturafehabet ♦ uelut enim humant aftiones y hunjdna^ corpora non menfura quauis ferficiuntur y nec\; txigua y ut in fabulis fertur Pygmtos cubitalis , dut unius fdlmi ftaturt efie : ne^ mdgna y dt<{;tnormi y ut Gigdntts olim fuifje ferunt altitudinis fexdgnitd $dlmorum y his<{; fimilid monftwutrum (juaddm certa magnitudint^ualis com^
pluribus in bominibus rc pc ritur.Ncc hoc untum ht natura perfyicitur >ucrum in artifi ciatibus ctiam rc bus: ficut non ex <{uauis uocukrum menfura in mu~ fica id harmonice rcfu\tat,<{uod muficce fit couenies, Quceratergofortaffe ali^uiSy <{uce ciuitatis buius, ^*,vuji quantacfcmagnitudo^uis cuftodum numcrus cffe dc
D*"** fatfcui e<{uidem,eam rationem uariari pro temporis,loci,uicinorum<{, fofulorum uarietate,at<{; natu-* r& refbondebimus,<{uocirca, ut de e& rc con&itu&t, proprium ipfws ciuilis conieSiurce cfcquce facultas txperientia conftat,<& uniuerfa illa, at<{; gencr&lid difj>icit,<{uous<{; fmgulis in rebus y ueluti matcr'v\s fub ie&is uerfentur.ht Pl&to <{uidem>dum,et temporis fui,et gentium finitimarum ratioem babct, huius ReipubxuftodcSjpropugnatores<\ ; millc fatis futuros arbitratur.ln <{uem ratiombus Calenus inueftus eftydicensjliam opinionem Platonis , fi ad cetatcm noftram tramferetur,abfurd& forc.Qua in re Gale nus <{uidem,regni dhus prceft&nti&m^uod fu& cttatc
t ntnaximumfuit, fpeRabar.at Plato uidcatur <{uidem non ita fenfi]fe y ut rem aliter effe no poffe put&rct,
^JhTfxcuii ne<{, alv\s in rebus,<{u&s in uniucrfm tr&ftat,
r T*m»*c tmm dixit,<{uantum,et cetatisfuce ratio, ct generis uidelicetGrcecce conditio pofluUbatf<{mS tntm diter intelhgere pojsit,cum hanc Rempub.td*
utrf 4$ omnes morules pugndturdm effe ccrtum fit? ? ^ Quoi ig/wr P/tfto fcoc non dduertcm mimme cort uenire.Yorfdn^et cjuis dicat.Platonem umuscuiuscfe ciuimis bem inftituta multitudinem no debere ejje Humerofiorem^ux uno loco^unac^ urbe cotineaturi dd huius umen exemplum mu\t<z ali<z ciuitates dcbi tum 7 certum\#nodum y numcrumfy ciuium habebunt* QH£res,fi ita habet,nihdominus tamen ex locorum Uanetate ratio <J«o<}; uaria erit.Ac ucrifiimum quidt e>%diffmitum effc dcbcre felicis cuiusc^ cimatis y &(^f<«*4*
' tnultitudincm,vjmagnitudinem:ciuis autcm unicui^^^^t/) ttmerus yrjefiniendus fu,non niji explorata,& re-Mj' gioms^et incolarum natura dqudicari potcft . cuius re'i figriificationem cpandam di&um dlud d profefforibusnoftr<zlegishabet>Mif$itaiunt ad rubruttt, dtq* ad nigrum.quod quidcm y etfi Plato non cenfet f hxc tamen eft hriftotchs fcntentia f cuiu$ de uerita~ te minimi dubitatur .\n<{uit igitur Flato, egregiam adminiftrationcm in hanc fortttulam compofitam y cu iufmodi ciuitatemhanceflc diximus,defimt<t y (fm<t gnitudinis 7 <& multitudims ejjc.quod non pauloquidemfaciliuseft^id, quod panlo fu^erius diximus, oportcrc ficumafcatur ex cuftodibus deneus 7 eum ad
Jnferiorcm ordinem trdducr.contrdji alv\s cotingdt durcumfliHmydutdrgenteumgigncrc^ntcr cujio*.
ic s eu cMfMri.Qtit omriid \u $r<£ci$mtur>ut oes in hdc Repi^. ndti in umm rem ndturd mdgiftrd co fentidnt/fiquidcmuno in opere omnts y dc finguli inttr ft conutniuntiid duttm opus inttlligo y dd quod mturd <{uis{; comuutusMt<{ut fummdtim comprc henddmjrdtctptd hctc omnid y tt ddmonitionts y <{u<z dd hdrum Itgum obftrudtiontm faciunt , nt<{; non tlidrum ttidm e qu<z po#e<* commtmordbuntur , ut qua de uirorum y ac fccmindrum copuldtiont , dc yrocrtdndislibtrisdgunt^hdtc mg pnecepM diffi cdid rio funt y ntc <{u<e uiris huiufmodi , dut molcfta, ttut grduid fint , <{uin potius lcuia his , <{ui in hdc y <{Udm educdndi y dtfyinftituendi rdtionem prctfcri- * ffxmusjnuficd uidclicct y dt<{; gymnafticd adolcuerint.Jit <{uod admuficdm<{uidemdttinet y cduendum rim^rimist^^nt^uid frxttr confiitutum prioribus legibus modum innoutt. ndn<\; id y fx contingdt, ciui tdsipfdfdcile dtgrotdutrit y idc\; trit ckm omnibus. \ Nec minus proptere d intcrim dffcctus y driimi tran- <{uillitdte 7 & <{uietc rctincbitur y <{uous<\;infmudntc ~femdgis,mdgiscj;f)trriicit y dd ultimum rts dd le~ , gum corruptcldm y ct morum rtditrit • E# pr^eter s td nutriift{\um y quotcjuot his in \tgibus inftitutio* *ty4tyWibus\t uniutrfdlibus enutritifuermt y fuofte inge~ 1^^JM>*& Wfyluriws prmtdsleges opims deucnirc
foffe.quo itt generc cft>Kiurerip*rcntts y & corm j * maionbus natu 7 fenioribusfy tacere y atq ; reli<{u<z etit leges y qux in a&ione uerfantur .Quaobrcmfriuau hzc officia nibd attinebk y ta<l leges at<{ ; ftatuta de? fcrtbcre.nam uniuerftrum rcrum leges dl<e y fi re£ie <tti\ ; ordineferantur y ciuesc[uidemad has particulas f u ftonte moucbunt y ac facde cum unicuify ita con tlet pucrilis educationis y <3 naturdc y init\]<{ ; ratio y ut tota deinde uita <{uod fc<{uitur y & appetit fimile Jir, ttfy conforme illis y feu bonafuerint y feu maU. Ac cquidem y <{ui partialibus lcgibus mores formartC^^. inftituerit y omiftis veneralibus illis. 4uod ipfum^ ^ . > quiaem non paua legum conditorcs fecerunt 7 is fane mcdico fvnilisfit y <{uiccgrotos curat y <{uorum dijfoluta in abo y &f>otu y &uenere libido obftet y nec a\U projit cura y <{uia non cohibita intemjperantiii eorum y <{uic({uidadhibctur medicin<£ augebit y muU ti$icab\t<[ ; £gritudinc y votiusqfedabit. Proinde y & quiftuis partiales has lege$ y <&uelutijhgulares im-
iere conabitur y nun\ a corrigcndis his y emendatt [ discfa <{uiefcet>in <{uo uno ois nihdominuSy tyacquief <unt y & confidunt y <{uin ipfe <{uo<{ ; ea ratide putatfc pne <tttigiffe y a <{uo f>rofe£ib fcmultu abcfihoc <{ui de non in faucis legii conditoribus quorii ad nos ibx— ftom tuiit* e^pro^tu/wit^Qwi/^is hirfii
ReJJnt .corrigere(ut in<{uit ?Uto) enitctur y pcrin<te erit y dc fi unu cxhydrce capitibus dmputct inutile aui demid y dt<{; abfurdumfacicns y <{uando<{uidemper re liqud cdpitd uencnHnihdofecius emittdtur ergo neceffe legibus his y <{udt de uniuerfo genere praecipiunt inniti imprimis y <{ualcs a nobis nonnullce di&ce vlyL**~ funtjdicenturfy in poherum I«<j«it infuperPiato lerem y <tu<£ de templorum adificitioneje conftituen \is ordton]S denicfc de precibus,de facrif cv\s y de do ndr'v\sdgit y docet<{;,<{U£ omnid tyhumdndrum dnimumfubigunt y et Deum,dt<\i Angelos kudibus extollunt,coluntc{;yedmfcdicet legem ?rophet<£ y <{ui dj. uinum mandatum referdt drbitrio permitendam: auaftremhuiufmodi diuindm e(feuclit y et ouic<{uid eius in ciuitatibus repcntur, dcccptdndum audlitercun<U trdditum eft y <{uonidm hoc,uelut legitimis oF- * hus conftitutionibuslegibuscfcipfis commune eft. At audndoouidem in huius libri primordio de iuftitid auidnameffet Pldto dttentduit reouirerc, confutduit\i<{uicc{u\d dc lufctia celebriores fud cetdte opiniones dfferuerdntuc em ipfe pollicitus primum nd turdtn iuftitice in?<epub.okendere,ob id ipfum pojlmodum iuftitice ipfius in dli<{ud und dnimd naturdm explicabit,utfuerit m Repnfucf clarius expofitum, auemddmodu, Ji <{uisf :riptu aliayid exgiuifiimt$,dc
tenuifimis literis y & procut a nouis intcrudWo /ep*-
ratiSjMt legdmus pr£cif>idt } nosb ; idm dluddlibi m<t iufculiSygrdndiufculisq; literis fcriptum uidedmus, fdruocj; id d nobis fpdtio feiungdturinobis certe cott gruentms uidebitur y dc commodius gradiuf :ulis his charaEicribus primum uti y cjuibus fdciU perceptis, deinde minutulds illds nullo legemus negotio.itd res fe habetyCfrod ad iuftitidm Reipub.&alicuius unius animtfdttinet.Qud rdtioe etidm y ut di&um a nobis priws eft ^reg iuftitide ndturdm ordtione frofetjudtur 5 ccepir iltdm ipfam in moribus dc uitd iufta ciuiti tis dcfcribere qualis effet.Ac deinde y ut frimum itt ca d.ijj^utdtwne^ude de uitd y <& inftituto kcipub.inftnutde^ndiurd iuftitk mdriifeftd erit , iuftitidm ipfam perfe <{ua)is fit oftedere dggredetur: eddemc{; operd ciuitdtem ilUm fapientem effejortemfodc tc f>erdtdmoftendet.luec{uibus uirtutibus c{uatuor y c{u<t in hac Repub. inueniuntur y hic inue?tigdt><{u<zndnt fit uniuscuius(\;natura:in <{ua Reipwfc. fdrte finguU cnitedntAncepitfydfdfientid difyutdtionem y dc di~ xit neminemldtere Rempub.hdncfdf>ientid,<ff fcic ttd inftru&ifiimam nam,<& <{udcunq ; de re delibe~ tdt confiho ualety&prudentia in inftituendis legi^ bus dt<fe fdn£lionibus y qudrum nunc mentionemfdci mus.At optimd gubermtio 7 opimusc^ modus y etft
qtdtldmfcicntU omnino fit,non fbffuthus tdmen li cere eiufmodi optimam guberndtionem,dt<fc modum inbac RepHk.reperiri,propter opercri<rs <rrtes,exefli grdtidjrofttr dgriculturdm^utl arttm ttt\oni~ tam.t&ergo tlU <{uidemfa\)iens,dc iyfa^dt <{ua nuc .. tn&dturScientid.Ncq. quis,nifi immtjrito.dbnudt /(^.'WMcjcjetttwwffx cogmt/oHe p »« bnmani ptrfia, -"jMt cum hac adminiftratio ad tdmaxime accedat. Nec <{utri$fugtrt poteft, humanum nos fintm fcitntv\s ^ti^Um. conttmpldtiuisconfidtrdrtyCognofcc. Qwocir- ZZ^^^^tthacRtftubJuplicifcitntiarum gtntrt fayitns ^tllabitur^to cju.oi dd dgtndum0to <{uod ai «ignofctndum inftitutum efl.QH e tamtn ctrte fa~ pkntid inminimdhuius ciuitdtis parte confi^ttfm i$s <{uidcm philofof>his:cuius ndtur^ut prctftantif fm<£> funt ftmptr ddmodum ^duci^fi rtli<{uirum ar tium y dmfabrilium,dut <{uaejiudridrum profefforibus comparentur:<& fapitntia quidtm illd ip/o in tprinci ftReiyub.inefft dcbctytadtm'^ ciuitdti domimri* f^Si^ Prmci ¥ es <rgo huiusRtipubjdpitntts effc oporttt* 6ft+~t#.flAt({; itd nobis non ptrptrdm explicdtum tffe pttt*tous y <{uo in gtntrt fcitntia hdtc Reftub.dicatur f<t* $ienSy&<{ua in parte ipfius fapientU tonftetforti* W<00 tudo autem,<{u<e ad hanc Rcmpubfyeftit , eft rtihd
obferuathfonis cuiufdam ofiniois.at^ek*
^ionis^quafiddbibiti diligentii > ut omnihus M hominibus natura ad eam affeBisjata fit y Hf perm* nens^contra^ terrentia } ac oia allicicntia. Intelhgo autem per terribilia >lk } timorem ipfum,at<{; dolore\ . per dlecebras y concupifcentias omnes>et uoluptates. JLftautemperfticuum» fijta fopulus(ut defcripfmus fuprd )doceatur,atofc inftituatur, mufica f :dicet & gymnaftica,fore)Ut y nec timoribusnec cupiditatibus ab eorum animo fortitudinis opinio^fententiac^ di~ niJueatur:contrauer6 y fieducatifuerintaliter^ . illisfacde animo txcidet fortitudinis propofitumSjrf^v*^ Quod ipjum.ji uis,exemplo twi perfacile $\anu(\n*W^ quit ?lato)faciam$u\lones <{uidem nofti <{uadocu<[/^^^ < purpurco colore pannu adamufim infe&urifunty ut olor ipfe deleri ne<[ueat^eos ante oia cx tot diuerflS oloribus album dehgercquem deinde non modic4 opera ad recipiendum colorem praparant^ut goptinte puryureum recif iat : atfy ita demum comparatum colore tingunt furpureo : ac demum 7 quodit* infe£tumeft 7 ne<{;abfterfione , ne<L ablutione <{ua~ uis colorem perdere poteft . <jho d fi forte pannus nofuerit ita prceparatus, facde coloriffe a detcrgc tibus y aut ddui y aut deleriyotuerit.Quce ratio 7 &in cuflodibus eade ePt^fxnon ea,qua diximusinftitutiQC Mt^di^linaeducati^ quafi frtparati fuerint
c c
ncfy natura eorum al idipfum leledca . tunc enint ntdgnopere uerendum effet y ne forti$ y ac conftans 6pinio y quafi color ab eorum animofacilefugiat y atci;
Jieleatur.Ne^uidem eft<[uod fit dd detergendas, %y"^^txtirf>dnddscfc uirtutes potentius uoluptate ipfa, aut cupiditate y aut dolore 7 dUt vtetu. A t uero uirtus hctc fortitudinis y <[ua in ciuitdtis parte^uo in negotio emineat^ neminem Idtere \>uto:eam ficjuideni ntaxi-* nte eoru propriam effe y <{uoru natura y ut maximopere idoned dd cuftodiam delefta eft, tyio fane dd hanc fdrtem ddimplendam delegimus.eft enim(ut puto) MtM+ur. cldrum 7 nulldm ciuitdtem y dutfortem , dut timiddm ^^ici y itdut y uelin omnibu$eiu$partibu$ y dUt in qu*~ uis edrum exiftdtfortitudo , uel tintiditds : qudrwn neutrd y ne<fein diuitum genere y neq ; in generefabro l^^cu^ runx inuenidtur \uerum cuftodibus ipfis dU ipff fmt. a^Vfc, pecididres.Eii itdc^ a nobis exyofitum , & quid jiti h£cuirtu$ y <ff<{udm Reipub.partem fyeEtet : /wperfuntigitur du& in ciuitdte uirtutes exdmindnd<£ f Tem?erdntid y <&lu\%id:tum\; quidnam ippe fint, ct cui cmitdtis^drti dttributce dicendum. TEM P ER ANTT/VM certenonmaUin «bo,&potu % & uenere mediocritdtem qudndam dixc ' rimus:eum\ ; dppelldmus temperdtem^uiyer femo - r itrationtm htnc continuare poj?ir« Simile id fyofo
quoi ie Tmfcrdntid iicitur.cdm quiim effe dbfii ^ <^ ncntiam quandam anim<£ > & cohibitionem k uohpd iibus &cufiditAtibus.Dicimus injuf er, temp eutum hominem /eipjo p otentiorem effe^ fuiitfm ui£lorem.Quifermoinhunc fenfum accifiendus eftyUt^^^ cum pracifuarum in homine fdrtium altera p&ftd. M ¥ T'**' tiorfit,et nobilior intelle&us <[uidem iffe.altera ui- Iior, ij>Jtf / cilicet concupifcendi $ars:fi pr<e ftmtior j]|4prieM<«Ie<tf,imperct^HiIjori,<tctij/iori//i fubieftd fitydicimus tunc itfum jttiip/t dominari . E diuerfo t fi abie&iori farti melior illa /wttjcidtKr^^^Kt pro pter uitiofam educatioem,aut froptcr ahud <{uiduis . incommodum\itfum,tunc jtfcttp/iiwp^re;» effe.at^f^^l feruirc affirmemus<<\u<£ ratio utrcbic^ perpcttw eft. Hoc igttttr modo dubitdri non foteft^quitdtem no- ^r4W,5t/ioi,^<t/tjsiwper4re:e<tw^ «trttttew non m uno tantumgenere effc^uelut in frincipibuSyfed m uniuerfo etia popn/o.At nec in opere humano £fettum ^tttcg mum^dt^ ddeo humdnum dici poteft, qudcun^ ex uirtute dcquirdtur, nifi <\uod temferdtmfitfecusmfapientid.ifffortitudineresbdbet: r
dttioKS «trtMtit>«s necejse est fdrtes ali<juds RcipHD. ctfrerejCMwBrfctewperdMtMpernniMer/ts cMrr4t, <tc Hij/wn</4tHr:j?4tim§ ; ,4c primo cjuo^ temyorc m ^endd tft Qtnnibus in ip/<t edHc^tiow^cowtwiMMfc
tlitium arccndumAt<{; in hunc molum cjuli ipfa tf~ fet Tm^utU^udtenus Reipub.inefiet } di8:um e# W nobisireftat ut de quarta uirtute.cuius gratia ab initio inie&a qu&ftio eR y fermonem inftituamus. » JVSTITIA ita%eftinbacRepub&Prudma, qujc eddem iuftiti* ipfius a&us eft>nihil aliud^uam quod fuycrius diximus^cum de reghnine huius Reip. tgebdturSiquidem illic dicebdmusStngulostjuofq; in hdc ciuitate ofus unicu prctftare debere y ad cjuod tumipf m natura ^r^arauiffev. eamxy iuftitia effe y qu&oftimumftdtumciuitdtijdc perpetuum quidem exhiberet^udndiu in eddem exerceretur^dc tres & Us fuferiores^udrum p<r ulo ante difyutdtionem ter minduimuSyCiuitdtieidempraberet^uod totum no tiifi uno,& imperdntiumy&fubditorumjlebisut co fenfu ad obferuationem,reuerentiam<{; legum fieri foteft:tdnqh<£c fdne ([uidemfacultds fromifcue in fueris^in mulicribus y inferuis^in liberisjnagi$trati~ busfatypiudtiSydc demum in omnibus Reiyub. par tibus infit.quod ita intelligitur y fi unus<\uis<{; defti- Wtumfibi a natura opus ampleBatur, nec alienunt . , myi^ concupifcat.TLrit igitur hac Rcsfubita demum <J w^faft^ j\ conuentu y atc{;multitudine iuftorum conftiterit y 4um finguli propriS fibi y at<\; aftignata a£tio~
ticm ciucs exercem. Quo in gcncrc ciuilis <[uo$
fymtdscm^httiiituriftcmm^mtttibusm^ tatemtonimusjyfam<{uiieminiuftitidz caufamnon tlitercffc^uamfifinguliciuesflus undre agenid aggreiidntur,dc ex alia in aham fe transferant, tx dkokmunere inaliui,ac per multos ieincefs oriines , graiusfy udgentur . Q voi licet uiieri fofiit ciuitdtiminime nocere,fr<tfertim y quoi di eds artcs attinet , <{uce oyificumfunt , dtcL artifcum: wanifeftum tdmen e fl, in his <jko$ drtibus cam perwutationem Keipn!) . incommoiart : quemaimoium,fi <{udf\uartusndturd t iiel iiuiiv\s* «el rofcore tlatuSy dutcuiufuis generisalio imyulfu in militdrtm oriinem tranfire conetur , fw etytci iniignius quiiemeft)miltsin confularem^ cuftoium ip/brum itgnitatem afceniere contenidt:utrun% enim ciuitdtem magna afftcit iaBurd . li quoi etiam m tx ciuitdtibus nokris fdcile comfrobts. Qjufcos , omnibus txcofitis , iuPtitid quiifit j erfyicuum e/r, , WM . iffam'<t ; in uniuerfas huius ciuitatis ^artes effe iiffu-i'^ v 'W+ ftm.Cuius naturam,ut in ciuitaiibus effc^ntelligitur , pofl<j eft Pldto executus , ai edm fe rath tiem conuertit ferue&igdnidm , <w ip/<f m »mi-
• • • . • /"^ • • •
£ * ******
tion fit t [e di trdftdtum ciuilis wftitia refcnU"-*** .
£ inj
■» wm r — -»-*•-•--- l J ' J. I —
i«/iiti<e fimilis , <w /ecws .ji jir , fcene tjKidew : fi^^,^
JJt tjuiiem qu<t curi<{; fccundum mdgis y dc minus tan tummodbdifferunt 7 unius effe generis neccffe cR; ncchaEtmusinunoc[uic\e^<[uodfit aheri cotra^ rium.qua rationc in unica anima iuftitiam,et cequita temmhildifferre clarumeftab ea^quxin ciuitdtc fonitur.lnquit ad hac,huiusmodi ciuile effe iuftitia, ji ex tribus naturis illis fingula uidehcet y et cjua dif cimus,et <{ua irafcimur^ qua concupifcimus in offi ciofuofintyid^iffum^modo^ tempore debito ggantiex qua etiam ratioe hanc Rempub. ^onimus^ fajpientem 7 fortem y temf>eratam cffe.Quod fi hcetres l» g f naturce in una duadam anima reperianturAc perfTtt+^^Uianturynonaiterjnauitdte tuftitia ent, & jprude *fr/**^it 7 <jMm partibus illis ita affeftis,ut ratio ipfa impc ret y re\icjU(Z duce iracundia , & cupiditas ottewperent;cumneminemlateat f nonfotuiffe hasyartesin liuitate fingi,nifi in anima imenirentur.nam <[ua\it ter iuftitii in auitate ejjcintclligiti<r y mfi quatenus ti^l^/ 1 cw&k efcAc in naturali quide pfy/o/ophi* oftcn * fum e^duds ineffe nobis contrdrUs inter f z uircs % rdixonemjU} concufifcentidmjn duo uidelicet cwpi ditdtem } & irdcundidm . hoc fecundum manifeftunt thyCum ipjl ppe expewwwr cufiditdti irdcundidtrt rcpugndre,dt(fc im$erdre y ueluti inftrumetum <juoi~ dmfit^o cuf iditdtcm retundimus: ideofy iccidit
tton infre<{uenter,ut fiquttndo cufiditate praterrationem agitamur,at<{; diftrahimur,irafcamur<juide. Cumigitur res ita fe haheat } ac tres illa in amma ft cultates exiftant,<{ueadmodum in ciuitate nonfunt, nifiearatione,<{uaiffa in anima inueniuntur : erit quidemiuftitid,<& aquitas unius cuiufyiam animtt ita demum,fifingula illapartcs fuo 9 ac proprio munere ^rfungantur,<{uemadmodumin ciuitate diximus. t\cfic itafy omnes anima partes conftirahunt, utratio,tanqfapensdominetur:irafcendi uis ohfe ([uaturilliydt^fuh^ciatw^ac^ropio incitata ferKO re aduerfus contrarium cjuidlihet yugnet.Quafdnc concordid^ uelut confenfus una m anima per mufi cam,<& gymnafticdm conficitur.<{udndo<{uide gynt ndshcd ijffd irafcendi p«rte corrohorat,W fortitudi m inflruif.mujicd eaipfam,& difciflina cd$dce,<& . ntioni ohfecjucntemfdcit.dc illa dua <{uidem jwrtes, fxfic com$onentur,dt<{ i comenientjerti&, f<a /wpereft prfrti inftituenda conferent,dt<^ codftdbU tur . Qudmohrem eddem rdtione , eddcmfy fdrte, unum<{uemlihct hominem fdpientem uocamus,<{ut ciuitatemfimilitcr,<& temperatam&fortcm: id<\ it cumeum^uirdtionisjpraccftdpimd <{ua<^ ohferuat, ac retinetyfortem a^ellemusM uero,\uod[em f cr dixi, imelUgo in itf ifotmidinis tempore, igj o$
Jolore immmtntt ,wel uohftdtc :& itd ciuitdtisfor~
titudint diffiniuimus.ltidtm& homo ttidm ip/e /ifitnstfkjn quoptntsrdtionis pdrttm rtrum oiurn if/^^rfcitnMW^c^tensp^rtifeMsil/i worem gtrtntibMS y ut in ciuitdtt tfjtfcltt : nttynonhic temper*tus uir tftyfy i tfl ttmptrat* ciuitdti fimilis . ob idcfe quifcjuis ndturdm huius^uct inftituitur ciuitdtisfuerit djftcutus } mdx'me is uirtutt trit praditus , ftcut hctc quofy ciuitds ftudiofiftimd tft^ oytimd. Qwibus ommbus facilt tft colligi^non aliam tfftin ciuitdtt tfquitdtcmy&iujiitidmyalum in driimd.Hx <{uo ip/o ttidm vtrjbicuum tft y tadtm 7 & in ciuitatt imbn^rASprobd^in drmdini^uitatc^niimiiam^cjjc utrobic^ tnim illud iffumuitium ml.il tft aliud^uam fdr tium i^fdru \>trutrfumdominium y obft<[ui\mfy cjut^ cdmodumyfi in driima pars ir&^dut cuyiditdtis dofrixnium obtintdtAd^ non mdli fdnitati^dt(\; dtgritu JfihJh^i corpons compdrttur.tttrim, ficut yrofytrd cor V* foris ualctudo in humorum dCjuabilitdtt confiftit,dc ttaturdt in 'dlos ip/bs dominioicontra agritudo tft y ji illi ndturam fujptrtnt>dt(j;of>frimdnt. \td rts cjuofy m driima habtt.nam tius dtmum confftit fanitdSjfi jpmi rdtiomli totd drimd confyirtv.&gritudofx if- Irre//<jw^pitrteSi»iperent.fcoc modouirtus,fdriitas
quxdam tft x <$ fulchritudoiuhium utro^ dtfqrmitas
\u<zidm y dt\&gritudo.dc itd fdnefdnitds eft uni y ut uirtus y nec alid de cdufd prefcd ciuitas uttd eft : uitU nutem fic diuerfd f wr,er f>lurd y ut morbi ipji multi* flices y &udrij.0b idfamdle inflitutdt ciuitdtts y f\n~ gula etidm^lures <{uodam modo funt y <& diucrfe: qu<z tdmen ([udtuor generibus y ut poftmodum dice- . tur } comf)rehenduntur.Verddutem 7 dc rc£td *dmi-*^£^< ttiftrdtio duobus tdntum nominibus d^elUtur. ndmprm^^] uel unius gubernatione y regnumdicetur:dut flurium ^ cptimorum y ftdtus optimdtumdffelUbitur.hbfoluto itdcfc de uirtutum generibus fcrmone y earum y <{u<t inhdc ciuitdte exiftunt y refert fedd ed per/e<j«endd^ua de cuftodibus relicjud eut:<[uo uidelicet mo cu uxoribus congredi debednt y c\udliter liberos edn cdre y <[uo modo etiam genewe.hc dicamus cjuidem id neminem Utere f*ojfe y ut qudndocjuide cuftodu na turds in ciuitdte ferpetudri uolumus y nec id dliter g, utfibifimiles cumylurimumgcnercnthoc fjerinon fopit y fi cu quauis muliere comifcedtur y uerum tdntu Tnodo y fi cufimdis ndtura mulieribus fmdis^ edu~ cdtioms coniungdntur.nec id folum cuhodibus con uenit y fedreli<[\\isetidm y fuo cuic{ ; in gencrc.VLinc txoritur fdnt <[u<zftio y num muliercs i$<* fint fmilis imU-f&d tidtur<s y ac uelutcongrudntndtur* ciuium y uiro~
rum 7 fr*fertim\i cuftodum } dni^fdtum Mtw^
4 mafcuhrumgcnlo difcrepctfPriusfi dabkurfomi ni£ eadem mmcr^officitufc exflebunc, <\ux maribus 4«o$ itfisajlignatafuntjta ut&mditarcm facultatemyPhilofophiamfaac ^rinci^atum^eM^ua^ fimiliter ajjequi pofint: fin fecus, tum mulicres itf* nonnuWa ad munera habdes crunt t ad c\u<z uiri ipfi eruntpenitusinepti, cuiufmodi funt nutriendorum liberorum ?artcs$ariend{% \abor,W alia id genus* ^osucroeiufdemffecieiejfe^mulicres,&uiros % inhumanofineadipifcendoaffirni4mus;nec<{Mclin h # prout,aut magis,aut minus idtffum agat ^l^^^et^ubdcompluribusinrebus uir jedulitatc, £»w dc ddtgentia mulierem fuperettyuanq non adeo abfurdumfit,ali<iuando nonnullis in a&ionibus mulicrcs uins ddi^entiores effe,ut in mufica pra&tca uidere eBiideo^ferturymuficosmodulos tum dcmum ferfettos effefi a uiris cxcogitati,a mulieribus abfoluti,Wcofummatifmt)ltac{. cum um,ut diximus, <&mulieres fyecici eiufdem fmt:at% ea,<\u<£ naturt ffecie non differunt,ad eundem a&um in ciuitateft conuertant hnc credo manifejxum effe,eodemmufiere hac in Rep,<&uiros,<&mulieres uti, etfi fuaptc natura HU ad illud <[uiduis imbecdliores fint:<juate nus bene confultumfit, fi leuiora illis opera,acfacihora «fignentur , Ncc id in<[uirentibus dijficde eft
inueftigttuuiicmus cnim mulicrcs nonmllh in trtt husmtfculisnihil efjfe difttres, pneter $ iffe *i 5 j ets minus ualid&jninus'<{flerferentcs fint-.non tamc ixclufo,<{uinmulierum ali<{uot ali<{ua inarte uiris ipjis prafttntiores fmt } tc diltgentiores, ut m trte textorit y fartiora<]-,& alv\s nonnullisM uero <{uod mdittrcm trtem y indu^ritm<\ ptrticqent/iderc cfl cum in alv\s fluribusfum in bis y cju<£ nonntdiis in p*r tibus Kfrkdt habitant.Qut ratione colligiyote^ni hil tlicnum uideri ,fi{u<e mulieres ingenv\ <{uadam^ , ,^ $crftictcititc,ac pudentit mtximt dnaturt orn<t^ t(j ^ h t&fucrintyfaientes fmt inciuittte y & ^rinc^es^jr^y,^ Vcrm,<{uonitm id perraro cotingitjdeo efi 7 ({uoirt^ T leges nonnulU muhercs jjrohibuerunt ad facerdotiumjr&fertim pontificiam dignitatem froniouerii. C*tcrum0 induftione&fimditudine d brutis tni mtntibus duttarfrobabde e#, <{ucmadmodum inter cuftodes gregis canes famints > nihil d mtfculis,, quol ad cu&odiam attinet,tc pugnam, inimicitias<{} aduerfus lupos dtjferre,nifi quatenus funt imbecillio rcs: fic mulieres <{uo<^ cufhdes in ciuitate effe debe re y babittrttioneeius animalis,cui nos cuftode tntt tfiimilauimus.Ndiura «ero(|g id rtro )nonnun% Mmen tli<{uibus ad pugnam trmis,<{uibusf<xmina ct-* *cm x mtrcs injhuxit.ut defufbus cltru e&e* uero g
qubus plwr/ mht inhru&d funt ^ugndcU dninu\U f
funt certe eddcfere y & maribus,<&foemintbu$: quafi iiem^aod mtfculus ,f&wind dgere y 1$ exenere 'debcat. Enimuero in his noftris ciuitdtibus nuc perfyicerc non licet y <[udntd fit mulierum^udmc^ dtnpU fdcultds,eas cum tdntumodoai Uberorum procredtionem hibemusjdnl fint imperio mdritijiberis p* TicndiSyU&dndii y enmiendis y dddi&&:^ quidemliberdmdlis aliarum rcrum adminiftratio* ncm^curdmc^dbftuliuEddemum cdufa cft, curhis in ciuitdtibus nulU muliercs ftnt>dd aliquam humdndrumuirtutumparat<z,fed plantis fotius ftmiles y ^kiS rduc 5 fyd m & m °Uft<z uiris ip/ii.Qu* ctia cx rc t^u^^^otifiimum ^aufertas^ miferia his ciuitdtibus u$* «£^f* ^g mnt: ^ U Q(l muheres ibi uiris duplo plurcs fmt> ncc *li<[uid dd ncceffaria <[u<zrcndd conferdnt,nc(fc in il lis exercitdtx ftat^niji jperrdro admodum ali^uibus fc operibus adhibet:<{u<z certefcr^ non mft quando nccefsitascogit y fufcipiunt } ut ino$i<zfu<z opcmfe* Tdnt,cuiufmodi nendi,& tcxedi artificium efi. <[u<z omnia defc funt manifeftd.Et cum ojienfum ftt foeminds bellicdm artcm cum mdribus communcm hdberc y ac aliquas a\ias:comenit,ut ineis deligcndis nd <{uacunc±;remearumnaturasfte&:emus:eddem%
adhibcdmus ddigetiam in eis^ <\u&rend\sj& ern-
iiendis t tum»tuficd,tumgymndftic<t t <{um in uhh ■ #
ipfis prtfflitiwitfr Et/ic mulierum corpora^ua cu ui ns in gymnafio bellico exercetur denudanda eruc cum uirtus illis pro optimo ueftimento induceda J«\ Ac,wt primum mulieres oftendit fimul cumuiris ckftodes effe debere^undcybabitare&ucrfari&epit iari t cum mllus in bac Re$ub t cuRodibus dd b&bkan &um t uc\ eyulandum afignatus fit locus t in<{uit infuper necefitatem <}Kod ; uirum, mulierem cuftodes j dd mutua comixtionem impellere. Nec temere tame qutcuis ad arbitrium cogrefiio permittenda eft t ne<{i cum <{uocu<{; HoJKcrit,id<!; ex inkituto propojito. nos enim eum ahum bumanum <{uidem efe uolumus t nott qM«/itercMw^ comifceri cotmgdt: fed itd Venus iwftitudtur t ut ftamoptimt ad gcneratione t ac prop<igatione cufiodioe appofita fccertis \bufda t determi natiscfc t%ibus t fcilicet mori ({uofy depnito pro unius tuiufy rone.Hic aut mos t etji d rcli<{uis ciuitatu , ac fopulorulcgibus maxio ope difcreyart uidctur y id<{i tx uiauadauerboru fotius^at^ ffecie , mhilommui iois ccrte reliquis oibus in^citutis y ac cofuetudinibus «rpp4ret.Et nos <{uidem breui admodu differtationt dc hac re^Pkro fentidt exyonemus. Licendu itacfr eft boru cuftodum comifcendorum tempKS obferua-
jri deberc t dc cofxdmri^mdxime ad cQtinmiom^
te rpetuitatem fui generis:fimiliter<{:,<& coeunlt modus determinandus eft.<{uod ipfum tariari ex bel lis fuperuenientibitspoteftyttffcmultaaiiA interueni re ^offunt^ide congrediendi modo,uel advfciant^ uel detrahant.Et inter priuatos cjuidem in hac ciuitate , matrimonium ita contrahitur,ut non mfi jimiies coniugantur.ac boni bonis,ut hac ratione natura eorumoptima in liberis fobolefcat.Quts enint uenatorios canes,aut aues ad uenatione <jho<j ; amas defiderat,qui non idem curam cjudmmaximam prve fiet^uthorumgenerofamnaturacumgenerofa con iungatiut ex eo congrejfu,<{uod natum erit parcn* tum generofuatem refcratth t cjuantb mxgis in hac , Re pub.circa fr.ocreandos liberos cura b&c haben- Z^Hs"' <k ejl?Quocirca.<{ui huiufmodi curam in Rep«. gt- L ritjCommittere non debet,ut cjudibet temere dttas ad coitumadmittatur y <{uinflorida tatumjtf ftrma: <jua in muliere a uigefmo anno inctf>iens,acl qua^ dragefimum durat: in uiris uerb y d trigefmo usq> ai ({uin^tf ' cjuincjuaginta annos producatur .<{u& in utriscj; cetas libens frocrcandis attributa efi . Efl % c[uo<fc in his cuftodtbus,ac pro/e eorum(ut ipje cew-
i£*L*ri> unjet)c a nuptiarum habenda ratio y ut mutieres owmu,y ^ bus uiris communes fint^nulUe^ uni t&ntum propm, acfua aftgnetur,ita ut uno in contubernio cohabi*
te t,ut in his noftris tiuitatilus /T trifolef.et rurfum^ hberos omniumfore communes arbitmur , Quod uero ad uxorum communionem attinct,ita mihi fane inttlhgtndum uidetur,ut illee cum omnibus uiris ha * ? hitent,nullo,<{uod ad id fte£tat,difcrimine: non tamen,ut libera eis commixtio, coitus% fermittatuu - * Verum,cum orincifibus ncccfitas uidebitur fufp<?V* ciendce f )bolis,uidebunt ut publice apparcntur nupti&:tum\,hinc fyonfi, inde ftonfe conucniant,fi v - cripciafiant,acuotaDeonuncupabuntur,Deu opt. max.orabunt,utfuiillc mifereatur . hd h<ec cjuofy fracipicnt,ut poeta hymnos epithalamios 9 <{ualcs in iwp tijs celebran f >lent, confi cianf.ac deni<{, ex hu-
iufmodiuniuerforumciuiumconcurfuyuiri, ac mulie res ad nuptias feligentur. Tum deinde no fine artx, <t t$ ingenio iudices fortem agitabunt inter eos <\ui uxores dufturifunt. cuius fortis ea moderatio effe / dcbet,ut({u<ecun^cuiusuisuxor obucncrit, idcafitt^^. no arte fattum uideatur. fic itacy communes omni- JiW**** bus uidebuntur uxores.Ne<{ i tamenfors t nifi inter fi *" Ji +* r mi\es,at<{;uniusfteciciiniri debet,fic,ut optimam
mulierum fteciem ad optimum uirorum genus conferat,deteriorem <{uo<{, deteriorv.data opcra in primis,ut nullus id ciuium pcrcipiat , pratcr fenes^J iudiccs ipfos.Calemsautem commemmtt Ubrumft
hoc gtntrt forticnii co^ofu\fft,<[uod ipfum ttytlh tur o£togtnariu*<{uo tx operc comoda duo tgredie*
\ turjrius tft^ut id^uod putabatur dt mulitrum co~
muniont y ratum txiftimttur:ahtrum y ut optime ad frocrtatiotm prolis naturt obftrutntur .(? prcettr
t % }wn c <{uidtm modujojfunt adhuc alvj txcogitaru Mox mulitrts 7 in^uit y grauid# auiris ftiungtntur 43 cumpr<2gnantibusreli<{uis habitabiit y dontcf>t~
^^r^^f^trintJPoR^drtumauttmomni opere cautndum
^tSl!^^nt ulla fuamproltmuidtatjftd cdntinuo quod tiatu trit alio ad nutricts transftratur: ad nutricts quidtm,fi matresfufficienti non abundabunt UEtt* Hoc auttm jpropterea inftitutum tft , ut nati omnit comunes uidtantur:id<{; adeo^ut finguli quify uniutr fiillius generis natoscredat effe fuos^uicifiim^nati arbitrentur omnts illos parenttsfuos tjjc.quod ro~ tumad conciliandum amortmfit.Ntc in hac ciuitt* tt ulla trit alia ntctfiitudo^uam patrv: y & atioru^ fi
iMtftt i liorumfoat({;filiarum,& 'ntpotu 7 <&fratrum y at<fe fo rorum.Quo in gtntrt huiufmodi ciuitas uarios cognationis gradus cople£letur,in quibus unum ordi~ ntmfilpj conficiant , alium f>atres 7 alium aui> aliunt froauiiitaut cjui^infiliorumordinepatrum ordi*
' • • *ntmfuf^icianty^utnmntur^colm\;ea rtucrcn^ tia^Ua patribus afifys debita eft 4 Rurfum^ ord*
Me f att mus^uot<{uot fliorum graius cowpWh- J^A
tur amabit , eo /* :ilicet atr.ore, <jho folentfilv\ a Mrewrio«5 <Wigi. Proprere* fr* tru m , /ororw matrimonia , ac congreffus kgitimi funt : farentum ^Jm^ uero y & libe rorum inter fe cottgreffuSjlicet hinc ctndaturjllinc dtfctndatur,huiufmodi congrtffus tolerabiles no funt.nt dignitas illa paternajc reut rentia infolentt Venere cotaminctur^ fliaris ilk tultusamore uoluptario cofundatur.ac demu, ne , ji ieoofxtafucrit Uberoru erga paretcs obferuantia i rcueretiajpfa ctia Reff>. pem'r«s corrMp4r«r.qi«e c t in oi legu inflitutioc obfcruata e#,# licet intcr ft circahuiufcemodigraduudeterminatione differat, fmtfy& ipfa interfcinuice rationis diucrfa.Kf.ta* tum et no in yoftremis habendus efl a d Venerc dek £tus.<{ui.n.<£tate ad gencradu frafinita egrtjsifut riwr,wow indignu e&iw«eftg<friowe,<rw prattrta cti tnulierc congrtdi ad fubducendu f '.minis txcrtmtn tu UceatyCum nullu magis inter omniafuftrflua excrerioe indigeat.hc ?lato pmirrir id quidejfed e* tisfi^uinatifuerint.nullolocoynullo^ numero efft cenfet 7 nummetumq ; eis wterdicit.Verum, &id wo j mfi pro wrioe fanitatis concedi , ac mtnf vrari dc" i het.Superioresautem nuptia fwedubio repetutut tQtiesfluoties ufus t ac ntccfitas foMant procre.2-
F jj "
ihita hahito, & raritatis, 4$ fre<{ucnti£ rcfc;&it p ut Kcipuh.huius,at<y ciuitatis non excetf itur cfeterminata multitudo y froutetiamuiieresc:d co::ccptu f aut facdes,aut tardae funt. Huius wmhti i.'idlc Ziz^c & HS Oalenum habuit peranxiumnum , f .ilicet huiuf modi copulationes deberentitcrari.Hinc autc',,: ilU fuit anxietas,<{uod Platonis in hoc loco mcr.t&n «5 dffecutus eft.Naw nift renouarentur nuptix, fcd fui, guU fmgulis coniunt\de$ermanerent,nim.\.: m co munione ilU ccffaretur,communis'<{; amor de izsdio tollcretur,cffet'c{;longe maior pro fciffis confortibus,ad hon<t ac<{uirenda mutua ddigenth ip/ num, &cura y <{uam pro alv\s:ca\; rationefantilkris^otiui ddtm.niftratio,<{uam ciuilis nafceretur, <juod uiar.ife flum e# apud cum,<{ui inhac dif :'qlina ucrfaus fue rif,Eo crgo abfurdius cffct alicuiuni conccd:re,ut priuatim fihiad habitandum domum haberet. n&:& enim in hac RepKkpropriww jifri cfuicq obtinerc de bct,ac omnium rerum comunio perinde in hac Rep, *t<{; in membris corporis fe habet.Per has <{uo<{; ftias tatum tepus uir unu$<{uis liheris operam dahit^ quantu,ut plurimu t ad coceptufufficere diiudicahitz l 12 hoc mihi effe uidetur,<{uod de communionc, &ft\ liorum,<& uxorum Plato intellexit. Dcinde demonftrationibus probat communitatem
Uivfcemoii neceffdrkm cffe: 2&$| frwm hius Rciyib.legifldtoremin ciuitdtc conftituendd $e&4 re llere fotifimum,c{uod fit ciuitatis (ummum bo tiumnonfecus ac recellerek ciuitate debet><{uoi mrimum eft malum.hcnullum profefto e ft p erniciffiMS ciwiwri ea gubernatione^ud' pro w«4 flures efccit ciuitates:niM econtrario falutarius^uam id \uod Rcmvub.conucrtit, c onglutinat^ , unam fach.Ne<{; cjuenl Utere drbitror communicatmm, & cmolumcniuV ddmni ciuitdtem fokre coWigd- 7f ,<rt$ n«ire,Mr i\lis t & uiuendum oariter,® moriedufitSi itd fors rwIcrir:irjW$ M4!er,# U tms & doloris ccmmunitas.conm his in rebus difsidid, V qrnfi iibd/iewriowes ciMiwrero diffoluunt,dc pen- . tnuntd.tys enim gdudentibus,dh) 4o/efewnr:<jMin e«2 <pando% ex 4/iorww dolorc atv\ Mo/wpr4rcw dccifitnt.Quamobrem nontemere fertur commcrad, *rd ; commMmYrfriowej buiufmodi homimm inter fe tfjc fcruttlcs.lt fummatimut dicam y ciuitati mhd m gis officit y nihil magis fcrturbdt^uam cd uerbd, f\ inter ciues euulgdtd fuerint y meum mdelicet,& no mum.hcillddemumciuitds hoc fa£to confhtuta, «r niW unius fit^uin idem etiam jtr omnium, id, fi W*, t4le eft,ut uniuerfisfdcile congruatjr.ac certe ciui- Ui mitdjlligdtdfy&ucTA dicifot. Ciuitdtis enim
I ifl
firtlum di totdm ciuitdtem communio.non dla cft, quam mmbrorum ad corfus totum animalis yOuod dd dolorm fye&at y & uoluptatcm.namy & yoties mi digito dolor ePtytotum huic corpns codolet , totum<yafficituritdyUt<egrotum dicifofit.idem etiS i» gdudv\Sydcuoluptdtwusaccidit.Res igitur mft fe habet,ut defcriyf\mus y huiufmodi eSk ciuitds,cwus ciues proboSyty bonos effe uolumus. Et mdnifeftu) hinc etidmeft y communionemi\Umuxorum y dc p«* rorumeffe ^erneceffdridm.ndn^; mllum horum cufiodumfas erit aueoiam omniu y nifi affincm y at<t> pro f in<juum dpfcUare : immo auicuno; occurrerit y eum ij>fum>ut fdtrm, ucl duum y ucl mdtrem y ucl auiam uclftdtrem y uelfororem y dutfilium y dutfliam apui fe cxiftimdte debet,&in pdtres <\uide( ut diximus) td utentur reuerentidy auam lex in uniuerfum lata frafcripfit.Hoc etiam maximl ciuitati conducibile c&yUt finguU partcs in lcetitid , dolore ita cum miuerfd confentidnty ficut unius corporis particulx cum corooreNec difimilis eft uxorum y <& libcrori comunicdtio bonorum,dt<y opn m c6munioni: erdt'<[; <\uod dicebdmuSy nullum omnino Otorum fropridm hdbitdtionem obtinere t nc<k auicaudm feorfum , f :& mufduis<{;domumfudmhdbedtyinaud y & a\v\ habi-
Urc$ofint.f\militct etiam rtli<jui facidnt .MhJ(©
nilms ea[uidem y dut\tbcri^rofrtj y iut ttxores profri<e ocrmittendee erunt. ftc emm propri* , <3 ntdU trbondfterent.Quinettdm buiufmodi propricMS^-w^ fton mo(ut diximus ) dlieni mah caufa eft , naich rixas , atfy feditiones inter ciues : (jua maU ' frooter tecunias, propter liberos , propter uxores frequentid oriuntur.E' diuerfo re£t(,&ordinc diminiftrata ciuitas, inimicitias , amulationes , imi- &iam y $auocmtem y <& rtlicjua mala,qua has nofiras ciuitatesooprimercfo\ent,effugiet.\nhdc uero ciuitate nihil eft y ({uodfurtd y er rdpinee frobtbcantur, reliaudfyalia^uce bis Rebujfub . noftris yrobibcntur.EtiUi etiam ciues fumma dignitate,fumma profteritatefalices <juidemfunt,dc bcati, his omnibws malis \tber*,dt<{; tmmunes , <jtue noftrorum tewporum ciuitatibus ingrmnt.U^ totum per/e manifeftum cfl, fi t\ua\es nunc funt conuentus, cjuis exa&e contemolatusfuerit. Et poflg oftendit neceffarids cffc HUs communicdtiones,dc uxores cuftodum, m tninus <[uam uiros rp/bs cufiodia dttentds effe oportereftu domi,feuforis uidelicet bellt res regedd fit, qtieddmodumin cdntSausfamindt cu manbusiffis cu flbdice,et ip/k oper? pnefl2t:ttt ime&igdre incipir, 4 ^ ^ deceSme itd oueros miitia, dc pr<eli)s affuefaccrc ntillo §t&*cu\o trdionft fjrocinio,ac deince^ 1 '^
F iii)
expcrintcnto imbuantur y ut atys m drtibusfit y <[uu bits non dnte operi y dt<{; drtifcio d^lkdntur ryrones y <{Udmf\ntfre<{ucnti infye&ione eruditi . uerbi grdtid infabricdyifno jpducisdlvjs y fdtres y dumdrti \u& ddnt opcrdm y pr<tfentcsfilios ddhibent^ut fe ope Tdntes illi alicjuandiu intucantur y jpriusq ipfi <juic% ea in drte agdnt.Nec pdrui refert dn difcifuli d tencrh tnnis mis iffius fpe&dtorcs fuerint necne. <{uoi ipfum y fiin dtysdriibus cojprobabitur y <{Udntb maior tddem circd cuftodum libcros ddigentia effe debetf cum,&cu$iamuSy&cxfediatmaxime cos peritifii mos y do&\fiimos\;cfficiAddc etidm<{ubd committZ dofrtlioyfiliberi adfucrint, patres acrius multb^ *r<jj ardentius pugnabunt : cjucmadmodum in re/i- <juis ctiam animantibus cernitur y <{uoties*alicui eoric prafcnte pro/e decertare cotigerit. Ita tamen adfint pugnantibus patribus liberi,ut ob corum imfceallitatem, ac pufdlanimitatem mortis pcriculum no fubeantyfi paretibus adh<tfcrint:<{uin etiam proprer idjpoffcntparentesipfosin difcrime ducerc y uerum hoc in arbitrio fxt $arcntum y ac iudicio y cum ipfi maxime illorum naturam cognofcant 7 ut fi<{uem illorti tneticulofum y at<{; timidum norint y cum ad bellum txirc non commxttant:i!f e contra 7 <{ui firmiore y t$ ualidiorc animo eft $ucr % ad idqfum non cMienum,
Ji egredidtur,tum In pnWs, cum t<{uhdnii drtem txaRe eft affecutus.Et <{uod id puerorum <{uide eo ' f in ff>t£taculo curam.dt^ tutelam attinet, omne ftu~p» u v<i»4p diumnauandumeR y utwdelicetin equis mdturxoris****?** idm<£tatis,dtq;obfe<{uentiori$ ndtur* equitentydb'**** * ipfis yralium fteftent. Praterea dutem huic ciuitdti ferentur leges y <{U(tj<{uicun<{; in dcie defertorordinis fueritydut abiecerit arma y dut fimdem aliquam igno minid ex timore 7 uel ignauia a dmiferitjn opi/i cu m ordinem manudriorum eum tranfmittant.Quicuntfc ^ ctiam apud hoftes ca$tiuu$fuerit } idem hoftium arbi \^ f ('/hC trio relinc{uaturi:dfynonimuria y cum fe ille in ldijueos^ capiuitatem dederit , ut cerui fe in retU uecordid } at<feimf>rudentia coriv\ciunt.Lex itidemft renda eft alia^ne <{ui$ occifos in fugnd fyolietyidm^jff tnim plurimi exercitus hdc cdufd perieredicet tdmc mortuis etiam arma detrahant tantummodo^ jicjuis j tnodo indiguerit:utjpote 7 <{uid 7 utl glddiu$ } uel hdftd, \ *ut ruftd 7 aut inutilisfuerit.hd hac Plato his cufto ] dibus cocedit y \diu in caflris dgunt,ut fxnguli obU tum fxbi forte caftiuum ciue recifidt> fi ue\\nt y eum<fa trucident y <{ub fint reliqui drimofiores , fugndcio* res'<{; . ln<{uit frttered Pldto ex cuftodibu$,<{ui ft ^^/JL^ tgregit gefferint,eisfummos } dc flurimos in «w^jy?^ tdte honores hdberi debereucpo eorum dignitdttt
fdcris rebus oyerdnium effc y ordtionibusfy y itq ; ctr* minibuseffe cclebrdndosAtfy ex his,<juicun% m <*&~ficie Ptrenut pugndntes occidcrint y foReorum obi^ ^Ltum honorificcntiflime dcti&ipfis metio^memoridcfe habendd eh,dc commemordndd y tdn^ /pji in A nge~ los tcrrcftrcs, f xn&osfyty pwros trdnfmutdti fint t fgffi tum mdxime fim mortdlium cuftodes, 4$ mdla iJlis imminentid duertdnt y dt(\;uitid .Nccnon /epehendos effefds e& fingulari <[uoddm honorc y dc loco ntdximc ad dignitdtem ex$of\to\<\uorum <[uidem fe~ pulchrd y uelut ordculorumfedes erunt y in hisq ; ddo~ • rdbiturf xundu hos rcnerentid <jwocj ; illis exhibebi* tur y <[uifdto e uitd concefftrint y fuerintc^generc iiit€>et ciuilis difciplinglduddbdes.Ommbus dutem his explicdtis, in edm f \ confert inucftigdtionem y an hums Reipub.ciuesfds fit y dlium quempidm generis, tchngucefocietdte fibi conxun&um in feruitutem tedigere\& per genus quidem intelligo cogndtlo* tiis ordinem^dc fer\em^r<£tered etidm pdtridm. Ac illud <\u&rit y nu ex odio^uod fit utrincfc in bello cofldtumjuftum fit hos ciucs illorum domos incenderc p ttfyincidcre drbores-.quodquidem nemo in gems fuu ddmittcrc debet.ueluti non e# <equum y ut Graci *• ipfi dduerf usGrtcos itd bellum inftitudnt y ut dc fcrwfMte^rg^ in bello
ades comburi iecelit,aut excidiarborcsfaiufm<^^™* di enim Grcecorum tnter fe dijSidium Jeditio potins, ^uamiu^ubelluma^elUridebeti&feditiocluide^ ^
no nifi inter ciuesjdt ue\utfami\iarcs,at% domefiicosjmicoski malum inteftinum cxoritur.Quocirc* hctc cusl:odibus huius ciuitdtis lexim$ondtur,nc domos gnecorum deuaftet,<trborcs conciddnt, uWosuc in feruitutemredigant:<{uoserror<{uidem y non rebeUisndturdinfeditionemdgit^morbo potwj, quamndturdf>cruertuntur.<{u<t Platoms fentenm multorum opinioni contmid efl,<}Hi haBenus leges condiderunt. Com barbdros uero omnid iiU aVpo- jtJU fuUtionis,& udftdtionis generd exercere \icet:fic<^ <tyf^ c onclufd efl PUtonis opiwio de infatutione buius ciuitatis.itforumfymaximecufiodum y tum <{uo p«<fto inter cos^ualisfy reru coicatio jit.Ne$ «ero te fugc redebet y maximdmeorufdrtem,<{U£ de coioneff inftitutionefermuficd&gymndflicdm artem di- &afunt,omnibus in hdc Repnt .ordinibus couenire, licet tdmen no und fit gymndftica in oibus generibus formula . Ide defabulis <|ko$ ^utandu cft, <ju* £ WHhcS trrfdi]olet,4jfeaKS fcdicet comoucntibus,dc inducetibus impimis dd ead£tione,dd <{uei juis<{uis mtura maxime fdrdtus cft.Qudtn ddigenti* PUto non gfwguU ciuiu genera extcutus th;cu fitfadc
tx hisyCjwa dc euflodilv.s diffcmt y cinicm uttom ■tdrclicpos ctw.n ciuium grddus trdnfmittcrc .Efl igitur nunc ccnfc<{ucns,ut dctur gcncri fdficntum frooritjst <\ua[i fud diftutdtioi&hoc <{uidcm Fldto ipfcjVt inftitucrdt fcrfi cit.fic'<{; dicctur><{ud rdtionc natur* dd fapicntidm idonca dignofci f>ofiint><{M diligcntid dd cdm dcinccp cffingi y & formdri dchcdnt,tumydcni<{;<{uo modoidm pcrfc&i illi infdpicntidv.iriydtfyconfummdti ciuitdti imycrdrc dcbcdnt.tiic tdmcn huius compndi) frimo traBmi ntodum im^oncmus.
i A.
T VS S2CVW-
D V S»
[JVOrTlAK Q.v\dm y & <jk<c k pchii inftituituy ksfo
ficotingdt, tvsa fam cff* intelligitur y cum Rcgem fc*-
buerit Philofofhuyiuo^ un~ tummodo frcefidc feruatur* at&fcrmtncnt: ubi Platoni empropojitum dc corumnaturt differcrc y ideo hie nondicnolocodePhilofopho traStnrc txorditun.f&^fi tum'% faneipfum cffe dicit y <tui iffum pod eft ( cns uocant)fcirc cu^it/iufdem^ ntturZ d matcrk Jowgifiime fepautm cotempktur.cuius apidem totius fundamentum in ipfis PUtonis ucrbis confiftit . Eft 4Utemfcitunonindignum,<tuod fhdofophi nomen ipfx in frima y at<^; prcecipua eius notione y acci$itur froco y <[uifcientkscontcmvUtiuAS eft affe^uutus^^^jU^ iUis futuot c5tonib$,4«<m/»tropo^erion«W(*^^
tnalyticoru kriftotcllsemmerdt&funtXdrurndutt und cft y ut fofiit is eds dedcre^t<{; docere.htdocere (juide non uno modo contingit, ucrutamen duobus: quom dlterjr<tftdtiu>dt<{; egregioru ingcnioru pro frius y rombus<{; demonftrdtiuis innitituridlter uulgd ris <{uide illc y & cois , M)s ({uibufdd inducetibus probdbditer 7 dtfo\>erfuddentibus focticdfy induftrid£cedit.<juoeodemodo fi<{uis docere dggredietur^eu vfortct y &reru dgenddrum ufu^dfyfacuUdtc exco-
fitdndi 9 <{ud res d dinucniuntur^ua in fcietid aftiud ecldrdtcefuntyro fo^ulis 7 dc ciuitaiibus infiru&a tffeAd h<zc h Philofofhidfiude de eximv\s homxm moribus & uitd cotempUtur exorndtu,<{u<t ddmmifirdtio ciuitdtum } <& luftitid popwloru ehgitur. Ne<Jj diter Philofoyhus op*nsiffcfcrfici } *t<{; confumfndri hoc obtinebitjrius\ cotemyUtiuds f :ientids y i vcrerumdgenddrumdrtcsfimiddffe<{Mtus fuerit: tt uirtutes illds mordles,cum excogitddud etidmfd cultdteunacontukrit:impiimisc[; illdrum omnium fraftdntifiimds ctyleEtetur M ucro <{uod dd Regis <{uidem nomen dttinetjd dlumimf*rimisfignificdt f qui ciuitdtibus domindtur.dt({; yknum e>%dlius ojjicium>dt({;0$us,<{uo ciuitdtu adminiftrdtiom prtffft, 2*** his omnibusfimul y <{udsfuprd memorduimus drti* bus } tyuirMibus%ficiSM
tyfianuis nole ip/o is priwo intetligi uideatur,<{ui facultatcilUexcogitddieas res f <{uainter getes in xebusk; publicis a£titdtur,<&exercctur pr<epo//er:/« fcriores tamen ilUs uirtutes neceffe e/t,wr kabeat. Qmcirca uideri h<tc oia poffunt eiuf ie fenf is nomi tta ^fcilicet Philofo^hus^eXflegisator^t^Sacer^/^^^ dosfi<{uide f <&lingua nohraKrabica facerdotis no-htff* tnen jp eo intcrprctatur, cuiusoperatioibusfidesejl f **» t(% adhibeda.hic igitur^cui fides habeda e y< poter a&io ties cius,<{uibus ?hi\ofo\>hus eft y faccido$fm$\icitet tft. Num uerb\>r<£tcrea,an et in co propberw defide rari y <& regri debeat>eximi<x cofideratiois <{uide locus eft,<|He nos(fi Deus annuerit)infrima kuiusfcic tidt parte tra6tabimus:inter'mtamenfciri debet^fi ' itaforte fitjd <{uide no effe necef?itam 7 fed f & totnoditatis,<& melioris cuiuf ia fiatus gratia .Tw>po- • . f , ftea | de ?ki\c(oyko quidntc cffet diftmtu eft f ac co uenit y nu\lu effe in hacKef.iure atfynatura prwape, ac dominu f nifi phdofofhum-.confcntaneu eft , ut cos mores enumercs,<{uibus natura^atcfe ingenio ornatus effc debety <{u<£ ornamenta , at<{ ; infignia funt quidem i\\a Kegis iyfiuz natura\ia f <& proprw . Horum autem primum e#, <tr<j; pr<f cipwnm , ut ingcnij tlaritatefxt aptus a natura ad eas fcientias com* f>rehcndtndas f <$& conttmpUtionis tantum funt*
i& dutemmaxime continget y fi ab ipfd naturd <{uM fcrfciofumfit dignofcat:ac deinde idtpfum ab eo, quod cx dccidenti e# difcere f :idt.
PRO X I MVM c^utdcrijcfidtlSit memorii. tjo obliuiofus natura . Quod fihxcduo ingerit) bont non obtineat , uidetur illefanead difcendum minime dftofms: <[uando<{uidem cotinuo labore obruetWyUttandem vrxudio omneleftionem, difciplinam^ rcfyiat.
TERTI V M ctim acccdit ornamentum } ut mct iofe do£trinam } ac recpirat^nec^ ullam miuer-
pefdpentijtpartemnegligat.nam&qui fummojjere dli<{ui d concupierit eius^uod defidem omnes
» *J* mn ' no P* r . tes per/e<j«itKr y " fyecies: ut exewpli n^^O.f^J^lM" 1 utnl duidiores fmt omnia umi gencra /e- ^v^ru^Wo»* c «ebewenter requiruntfvnile efl er ini» m ef- *r faminatis,(<r mulierum amatonbus.
QJT A RT V M mftgnt*nuo% etf,wr «eri itfe v tor Jit,
inimicus } aduerfariuscfe mendacio.etenim cj«i itfnm,<{uod efi affeftat cognofccre eo modo^uo e/t* «ewwtew ddigitmecfc ueri amicus quiftiam mendi aum non odit.nullus igitur uir.cutufmodi eum tfft uolumus,menddcium dmole&etur. QJ I N T V M g erwrc pcrncccffarium eft , « t ^oxcdsuolu^tdttiexbortcdundm djticun^ ali.
fy* in
qtd in rt mdgnd uoluptdte cdpti funt y eorum dnimus
d reliquis omnibus deleEtdtionibus duertitur:id<[; in j>hilofof>his y <[uorum dmmus dd nihil dliudfludtn do- £trindminc\indt.
SEXT V M'Q^V E hoc etiam ddditur y ne ullius qu&ftus cufidus fit>ndm y & ip/Je pecwm* per fe cuft ditdtesquoddmmodofunt, tfik omnes db his uiris funtomninoalien<e.
SEPTIM VM eft y ut pdtftdniiSy pf r fyicdcisfa at% dcutdt \it rdtiocindtionis.ndm <[ui uniuerfd cognofcere Ubordt,nus$fe pdtitur cognitione rerunt defi ci y iit pot uis illd cognofcedi ferre:dt<fc is quidc incomfdrabilis eft dd contemftandum uirtutis.nec^ tnim^uic^meritohuicrdtiodndnti dnimce comp*tdbitur.
A D H AE C ForttWo <{uoq ; in hoc oftduunt , tobtinebitlocum.ndmfinefortitudine rdtiones illdi debiles y non demonftrdtiudS,in <[uibus eum educari contigit.nec contemneret y nec{; refelteret.<[uod <{ui~ dem magis etiam yerfyicuum eft in his y <{ui m w>(?ris ciuitatibus educdtifunt.
Part 3
N O N A dem<{; uirtus y ut per fe ip/e mouedtur dl id y <\uodcun<\ue bonUyhoneftum^uidebitur, tum Inftitidtytum dlidrum ftecie uirtutum y dc demum hoc modo continget 7 fidnimd itfd concufifcens touni
fe credatration\ y ic excogitatimlkdde eum infu* per outorem perfe Sium cjfe debere ? itafane\ut eks oratione fua in do&rina ai id otnne, <{uod rmxime defderai fceliciter perueniat . a d b&c comprehendat breulter&facili msdimin ratione( termmum <{uem uocant).Htc ita^ in&rumeta animi funt^uibus mrhiihfmodiinftru&us effe debet.Virtus aute mresfy corporis in iftistf cuFtodihs cjedem ponun tur,utfint uti^prmjejalubrisqj con&tutionis, cot pore* $ te mpcrat urx.Sic eyiidt cui ab ineunte oeta re b<zc omnia affuerint.cui^ euenent,utin ea^uam f oir defcnbit inftitutionc, doCus , formatus^ fueritjrofettoisadimperandumhuicReipu erit idoneus. Ex <j«o e/?e uidetur id^od rah admodum huiufmodi homines,dijftcile>'% inuentu fwt : <{ua ipfa caufa, Res <{uo{ } oublica huwfcemodi non obuia paf fim,at%frc<{uens, fed inuentu rarifima. N E QJV E fitfummpere alienum, fiyds hic addubitet,dicat'{ ; non poffe talem ciuitatem exitfere, nifi,dum<{ualesfu$erius defcri$mus,homines tales inuenientur.nec fane eos inueniri,nifi in hac ciuitate monbus dlis educatifuerint. Quamobrem coU leclumcffe uidetur ,<{uod rationibus fieri poffe t nobis oftenlebatur,nunc prorfus effe nun\ poffe. A D I D autem non incommode dicipoteh , noti
ejje diffentdneunt 7 ut nomlliperfe y dcndturdli <{ut* damdffe&ionehis^uos iperfcripfimus y moribus in~ ftruttifint. dd hoc etidm y ndtur<t ipjiws iH#mftw,fe-» gmali^uamcommunmfiuamcute nonulU gcn<* tcs y uel popw?ws eligit y accipiant ♦ prcetered ctiam y ut proprid fc religionc aftringant y <{u<z kgibus tamert humdnisnonfudiftimilis^ic\;no incongruum eft; ut proceffu temporis in fapientcs euddant y ueluti ttiamhac<ztatenoftra y hac noftra kgc res habet. Er^o, fi contigerituiros itd moribus y uirtutibus^; im^wftospotetfri^rft^ authoritdte uakrc , <tydn\ incerto,infinitof y nobis tempore idaccid&t: fic uti<{} talis Refyub <{ualem defcri$f\mus y at<{; qu&rimus exi ftcrc poterit.
TVM uerb, fmulat<{; ab ilfo oftenfum e#, fi <{ua\i do talis Reftub. contingat, opcrtere cius admini^ ftrdtorcs faficntcs effc : inueftigare incifit, <{vam f ob caufam e<z , <{Udlcs nunc cxtdnt ciuitatcs , nihil ^Tf^ 4 ^ philofophorum , & fapientum opent adiuuenturJ^ rf Dicitfy idipfum duabus de caufis accidcrc , ^ w4r ^ w ^2^ altera efyex co c{ubd hde ciuitates nolunt ueris pbilofophis, fapcntibuscfe crcdcre , ne<{; admonitd eorumrefyicere:uideatur<{;illis inter fapientes ip/os, & ciuitdtum(c{udlcs nunc funt)ciues fimik <{uid~
dam intercefcrefiuodt inter pritum gubcmdtorcm
fcicntk nduigdtorice peritum,nbi<j; edm drtcm profitcntem,at<koffercntemj mllo tamen,qui artis ipfw cupidus fit receptum^ imperitos alios nau~ tds,<{ui drtem <[uidem primum ipfdm doceri deberc^ ucl pofjc negdnt:deinde } dt<{;drti ipfitdntum duthoritdtis,dut digriitdtisddbiberiuolit,ut eius duthor^ *t<{ ; profeffor reliquorum ndutdrum fit princeps. Quin etidm intereos, fi forte <{uis drtem ipfdm df firmdUerit doceri debercji omnes gnucs funt,dt<k inimici,eridui\ ; eumexpellunt:isdutem totius nduis guberndculis ddmouetur,dc prcee^%<{ui dbillisomni bus de nauigaridi rdtiorie non d\fcrepatM\ ;> uel wuitis reliquis riduigdtoribus nonnun$,uel alto quouis pd&o,ut pmcipdtus,& iniri,<& drripi folent. Sic\ ;i cum is nduis totius guberndtor, mdgiher\ ; effe&ui fit, inter illos fimilis erroris , dt<{ ; impcrititf uiros^ mn\ herirec^ons,guberndtoris'<{ ; officio difcefiif fe dduertetur,imm6 in eius odium <{udndo<{ ; deucnient.Simile <{uidcmfdpientibus,cum hdrum ciuiu tumhabitdtoribus dccidit.Necfe in comparationc illorum fapierites,aliter% medici ad cegrotos habet^ <jui necfc medicinam arteni fandndi effe putdnt,et cd ijpfd de cdufd medicos reftuMt:ipfisc). djfeuerdntibusfdnitdtem rcftituipojjejpfos Idpidibus uulnera-
tc dttcntdnt.Qutre cuwfy medici aftio nulU £ cre
f citur y tc /T nem fuum hahetjonec totumfe agrotus fdei medici committat:<{uin $otius,<{ui aduerpt efl ualetudine.ad medicorum fore$(ut m<{uit)neceffaribfe confert.?ar,in<{uam cR , fhilofofboruto ad eos t <{vinunc funt^ciues cfyautio.lt hctc frior caufa efi,<{uamohrem his temfcnhus fa^ientes nulli reliquisciuihusufuifintMterauero^uoniatn ex his t qui fe ad fhdofochiam conferut flurimijauci funt, 4t<j ; perwerji admodum.<{uod iffum accidit } fi<{ua ex his uirtutihus quctfuperiusfunt uerofapenii attriiutcedefecerit.nefyidmirum ,f vctfertim cum rarb inueniri po/?ir,<jHi harum ommum nnmerum implcue rit:ac fi <{uando takm inueniri contingat , non fit *deb$romotum,uthancfcientiam } hoc eft pMoJo-
fhiam perfecle affe<{uatur AlU fi<{uidem omnes enu meratct urtutes magna cx t art€ fiilojof hi<t officiunt y dlorumm<txime } <{uinoftrisin ciuitaithus nati funtiidemfyfatiunturfiuod flurimi ctgrqti,<{uihus piorhusiffecxqptimiscihis aggrauatur, cum ^'^ ^ tur^id^uod feminarvjs egregiarum tlwtarumjLJr^ acciditj^uctycum m locum inadunt minime fihi con-jL^xJ^ orucntemyec alimentumnaturctfuct apum fufficit«r,m fefimum p lanurum g e « MS degenerat. Siwi- ]e ergo eft in his vrohis , generofiscy ingerivp , fi in noftris ciuitdtihus cd«cetHr,et inftituatur iufta, Ic-
ptbn*$ eruditione.nihilenim dliud cdufd fo mixifnorum mdlorum ipfo in ciuiutibus-.quandoauidem, Wi;Pgr*,torpefcmq ;m tura,ne% fifdlus,dc debdis animus,magnum aliquid&grandc adoriatur, tr<£}ertm<y,<{ui temperatiam non obtinuerit. Taliqtxgenerefunt nohrarum ciuitatu Principes ,fcfi quidem dli,at{ } fimulati^ui honcfa omnia,ut fcienttamtf re\\<{ua id genus uitu$crent,ciuiles\; difciplmas,<iuot<{uotfunt,ddmn4nt,turpia omnia extoU lunt^uorum dominium Reipub .peft/e«t //?/««,««fdeRpraapud affda* fcienti*,& eruditionis, lumniscj; dhus extinai. Er genus <{uidem hoc,fi exdfctnddgdueris,hominum,inhis ciuiutibusfre<{uen tfmum occurrct^uorim^uicun^fceuitidm cudftrtt,huncDcofropitioufumfHif]i,diuina<i ; cuu iu tbtternopaRitutd^dtk poteaione dici potefl. Quotquot dutem in ftudiumphilofopkiafe dabunt, Mcfuperioribus illisuirtutibus confummabutur.eos manifeftum eftnon tantum ciuiutibus effe inutiles, VerumetiamfafientUipjinoparum obejfe-.utpotel - <mfre<iuentifimeaccidat,ut talesuiriaduo\u$u- ■ tes,&tnrpidomnid,ddrdfinds,dd fuudesuou fe inclmtionc conferant. <{uando<iuidem mllam ip/i ferfe uirtutem obtinent,<jua eos ab huiufmodi inboneftis rebus contineat . $cd ne^ fermonibusfunt
nerdces^uihus^dum ciuilus duferuntfudjtfy rafiut, idincutiendumtimoremutuntur.Sic itafy ffci/o/bfhide opproir/o funt y nefynonmaximev\s officiunt, qui ad eam iffam jparati fim^tc^ idonei : uelut h<tc woftrd dtate accidit ferfreque nter. Qucd , fiforte contingat Phdofophumin huiufmodi ciuitatibusue* rumrferfe&unufc educari^einon ahfxmilis erit^ui interferasra^aces^atq; fanguinariasmcr^traxit: <jui ecjuidem } ut non cogitur imitus effe,cum illisferoafiimis hefti\s nocens } ita in tuto /p/e t:o e&> <{uominusfontes illtfferrtiniliumirruantAti fy ad di~ perfum uit<t inftitutumfe rcferet.nemfe^ut m /b/itudine uiuat fvtius^c ficfnflratus fit pr<xfiatia uir tutis fu<e y at% fcrfcfiione^uam certcm ca ciuitate, <ju#a nobis ratwmhus defcriftd eft,nancifci$o~ tuiffet.
T V M , ex <juo frohauit ratioriibus, cuius Thilofofhus natura effe debcat y cuifimf>lex Vhdofophi m>tncn conueniatjdicitc^ nulla uia effe y cpta ]\efy<falud effe fofiityriifiuiris huwfcemodiimferdtibus&cfte dit caufam } ob <[uam talis Reffanuentu difficilis fit^ tum quomodo contingat^naturam hanc Philofofhi rociuam effe per accidens:fecjuitur nunc locus iffe, in cjuo difyutandv.m fit de eruditione huius gaieris hominu inter reli^ua^ua in ciuitate funt. Hoc aut
G inj
genus pincqm e&, <[uorum non pore# Inlri rdtto, #te<j ; erudiendi y nc $ cducandi,nifi finis ipfe in apcr~ to fityob duem humano generi adminiftrationc borU apusftv.ducmcertenobis imprimis y & inueftigdri, . p fciri oporterc par eh.fic erimgf fmguloru <Jkoum%duibus crudiri duif faatfy inftitui debet , jertno fieri fotcrit.Nam incognito ftne y haud dua\ c[u% rei neTefiitas, du& ad finem perducit cognofcetur. Cuius rei inueftigatio y etft ad primam huius fcienti& fartemmaxime yertinebat y nihilominus abfonum no fit 7 ea de re hic a\i<\uid differere. fic igitur dicamus f Hominem,duum res duadam fit naturalis , ncceffarium effe fnem babere, gratia cuius eftifiduident auicduid naturaliter eft, fuum habeatfi nem y ut eft in naturali fcientid expofitum : imprimis<\; id homini ipfm conuenitjUt reli<\uis rebus preftantior eft y at<y nobtlior .Cum'<\; bomini 9 uelut a nccefitate infitumfit ut in ciuitate uiuat y ideo dua ratione ciuitatis pars efl du<zdamjr<eftitutufibi finem babct : we<J;<Jwen| fallerc foteft, fnem hunc y cum certe unius rei fn t unum duofyeffe ofortcrcfwe fyecie id intelligatur f ita ut afmgulis percipiatur, ficut in illo uidere eft fine y dui numero unus efl: fme ratione,ucl t ut Greeci * h uocat ana\ogia y dua gradus duofdam babet.lift dui- \us prius duiddam eft^pofterws dignitateSiue at-
tnht'me,& refte&u <{uo<ldm y ac rcUtionc multorum d d unumiuelutifi complures perfc&ioncs unins a\icuiusgrdtidfint y <&nonnull<£oh nonnulks alids. fic enim res multa undfiunt <Jho ddmodoydliocjuin hu tnmpnes flures effentJ.t fi humna perfe&ones Uc rdtione plnres jinr,poj?mr|; uniuerfein fingulis (^uihus^inuenirixonfe^uens erit y ut unuf<{uis<{; fui grdtidfit:effent\;inciuitdtcedrdtione non plnres ordines uno y id <{uodfortdffe no poreft /Feri.Si nero, uelomneSyUelfluresnondhomnihuSifed db d\i<[u* tdntumfdrte dc<\uiri$ofiintjnreli<{uisuero deficict ttdturd y <{uumeis fudrum ferfeSiionum finem tieg<t«erir:r««c pofterins hoc genus dptum eft^wji tlieno Jowiwio/«tijci,priMS Mud,& excellentius dd dominandum <{uidem 4$tum t & idoneum.lftorum ji- ^«iiewmrerfe rdtio y dt<{;dignit4S ftmilis eft gnr- <IiI>HS perfe#iottHm,<jH<e humnyia in animd infunt «efori cum dlitefint dliarum cdufeuht Hero^H* poffunt de humdnofine a morwIioHS confiderari penitMs/TttiwejJeoporrer^ttos <{uidem hdc in prfrre id expowewHS^Hod noftr* rempefore propakrHW
Wixiwejir. j D I C I M V S ergo jTwew(Hr <prHnd<tmferr opi- fa* nio}nihil effe d\iud y <{um nr HMHftnis^ infui corfo-
tUteU fummum eonftituat lonum> Huiufmodi ntor* tdlium fiquis in unum conuentus fat.necefsitatis quidem gratia ille cogetur.necfc illis aliuseft fnis fro$ofitus,quam necefiitatis. A L 1 1 autem ita exi^hnant^neminem quidemfibi deeffe debere y *cresfu<£ uit£ necefjarias neglige- "'h ^fiJ e J ucni ^tdmen pnem iWuPtrioremjc maiore, <{uam f fi necefsitatem tantummodbfye£iaret y owo habere .
in rebus natur<z permultis yerfticere eft. Vifus fi<luidem non homini ad necejsitdtem^uerum ad pne fxdiumGontrarium de ta&u eft^nefy enim ullum eft nnbnanSy(juodfenfus eius exyers fit.Praterea taniz qui de humanofine in hunc modu arbitratifunt,dif~
v* W f l ^ mt znter f e ^dximeWpote cum ex his afy in di- Xv+w uitidSydltj in gloria,alq in uolupates humanaru rerS fine conferunt.Hx cjuibus <[ui uoluptates afferutjnter febifaria diuiduntur nonnulli.n exhisipfis cor foreas uolu$tates,fenforias\fine effe autumauerut: quifanefupori illiprim* fententice proxime accede fe uidetur.Aheri i intelligedi deleEtatioe falicitate CQ&ituemt.?r<zter hos et oes alijfummu bonu in im (erio coftitueruntjta fane y ut atysim^aret^atfy dna~ retur:tum<i; dele£labilia oia reru otum genera>tu di * miamju glori<t,cu reliquoru etiam ? <jua ipfi a$ud fe totgni effe exiftimatfibi uendicentleges uero no-
ftr<e><[U£his tjpibus uiget, ic ci re <[uid f mtidt,Dcu$ fciwerujdfolaprophetidfciri hx^mj jge$ infyexeris/fdcile df>pdrebit } duf>licem hunc effc fine. dlterum fauide ex reru 4 m&terid hberdtdrutu fcientid effe:dlterum in rerum humdndru dEtioe exi fiere y cjui ip/e dd mores>de cjuibus leges ipfeddmo*nent $ertinct\fic\; idem 7 &legi>&f>hilofophice gtvere 7 at<{; trd&dtione propOjirii eritiob idty non defuntfiuiofwdtifuerintjeges ex dnticpd fdpicntia ftf,^^ emdndffc.Oibus ergo ex fugioribus fententijsfdcde S^fATfS^ fofiit colligijponu^dc mdluyUtile y dt<\; nociuuu,honc **f/#*', , /?w,t«rpe effe no exfuppofitioe, f zd ex ndturd certu quiddd.^Hidem^uic^uiddd j£ #h4 f 6^
0 pulchru > & bonum cfacjuicquid dut d finc intcr^) J^j^J. cluditydut duertityWdlum^ t«rpe,Mec dliud uidetur cffe <{uod ece rehgioes dgut>curdntfoin his\; noftr4 U mprimisicjuin et non fduci ex his^ regioes nofirds incolut idyfum de noftrd lege fentiut.A t ueroTheo logi noftri><{vi lo<[uentu{ut uocdt) fe£td imitdntur 9 fl cx itfd religionis conteplationc duEtifmt crederc f < <juod id^cjuodDcus uult nulld hdbet yrafixdm^dc dc termindtdm ndturd-.et fic mhil efje y c{uod non dd di- & uintm uoluntdtem , & drbitrium rcdigdtur . At co modo y ne% honeftum <{uicq y ne<{; tnrpe nifi ex pofitione,dt<kdrbitrio<{uoddm dicifoterit: dmpliusfo
eo modo f riis humanus mllus er\t y riif\ foU po/itioe. Id auteaddut~t.ifunt y ut crederent y conantes y ca y <\u& in lege Deo afignari,at<[; attribuiuidcrant,defen-
Jft derc,at%feruare,ut <\uod de eo dicitur foffe omnia f
we ^ c omnia y uoluntatem%futent diuinam ad omnid
1 pmma igitur hoc modo fofibilid fmt&epfimc dutemjoletidemin contemplatione legis euenire y ut uidelicet frimum <f H<eom$Deo afcribuntur enumerenudeinde frudeat,ut in re ipfa ea omnia cowprobentur,ac reftondeantjraterulkm huiufmodi attributorum fofitionis confuf\onem y & offendiculum. "Enimuerb nonfine maxima perplexitdte dubium i/lud diffoluentjd'% etidm, f\,<ju<e imaginantur,f\bia-
' *ff m g u »t,ex eorumfententia, in lege clara,manife ftacfceffent.Sed ipfi ex hdc ofinione in errorem,at^ halluanationem maximam inciderunt,maximeq; ab
- humana natura adhorrentem:<{uin etiam abfurdum. mderi foj$it,legem aliquam ea de re commemorart. It de humano <{uidemfine y <{ua hominis eft beatitudo y eafunt uulgares^magiscfc trita opiniones : <{u<t ijftapertiusfalfafunt^ut id ulterius declaretur. Fbdofofhorum uerbfententiastunc exe<{uendi locus erit,cum ad id,quod inter fe difceftant, rationi bus mdagddm pruenerimus. efl enim corum inttr
fc controucrfu,dc ptrtc drim<£,<{ua rdtioncm cohiinet.Nunc igitur ad cumfermoncm,unde digrefii fumus rcuertdmur,dec{; uerofine dijferdmus, f\ tdme fnus d ndturdli philofopho id,<{uod conueniet,rejj)etierimuSydc receperimus; fic tdndem enim ddipij cemur fdcdius,<{uod ex hdc ijpfd f :ientid elici potcft. Sic ergo dicimus,huius drtisciuilis profefforem c« hdturdli phdofopho,hdc in ({uoefiione fentire.ndm, & de fine(cju<£ ndturdlis corporis pfeftio ,feu dttus ift)itfe ndturalis phdofofhus difyutdt, cdm\; ipftm ihp pcrfeEtionihus com^drdt^ tyconfert, fi plures in io dnimaduertdt ine[fe.Enimuero,cum ex humMis*$££ ferfettionibus nihil p/<we ndturd,nifi pr<f panttioes HtjftA^i cxhibedt,ucl principd <{u&ddm,dd illds fdciVe dffc~t££££Z cjuendds, ftc igitur cum dlds,nec per/e#e nec integre ndturd praftet, ft non,<&uolutds,& elcftia <immi,dt<{; ddigentid ddhibedtur.ex cofcienti* ciuilti f>rofejfornon db re defne humdho pertrd&at, fcdt cet ({Adtcnus eleftio,confiiium{; dnimi,dt<{; uoluntds ium ipfum finem cfficiunt. Itt/wper, cum in ndturx fciehtid iam ftt probdtumdbunde,homincm iyfum ex corporc conftdre,&rdnimd:edmc\ieffe coryoris ai ttnimdmrdtionem, <{ux nutcridt dd formdm:dt<fc c tontrario animxad cor$us,<{udlem formee ad md-
tcrum:itfdm<b mdtcmm cffcfonm grdtk ,/orwS
, prrfte red grdtU aftionum ah et $rouenientiunt y at<j;
h^Z^jfy igitur perfettio y humanusf y
WfS pnis y ex illius dttionihus ope rihusfy dependet* Inw bi({;f<ttispr<etered demonftrdtum y d£iionum humd^ ndrunonnulUs y &hominihustyrehus c<zteris y tum fimplicihus.tum compfitis comunes efje, <^us fdrie quidem ex commuriihusformis neceffarium e# p roduchnonnulUs ueroyroyrids y qu<zfine controuerfid propnjsex formis y fme um y f\ue plurihus infunt. Awpfms^ illic monftrdtum, fimplicid corponr^Koi bdhent cum homine comunt y id potentia etf,4c mo^
*"* . \ menticuiufidmddhoc } ueli\ludinc\inatis
te inclindtio ex tdli potentU coortd y dt% in hac for iridindu£td y necfo drixmx eft y necfe /pjws aninut dEtio^ nesAllic etUm nunc expofitn eft^uomodo nec ffd^ ri6homoid } quodhahctcum coryorihus compofitis commune y fit itfd driimd:funt\;td\U corpord hifdridm diuifd y nempe dut in fUntdrum genus y dut in driimantium. $tirf>e$dutem y herhce y pUnt<t uegetdti udm y nutritiudm y generdtiuam^ uim driimtianimd* tid uero y f mtiendi y tyimdginddi fdcdtdtes cum ho~ mne commuriicdt An concupifcentU t erojdrtim cH hoiriine conueniunt } partimaheo /p/o difcrepdnt. Homini ueronemo dmhigit uim rdtionis neceffario prQpri^fJje;wno/i/saMtewpote»tww in duodi*
ifiiijn mionem fcilicet y <{um d£tiuam y feu pr*&rcam.et in contemplatiuam^udm fcientice effe diait* lllic infuper oftenfum eft y formds ilUs communes dl has f>rof>rias y ac prtfcipwtfs eam feruare rdtionem y dC froprtionem^udm mdterid dd formdm&homincm (juidem ob propridmformamfudm ejfe. Simili^ tercfc de undqudfy re dicedum y ex propriafomd jwt ejfe id^uoi eR y ex propritfs <t&ioes exire. Vc-^TjJ^ rummmuero y cum y <& bonumgf malum dli^ud in rc ^jthfirJ^ itd inuenidntur y ut in eodem a£tionis genere confifidnt y cjuemddmoiumipfd in pulfatione chordarant f ims,& bonus/J malus dignofcituriiffiscfc attiois Uas in homine y at<{: uituperiutfrojpride quidc aftiois n non alterius cuius^ intelligitur Sick humanusftnis, hiiminac[; fxlicitas in hoc tota uerfatur y ut optratio nes £$r«£)in eo ipfofmt mxximoge bon<t y <& profc#: dty ideo deft nita e$xfAicitds y ut dnimz a£tu$ fit J4 tioalis y cu uirtute coiunciusAt qiionit ronalis xtuofy animz $mes y ut ibide monftratu eft y funt duce y idar co y & uirtutes non una funt ftecie , nec i$f<z perfcEtiones etiam.Et rationxle quidein iffam bipartitZ tffe ibidem ofienfum eft^wippc in a£iiua y feu pr*<fti cam(utpaul6 anu diccbamus)&in contempUtiuam: confequensergo y eft per/e#iones if>fas y alia$ conttylatiMS ([uo^alids attiuas 7 feu patticas tjft.
ycrm,cumconcuftfcibilis,feu cupiditdsjdrs etia itfdfitdnim*,uidetufplUinhominc exatdri, concupifcerejrout ipfd contcmpUtiud pracipt, ac ci raaxime adbtretiex <[uo fec[uitur ctim partem iU Um cupiditdtis , d d rdtiondlem ob bdnc cdufdm atti nerc.QuocircdverfeEtioncs iffds trium generum tffe dppdrebit, uidelicet contempUtiuds , prttered mordles uirtutes,W$ohremo drtcs itfas effe&riceS) feuoperdrids.quaetiaipfccum bifdria diuidantur.Alterum enimeft genus earum,<fide,ut munus fuum in poyofita materia exequantur nulU re alid indiget,<{uam fcientia,<& cognitione prxceptorum miuerfi artis.Mterum,<{uod ad agendumalia 4uaddmuirtutedduentitid,& conictturd prater hac uniuerfalia prxcepta indiget,ut fingula eUboretur, atfy efficUntur ipfa ex arte, additis prceterea temforis,loci, aliorum^ fmdium circunftantv\s.Quocirca htc plane inte\le&us,feu rationis pars ab aU ttra omnino differt,et fic utrobi^ differcntes uirtu^ tes.Quatuor ergo prfe&ionut^umutum^geneu funtjcdicet contcmpUndi t excogitdndiin ai tibus, <rt$ in eifdem^uod excogitatum efl c pere exredne-
e as ttfis
tds ipps wniuerfas in fingulis imeniri jprfr fit, fiue in aliquibus tantum:at fingulis <[uidem mortalihus uni uerfie comprehendi non $offunt,ucrum poffunt earum nonnulleein alic{uo,& illo cjuidem diuino hominum genere imieniri.Verum ex moralibus uirtutibus nonnullte poffunt effe dmnibus communesjntcr quas eft temperantia:<^<[uidempropterca,hominum gcnera ex uirtutum generibus digerenda funt,ut inferius,minus\- perfe&umjpr&ftantioris gratia fit. nm <{ua rationc uirtutum ordo in unico homine li-itfJLfm. fiinfiusciXatfydiftofituSyeadcinmultis quofy ho-t*!?"*fC** minibus difyonetur.quod cjuidemei rationi conftn-£~ft rJk ' taneum cft,<{u<£ homines multos omnibus uirtutibus frceditos ad melioremhumanitatis conditione,coire , in unum coegit . Nam fi finguli adipifci potuiffent uriiuerfasuirtutes,non folm o$orteret,ut unufyuiscy i in feitfo , & imperantem haberet,<& obfecpentem^fjfft^ conditionem,<& uelut dominum,ty feruum : fed , ipfanaturaalicjuidfuf>eruacaneumfecijfet 7 cum ocs ^"* ni ad dominandum parati,ap ticfe effent : id cjuod fane effe necjuit » neceffe enim eh dominum non carere feruo,c[uidominmadmittat, atc^ obfecjuatur .Et per feEthncs ece un\uerf<e,utuno in homine aggregentur,id admodum difficile eft t nec nifi portcwto cjuodamjrodigiofyfiuQQntmgit «erd fre^ewti^iwe,
ut dliud dd alids uirtutcs gtms homimm dptum ftt, *t<{; aftiret-.idfyfdcile pdttbit, fi in fmgulorum nd~ turdm intuedmur.
P0STEAQJ7AM ({uiAUmin* ptrfc&ioJi nes,c{uid dnimi uirtutes effcnt di&nmtft, dedaratft ttidm ei%dids dlidrum grdtid uirtutes&uideri, <& cffc,ddeb ut und afferri po/?/f,rfJ <{ua c<eter<£ omnes, f ut dd finem dirigantur y nc-{;ob dliam <{uacun<{; rtmi [tntjpfa dute illd propter feipfam, non vropttr aha: e<rtf ; perfeftio fumtu himinis , dt<{; fuprtMdfxlicitds y de qua nobis provofita e# inqiufitio . D/<re«dum er<ro imprimis eft , Artifick ob necefiitatem «owfs. pnnMtnuentdfuijlejropterinamm fcil<cet,<{U£ in ftdtu humano int&ntc comode tdmen homo cu trd illds y dut uiuere , aut agcre pofiit , nihiloftcius <{uam non potutrunt infinitd prope dnimantid fmc f>ropri]$<{uib''fddm,erhabitibus & affe&ibus natu'rdlibus,necnon opcribus reperiri:c{uemadmodumji vur£ ilU fexxngulareSy & fauos firuentibus apibus,<& texentibus ardnei$,familidresfunt . Er wero illd tyeculdndi pars,uidetur equidcm ex ndtur£ difciplind intuentibuSyhomini non ineffe propter ntctfiitdttm , fed mtlioris cuiufdam conditionis , dt<fe ■ «uguftioris ftatus gratid : & quidem , <{uod in ipf o efl huiufmodi 7 ut propter exctlltntidm , dt<fe di-
gnitdtem inftt , prafantuts haud dulie e# , at<y dignius his omnibus<{uce necefitas, indigen* ^ tia inuenerunt . Pars igitur rationis,<{u<e effeftrix, uel my artifcx efl , ob fteculandi comtnoditatem e# admuenta i id , <{uod res ipfa manifeftifsimc comprobat . Quisenim nefcit artes huiufmodi y opificia caufa ojperum,in quibus uerfantur y cffc adinuenta f /p/iq. opera,ob rerum uarietatem tfeA homo /pje <{ua ratione his in artibus ucrfatur , <juafi fe alieno addicit , at<\ 3 quibus fuffeditat necejTa-t^^!*" ria , /] reuera domini funt : npn autem frooter £ ^ M ahud <{uis iurc dominus eh , <{uam propter eum ani~ mi affetlum , <{uo melior , ac prceftantior exiflit eo , <{uiferuitutem admifit . AjjfeflHS «ero ille , ^ho ^m/s pr«*/fa t inter cxteros maxime , e<t p*rs efl anU m& ,<{uacontem^atur y at<{- fteculatur.Ne^ *//"ter <{uam hac rationis pars contcmplatiud <iU ter/ </ft/W dominetur eadem in anima , Dow/««s tyotjserit^qHidcad fcientias fteculatiuas pardtusilli , chihs in fuo ortu natura fatisfaEtum eft y ut artifici) cuiufdam tantumodd aptitudinem fortitus , fit:& huiufmodi <{uidem uiri natura feruifunt y ac do minatuialienoobnoxvj.eadem efl iftdrum inter ftTZJJ^ dn'm£f>artiu ratio,<{ucedomini y at<{; ferui inter ip/©7*f*; J QHtfwg dubitdripofitfiud dt reomnes ilU drtes^^^
H g
f-t<tinagenAirtali<{Ud,dut fddenid uerfdntur y dl undm(\uaddmdrtem,ue\ut principem, ciuje adminiftrmdie Reipub.drs ei%redigantur y cnm prius ofttn fumfit y hancipfamarttmad(jf>ecuUndum txcogitdtdmeffe.ScientUigiturfteciiUtricesdd agendu fraparat y iu uant\-. Ne<]; ulla inter has ipfas y &artts f lu&aguntjefficiunt^dijfirentia e>%quam quodilU tjfeEtrices arttsinferiores fuperioribus ilhs infer* ■ uiuntjn fuo adminihrando propofito: fbeculatiuat uero fcietice illis etiam artibus authoritatcm ac cfo-
tniniumpr&ftantytidexkumSjfinemfuumadiuuan tts y ac difyonentes,ueluti in reli.\uis artibus princi-
f ibus^ut inferioribus uim tribuunt y ducendo ai
fwm cuiuscyfinem.uelut agricultura <[uidem prm-
J^^T^P 5 »^ prcecipua ad particularemfibi fubieStam ft
habet.Sic igiturfyeculatiuarum f :ientiarum y tyar-
tiumeffec~iriciume<jedm effe mdentur partes-.nect;
ulU y ni[texdignitate y &igrtobilitate differetia tf-
fet.ln <\ua fenttntia non pauci noftris temporibus
philofophi permanent y qui in his rebus contempUn-
dis 'tuiter y atc^ ociofe utrfatifunt fint ullo naturalis
ftrti rtf\>e£tu y ac artifi ciofe doctrinae cofideratio-
ne. Nos autem dicimus fcientias fteculatrices con -
templari quidem, idfy imprimis de natura philofo-
$ktam,<&dt diuinis rtbus( <luaMttaphyhca. uocXt).
Nccfaneill<e,([u<t contcmf>Untur y 4i ^ rdt ' mm ^y^^ tliquam^ut a£tum referuntur.nec uoluntas opic\ *4 *i)K^^f ta conftituendaproficit,dutuakt:^ ^^hHfJ^^ cft,ei pr<zfertim,<[ui in his /pjis fcienti^s exercitatus^^J^ fitSi igitur nihil nos adfubicfti earum fcientiarum {xdtum^dt^fubftantiamconferamus y confe<iucnsc^ J
tdsiyfds non effe adagendumfdratas y dut openmdum prtcipuejed nec^ hominem p er eas ipps yrimo f ropojito ah] cuipam mferuireiinfunt illatamen ho mirii^ro^termelius^at^^r^antius quiddam, cum alioqui ineffe cdsfruftra } aut temere y ej]et ferdbfurdumSed ne effe cjuidem hoc $a£io poffent y tyex his qutdem^uae nunc di£iurifumus>id manifcftius apptf rebit.Eft certe erivm in frima philofophid ftatutum, rcs omnes bifariam^artitas effe y ut alid fenfu y alicc inttlle£tu com^rehenderenturiidq^ quod intelleciu fcrcifitur^rincif)ium(luoddam efjc ei re/, <{ua fenfi hus efi fubic£id: finem^j&formamj&caufam efft- £tricem,& y f\<{uid eius in fcicniys fyeculdtiuis agitatur,in /pjo genere intelligcndi continerv propof\tum'% hominis 0 dt<fc inftitutum^udtenus eft ipf r re$ tidturalisad ilUm intclligibilium rcrum ndturam, quodd f>otcfl,dfcendere laboret y & contcndatxofy intelligifote^eandemeffcrdtionem huius naturac Mmana mtclligibilis } ad eaM in hominc funt^tuu
T T
H i/j
mto£ 7 tu corporis,<{uc£ c ipfius naturafmpUcher intelligibilisadefyuzfenfibdiscfr. lade fmiliter tft ro y <(3 proportio ipfius naturce intelligibilis, <\uatenus uolutate acquifita eft,ad reliquas res uoluntarias oinoSic igitur dominatur quide rebus uoluntary y queadmodu& ipfa natura intelligibilis ipfifenfibilijebusq; ex uolutate noRra pendenubus princifia,<{uibus Ment,prceftat:<{ueadmodum y ct ipfa intelligibilis natura ipji fenfibili ejfentia y ac confiftcntia prceflat y no tamcita y ut illa intelligibilis huic fen fili inferuiat.probatU iam eft ueru^uod ita cofeques fit y &uelut neceffario f ibf :<{uatur Scientice ergo ffic £ulatiu<e non parum adagcndu iuuat y ac neceffarice funt ipfis rebus agendis eo modo y <{uo di£tum e#,mr-
turamwtelligibdemeffenecejfariam ipfi fenfibili: huius'% ipfms partis y <pce ad intelligedum parata e#, pincipatus y in re\i<{uas omms partes Reipubl . nihd cmnino differt y ab intelligibdis natura dominatu quofenfdibusrebusimperat.lx di&is ergo uideri fote>%artes ipfas a&iuas , fme uires , 0" facultatcs quadam ftnt, fiue opificia <{udcdam principa\ia y ac *tysprcefefta y fiuefubminiftrdntia y & *h)s y illas <{uidem omnesob contempiatiuas fcientias txcogitatas effe.atfyinucntas.Nonnulli tamen dthisagendimibus contmia fenfetunt hisfiuat
de fteculandi fcienip funt op/Wi : eorumfy fententiam oino deftruunt y cucredant i$fi <{uic<{uid in his artibus intelle£lu tra£tatur 7 no pntcipwo,tfc primoyropofito adfua operd dirigi>ucl proprer illa inueniriyfed taliu oium intentioem effe 7 res refte difcernere 7 <& cognofcere:£f oyeraiioes 7 ac ofera(jeu operata 7 ut aiut)<{ua ex huiujcemodi artibus prowetiiunt 7 no ex primo \>ro$of\to 7 jed 7 ue\uti <{uid confcquens fint:ut in motu c&leftw corporu perfticuu efi. lta<{- hac rone artes itfa of>erarice 7 feu afiiua tjjcnt oino uirtutes.<[$({uide maxime de dlis artibusjufjpicadu efet 7 <{uce rbne amphus ututur:& 'Jppter illos hd htus acqfitos exhuiufcemodi artibus 7 indi£li funt 7 ut credat a\i<{ui 7 eos 7 <{»i in ali<{ua una haru artiu uerfati funty ita demu cffe&os effe 7 ut fibi yerfuadct reru fc omnium notitiamamylexoseffe.lt certequidemid uidemus in fua arte medicis acciderc.Quanq ucrum fro/e&o eft 7 in illis /p/is artibusfi<{uid eft intelleEtui! . ^ referendum y idprceci£u£ ad a£tionem,& op«s ipfum^ iirigi ; in eis<{: 7 fi contingat ali<{uid contcm^Wy^ illud <{uidem non nififer accidensfiet.Si igitur idiffum finem artis cfft ccnftituamus , is ip/e/ims *Iteriwspro/e#ogener/s erir:*rc nomcn <{uidem 7 <{uo Artes a^ellabuntur 7 a<{uiuocu crit 7 <{ualc hoc in noic l^ufica 7 <{uiddmeRJiciturcmm quando^ dc arte
H iiij
ipf <><JK<e in tBu } a t\- opere quo dam cxtcriorc co«pftir.nefy no de ea cjuandofaquce contem^Utur^atc^ freculatur.
V I RT VTES ctid num excogitatiu^atc^ wKentiuce manifefiiBime oh contcmvlatiuas extitifie ui~ identur? fic[uidem ipf t funt proprer artcs illas a gendijUelfrecpentius, uel vrceftantius.Artcsautem iftce (ut iamfupra diximus)funt p rop tcr fteculationem rerum inflitutceineminem enim latet excogitatiuas illas ad ratioem artium diuidi.TLt queadmodum una quceda ars abfolute frinceys reliquarum artium exi fiityipfa autem eft Reiv.adminifirandce:ita etiam rc yeritur uirtus qucedam excogitatiua princevs^y il la cjuide eft,<jud dlius ^rincivis artis aStiones in materias inueniuntur>& diriguntur. A D hce c y uirtutes morales uidentur <{uo<J; proprer intelligibilium fteculationem effe.idfyprimb ex eo, quod in fcientia naturali dedaratum fuit, prcecUrc oftenditur.nempe concuvifcentiam, atfy avvetitum induo diuidi genera , quorum altcrum cx imaginatione y alterum ex cogitatione^rationc emanat, Qu£ igitur concupfcentia imaginaria efl , iwprofria omnino e# homini ,fcd animantibus, quatems funt tantumanimatia 7 fro^ria quidem e&Poflerior mem^uam cogitationc^ ratioc inatione agi di-
ximus})omini$rofc&ofropriaeft y & fud y ne<{> cwig afy^uam homini talis attribuitur. Nefyuirtutcs mo rales <[uic\ a\iudfunt y <[uam y ut h<tc yars cocupifces, qu& in nobis e& id cupat, <[uod ip/i cogitatio y at<[; rdtio fieri debere iudicauerit\necnon y ty mod\m y <t$ tem$us y atc{; locum itfaftatuerit y $r<zfixerit. flanum quidem e$c y ac mariifeftum , opws huiufmodi a nulla alia animi yarte yrocedere^uam ah ifja con templatiua.Quocirca h#c ptfrs concu$ifcibdis y fi dignitatem y ac uirtutem aratione accipit y ratio prof:ereaif>fa } digniute,ty uirtute infignior apparettt >\>r<tftantior'<{; y at<fc e\e£tior.hdc uero in ^arte non yauca cum homine animantia fartici$ant y ut in «etecundia Leo:<jw<* certe afft&io humana eft , <[uate~ xenus a ratione y Wcogitatione y feu oyinione exiftit. nenim propter cjuod unuquodfy u\e0 illud magis \ut diunt)?orrb his uirtutibus homo inftruftus quo~ lam modo ad inferuiendum afys uidebitur. exewp/i <rrdtia y ]uftitiai$fanonnifi$ro$ter a&iones exer- ;etwr:Temperdtttitf 5 ok «otwpwtes, <{u<z honefta y i& xgregia aEta im$ediunt\Yortiiudo y $ro$ter resfor^ 9tidabdes y ac moleftantes:Liberalitas$rof)ter opes, t$ pecwnws reperitw\A t «ero f :ient\a illa contem* platiua non injiruithominem y utalv\s fub\]chtur y <(J /er«Mt,ne^pwto^wengboc krere.SHperiores pr^c-
WpypitcreAomncs ilJce uirtutes multo magisad materict
%Q-A n^paturct fye£idnt:ncc poffunt jine corpore ip/o,jine<J; 5/»*iyu? inf\rumentis,dc rebus exterioribus conjiftere . cjuis enim Uberalis nummis non indiget^dd iyfa libeulitatis officia cxcc[ucn datQt.is item iuftus , '^sdern ad iuftitict ipfius muneret non utiturtfortis <jkoc| ; wigo- TC y <Lcrobore corporis indiget . SCIENTIAE auiemffecuUtricesfuntmixi- \ Kx j^ d materice confortio \iberce y at%fo\utce y itd certe, *. fifa^ut cjuoc]uomodo eas perpetuas effe oyortere crediy& tur.ty ch quidem iam alibi oftenfumja yrceftantiffima effe^uce longifsime d materia abfunt . Veruvt enim genus boc moralium uirtutum in comparatio* tie facultatis ftecuUndi^dtcjtferfeEtionisflcht pritnordium eft <{uoddam y ac gradus neceffarius ddfii ttempbtincndum y fwc <jho obtineri non foteft-.tyol hoc mulm uidetur y huiufccmodi perfeftiowew efft finem remotum y cum fit remotce illi fcrfeStioni proxima.Exhis ergo y cjuce diximus y cUrum effe potefy humanas uirtutes qudtuor generibus contineri y <jui~ bus certe finisjropter cjuem funt y eh ip/i cotttcwtfldtio.htuero anmojales uirtutes fint ob attiuas ^jTfJfi^as artes y an e diuerfo y an f>ars uirtutum iUarum ***** A^fropter artcs , rurfumc^ p<trs drtium propter «irt«- *• tes , koc fiidm imefiigatione indigmm non fit.
Vcrum ncmo amhigit , <[uin uirtus ilU inter omncs q tnoralcs princep? y fit neceffario ui excogitatiu<£( fcu induftri(z)fr'mcipiadiun£ta: etfi uirtus HU prmceps 7 eam hahcat rationem ad uim excogitandiprin ciyem^uam potcmia , feu u[s ipfa cxcogitandi ad artem $rinci£em 7 erit profe£lo,& illa propter ih<m artem prinapem: idem^ fi et in reliqiiis artihus non hahentihus aliauod genus huius uirtutis . hac enim ratione,& refycftufe hahehitad ilUsartesfra£licas,ueluti prayaramentum , yr&ludium: licet * per eas HU accjuiratur y id cjuide nonfit nifaut eiuf~ rnodi artis a£iio perfe£lior>&laudahdior redda~ tur ♦ £7 hoc ex fefc fatis perfticuum cft.At uero utrumcun^ fit,feu HU artcs proprer uirtutcs , fen a*m> uirtutesyrofter arte$ y utra<fe fimul contempUtiu&^vtffy facultatis gratia funt . Qupd^ dc ratione^ac com-^^f"* paratione iftarum perfeBionum humanarum inter fe diximus,conftat citra ullam controuerfum apud Peripateticos.At cjuoniam hac fteculandi yars non ineft nohis flatim a uitde initio in fua ultima perfeftione, & a&u, immo potcntia nohis ineft : <27 in mturalif :ientia iam declaratum eft , or.nia , <jw*cun^ hahent fu<* effentidt mixtam y adiun8;anu{; potcnti*m } ea tum[ummt$erfici 7 cum citra fotentiam
HUm ftmtus aftus ilk fyncertis reperimr. Yiufmoti
uerb,& ferfcftioncm,& aftum adfcifcere , r.oBri quidem arbitryc officy eft. fi quidem iditfum e/eftione maxime,&uolupt4te comparatur, <{uod na* tura minime nobis [uaftonte elargiri uakt. tiac igi tur perfc£tio,ad <{uam totis uiribus contendimustf aim <{ua vniti maxime f>erficimur,<{uidnam fit quarendum ejhutrumfcilicetftt alicjuid fcietiarm /]?eculatiuarum,an i]5 aliqua dignitas prceftantior per illas:<fjfi nihil dlarum fit.utrum illud in ncbis ipto exiftat,an <{uod extra nos per feitfum conflet. A D ({uamfane quceftionem affumendum e#, qubd quiputatfteculatricesfcientias illas quidematcrnas&nobis aStu ineffe.bumiditatis uerb cuiufdam fuerihs caligine immerghqui fic ergo ofinatur, «idetur<{uidcmitfeacci$ere eas itfas quodammodo babcre effe in porenr/*, fiue fuerint ilkformafefarat*,<{uas Plato pojuit : fiue hoc <{ualecun<{ } efi,fit intclleausagens^autqumisaJius dignitate ifto i«ferior ^lanum^ effe potefl,humanamferfe8ionem bocmodo,etfinonuoluntateac<{uiri,cum iam ipfd ante uoluntatem inf\tbomini,uo\untatem tamen mhdominus habere in eius prfe&ionis definitione locum:<{ua fa&o definitioncm <f«o$ ipfa fummarum farum% perfeHiomm ingrcditur,fecundum <{uem
molum yrdudvM ingrediturdefi nitionem hii.ft L ji dicatur c\uidcm id y quod uolutate nos adipifcimur f * f zilicet <{uod acquirimus de perfe&ionibus dlis ulti^ mis^uantum natura nobis comparare concefiit>tale perfe&ionem nos acquirerc ea ratione y ac refteftui froptcrquemfumus cjuicc[uid fumus: fcire quidem debcs y <±ubd fi huiufcemo^di habitus ad uoluntatem rt fcratur y cam\; admittat y <ditcr hic y <[uam itlic uoluntatemaccipidcbereicumiffd uoiunus non ingre* didtur in rdtionem, feu mturdm eius y cjuod fub$Un~ tiam noftram y atc^effenthm yr&Ptat y facit tamen ipfa uoluntasad eam ratiocm^ua intclleEtus agcns eftnobisperfe£lio.Tiisuerb y <{ut fyeculatiuas fcicn-* tias non aternas effe$utant y uerum cenfent eas efft fmmam y ac ultimm $erfe£tionem y uidebitur certc . ipfammct $erfe£tiorie humanam uoluntate fraftare* ET uerby<{ui illas iyfas fcientias fyeculatnces <zter~ nas effe non credunt y fed humdnam perfeftione efft iognitionem intelligentiarum jeparatarua materia^ ijs quidem duplex perfettionis genus ftatuedum c/L Hempe, ut&frima, ultima fu:& \>rima cjuidcm % feipfam adipifcaturfecunda ucrb tdiumento <\uoda f atfyaliend ope comparetur . fed qui hoc extyififii f :ire cuj)it y ad naturje fcientiam fe conferre oporrer # RcdeamusigimHndefumusdigre^rocedamus^
\ntrd&dtionccorunty<fi&¥Uto ic prwdpts eruditione differuit. ?Uto itdc^ genus hoc hominum, utfunt fcientes,tyintelligctes uulgo im$erito> dtq ; rudi compdrdt:dicit'<buulgus fimile effe his,<[uid
^&>^P ue . ns m $ ecu ^M^nm^ cgrefifunt.ni-
ngreffufunt imagines omniumgenerumdnimdntiam y fcuf}dtucc: d tcrgo ttidm earum ch ignis , itu , ut cx illis fxdtuis mhil nliud quam umbras in concduo fyeluncje reprtefentdtds ex dduerfo illi cernere f>ofiint:& ccrte rerum omnium nihil pnefer umbram percipere poterunt, <qu& fe dlis dduerfd in fyeluncd obtulit y o\>in&batur\; ^rdetered res uerds db umbris nihil omnino differentcs cffe y dt(\{id de mdgo ipfo dittum.Sdftentes uero funt y c{ui illo ex dntro egrefii in uero lumine y dt<fe fulgore uerfdtifunt y uere resipfts dd folis fylendo~ rem y dtcfc lucem infpicientes . Tum quemddmodum ■ nemoftdtimquameftdfteluncdilU cgrcjfus y fi fe uerolumini 7 dtfyfoli offerdt y foflit eum infuetum f^\endoremfuPiinerc,dt(\{intueri^ fic homines hu\ufcemod\ y c[uifunt dd fajpientiam pardti fc hdbe~ bunt y fi protinus conentur dggredi dd contem* fUndd cd 7 <[u& intelleftu a materid <zgrc abftra*
hmtur,fimpVicid^mf^yvdntur.Verumfedulo ddn* ^Zy^^a dtt eft operd,ut //// fenfm rebus intuendis luminibus Awvn*, dfluefem:primtm'] i lun l .t,aliarum\; (lelkrum u- ^f**^"^ di]s committdntur,ty tdndem,uelut per gradus ad folis tntuitum compdrentur,res<{; tdndvff cldrifimc diiudicent.eodcm^modo pduldtim philofophi iwflituendt y dt<\; cffmgcndifunr.ab fcjsk eruditionisprimordium ducendum^ucefacilcipfiperdifcere poffunt.Qum\; Pkto inueilig.taiffet^.tce illis primum f rientid ytaximc dccommodatd erdt, eam certc numerorum notitiam effe uoluit . Ndtn illt , idm ftmul cm cuftodum hberis, k pueritid mufica,dt<{; gymmt ] fiicd inslkui fmt. Atfy gymndhicd ipfd dd corpus certemagisdttinet y mufiCd uero, quce illis traditur, ed quidcm cft^itcefabulis utitur.^ua certe non potett tdntum ejftcere , «t poftit intelleftum faen~ tidrum contempldtiudrum alicui praftdre , eJ7 t rd- , dere Hcec dutem numcrdndif :itntid inter contem plandi -fdcultdtes omnino enumerdri debet, es\ doEtnnaru certe omniumfdciVttma: <&huius rdtiomsfunt dlU mathemdtiCce dtfciplmce, illce auc funt, Arithmeticdfieometrid, Aftrologid, Mitficdfyinter hds dut etidmipptsfdcilitdte eft foithmeticd prm-
cepSyCummdxmimdafit.dt^hberddmdterid.c^,^ . A ergo itfarXrithmctica illisreligs failior^dcnads'^^^^
1 i
res magis communicans: f xunh mcm loco Geontetria,deinde hftronomiajoftremo uero loco M«fica fucedit.Ne^uerofallerequeni debet,eas ipfas fcientiasante omnia afapientibuUifci debere,exer Jj,- c ! u ^ onis ^ tc li «ff«tf'ttionis caufa .nam earum intcl ^•^rtttfu "giw'M» w plunmum no f int intenta, <J propofit* a ^»>^rC natura,® ideo trafiatur in eis de infinito.Tandem earum intelligibilia funt omnino imDerfecla,cum no infuisproprysfubiettis deprehendantur,fed imagi natione quadam,ac fi&ione concipiutur.Ob id^ £ifariam Plato rerum inteWeStu vartitus eft,ac priore fam ualidum ipfum,atc[ ; potetem, intelligentiam «p fdlatearumrerum^uauerafunt :fecundum uero cognitionem nominat^ua eft fimulachrorum,imaginurn^ rerum exiftentiumintelligentia(feu intcU lettus) :atc{; ea ipfa notitia f cientias illas mathemati cas complettiturjutatptfe fimilem <{uandam ra~ tionem effe intelleCtui rcrum cumfenfu.nam,auemadmodnm exfenfilibus nonnulla per fuam ejfentiam nonnulla per fimulachra(feu f>hantafmata)& /J>ecies a^rehenduntur.mdtorum fi<{uide umbras, atcu fxmuUchu, fwe colores affecjuimur fenfu tantumodo.eademc{uidemeftin intelligibilius ratio.Porro, cum ipfarum mathematicarum fcibilia(ut diximus) fmt infnita^earumcli fubietia <j«o$ ignota,de gfcus
dem plmus contemphtur Philofophusfyuimct** fhyficus nuncupatur):idcirco Flato eas hninore di~ gnitate cenfct>ad fr*ftandam humanam per/e#ionem.<{uamcdeterasf^eculandifcientias: dicitcfc cd~ rum principU incognita ejjr, fines etiamnum mcogutoSydtfy confequcnter^uce inter $rincipia,(tffi ~ nemintercedut effc ignota.Cum igitur mathematicce fcientU non frimo propojito,nec per fcadhu tnanam ycrfeStionem excogitat* fint y ut naturalis^
fu$ernatura\isfcientia\<[uaril hoc in genere etit tnathematicx ilta interfe differunt.ut in his uiderc e# mathematicis y a <[uibus du& HU^hyfica fcilicer^ ^ Vmetaphyfica fcientia y a\i<jua frincifia ad fuam C Q~^7*^.* templatione mutuantur>ucluti h<tc diuina fcietia ^^^^; aftronomianumerummotuuacciyitjiec folvm h<£C[>»~ differentia in illarm generibus deprehenditur y fe& ttiam in yartibus unius y <& eiufdemfcienm. Mani~ feftiftime igitur jpoffct colligi ex hoc, maximam iU larum difciflinarumutilitatem, amplifiimumcfc atcfc &ignifiimum$ro$ofitum^on effe ad cxercitaixone, adajptationemfy inte\le£tus>ad duas illas ultimas fcii tias adipif :endas. Ne<]- etiam dici yote&Jnarum mi thematicarumfcieniiarum inftitutum 7 ad opns , aut g&ionem effe y quari^ in fingularibus earum infyU iienti uideatur ab his al'i<\u'\d agi. id <iuod ex uu\gd
mnfdUciinGeontetrid^Viificd oyindntur \ cum t& res,de<\uibusv\syf\scurd <{U£ddm in&itutd eft, *t<\,trdEtdtio,f\nt, 13 ndtur<£,<$ <trti communes. Tridngului n*n{; ce^ikterusiexem^li cduft ) <\uod ncceffjdriotres\incdshdbet,exduobus centris cir- <u\orum <£<{udlium exeuntes:<{udrum du<£ y <{u<£ fuprd bafim cxiftunt cocurrunt infuper fun&wm interje- .cdntemutm^ circulum.id quidem nc{ ; lignco, ne^ anco>nec cuiuf iis dlterius mdteria circuio propri«>» xR,m<{,drtifi'cidlicuir.<{uin commune e& omnino hoc wfum,& ndturdlibus ) & drtifciahbus. hd h<£C fmguU <\u<£dd eorum,<{u£ dNdthcmdticis tr*£tdntur,in mxteria pojit* effe uidetur. Si igitur hcec ifft ab iliis dfciflinis itd trd&drentur, ut <\u<z matenx. incffent,horwn <[udtuor recjuircrcntur caufe , fcilixct efficiens,findlis,mdteridlis, formalts. Cum ergo -fir mamfeftifiimum difciplinds eas deformd MMtumodo <\ucerere, mdnifeftum igitur eft fmguld, <{u<t traEtdnt huiufcemodi fcientids, fi in op«s mnfeut indigerc tunc,dum in dElionem ueniunt , dlid <{u*~ ddm ulteriori notitid,<{Udm , <\u<£ db his difciflinis trdditdeft .f\c[uifyidmenim ligneum fit trUngulum <£ audlium Uterum confeEturus, dd id,<{uod wq* lietur non fufficiet id , <{uod db Euclide in clemen* utormfuorum$rincipQdemiQne trUnguli X ' '
I /
lateri e # o&efum,nif\ ad ii ars <{uo%fabrilis ligna* ria adhibeatur . nec^ de hoc ambiget tp/sg , <{ui iti his fcientip exercitatus fuerit, cumper fe illis fii manifeftiflimum . At<{; nis in hunc modum difceptatis , apparet eos 5 cjui huiufmodi fcientias mathe* • maticas profe<{uuntur , primum cjuidem ac proprium propofxtum habere, confuetudinem : <jw<wg adhdnc ttiam accedat ( ut in<{uit ille ) cognitio ({Ucedant rerum neceffariarum his operibus, <{u<z <{uis<{; fxbi fropofuit y atqtfequutus e# . N<wr, cum fmt cu- 4^*4*? fiodes 9 cognitione non parum immemorum y i^^toCZc^u ntenfurarum indigent ! id\; propter ordines ho^*^ ntinum ad pugnam inftruendos , at<{; aciei figu * rasyty fomas idoneas y necnon menfuras, at<fc ntodos ponendorum cafirorum . Indigent etiamnum temporum , menfxum y dierum<{; cognitio* ne nauigatorcs , nec per def >rta tantum loca y at$ folitudinem iter facientes y uerum etiam hi f <jw Camelis prafe&i funt ♦ Mufica pr<£ terea ea % <JK£ in agendo uerfatur y eis e# perneceffaria ; cum ob aUa 7 tum <\uod ipfi eam in ciuitate infti~ tuerunt.
H AEC igitur e Platonis fententia y de inftituU dorumillorumprimordio:<{u<z idcirco illitalis eft p ~
ifioniamars logica rge illw mn cr*r.f U ^H^^
tftprdcccptioriibusy®ulis nunc trdditd y metms <fl db cd iftorum difciplindm } dtc{; eruditionem incif i: mox<{; y ut erit trdditd y dd Arithmeticdm tranfire^ dcinccp^ ad GcometridmJAuficdm y Perj]>e#i«S, dd edm^drtem^uje de rdtionc yonderuni difierit, *d Phyficdm^o^remoc^ dd Metdphyficdm. Eniniuerb y cum inter fe ucteres diu y multum\ ; dubitductint y utrumLogicdm^rius y dn Viathematicas drtes dggredi oporteretiex hiscfe nonmlli Diale&icani excogitdtdarbitrentur y ut y ty roboraret intellcRuy &db errore retrahcret y id<\; itd in interionbus dc re conditisfcienti)s y <[UStraEiare ipp cogitur, cuiuf* modifunt y <& de ndturdjfjfde his,<{U£ naturam trtfcendunt.Ne^; ViathemdticdC fcienti<z ob fdcuitdte, & fcrfticuitatem DialeRica egerent, imprimis c\i non fmt ddmodum cuni niatcria confuf<e y at<{; muo^ lutt.Sed hocfxita eft0nonfit fanc logicd dd artes nidthcmaticas ddiyifcendas ncceffarid y fi tdmeri foftedsacquijitds dcceddt , erit illd fine dubio di pr&ftdntiam hominis y dc meliorcm <\udnddm conditioncmAtyCumdd dottrindmhuiujcemodi homiriu riihil non egregium y dt<[; exccllens penjwm mus y w3 tritprofettbdienumeosadifyutdndi drte incipere.Pldtouerbhos inftitui debere cenfuit facultate mficd } utdecimHm } &fextum dnmm 7 dut decimu,
^/Vpriwwwrfrt^ermtrwe^ M ettVw prius | prrfw?5, aui iam di&ifuntjtnoribusfurgati fwt. Tum etiam c tjacflri c xcrcit&ticc ad uigefmum ufa annum utatur,at<U iam inde fuferiore feruato ordine ad Phdofophiam addif zldamfe conferant .ante <{uam at&te Flato eos fafienti&m attentarc mimme fermittit, frofterea <{ui dem <{uod eorum opimo,dt$ iudicium nondumfitadtantamremidoneum^nec ratio <{uiiem firm& } & conft&ns . A ccedit &d h&c , <jho d <jui fr<ematur& dt&te fabulis , #<J ; figmentis cnutriti funtfoeticisjlli legum conftitutioncs cjuantum foffuntfugill&nt,at<U abrogant,® it& maxime dum afuduulgus ratioibus fuis infringere leges y at<ufl:&tuta fertcntabunt.Nefyiut inc\uit dle)ftr fabulas il- Us y &f£i&s y <{uibus funtimbutiyor&tioesaliter afficiuntur y <\ <{ui y <{uos frius ^&retes effe futauerat y &dul tus y ac i&m grandior,va\idior\fo\um futatiuos mte\ligit y & fe non legitimum illis,fedfalfo crcditum fi\ium y alios'<uf\bi ef.e farentes ueros .fujuidem <{uis cumtuncnonautumet cxuturum fi\v\ animum t otnnemfy reucretiam y <{uam antea habuerat erga falfos Hlos f&renteSyit& ut eo rcs redeat y ut f\erun<u ab i/Io ifli contenantur y W negligantur: Similiter <{uo<y his accidere fo\et y <{ui a faretibus antc m&turt ata- Um difciflmis huiufmodi committmtmnam <jute in
illis fokrtid tR,dt<\$ikrtd$ , tcges rdtionibus ftds dudere cuviunt,® 'ueluti dilacerarc^ut ludemes catulifolent eorum y <[ui adfe trofin<{udnt ueftes dila,cerdre.ld <juod etiam tu in hisfacde pfoityopfcis effe mmdducrtes,<{ui in his noftris Rcbuftu.uerfdntur: quibus ipjis nihil certe danofius effe poreft . Ar «ero Vldtonic<£ Rcipub.fdpientcsfuturijidm inde ex quo fdpientidm erut aggrefhjWam fercurrere^dt^ perfrgere fcientidm non intermittcnt adauintum& tricefimum us<y annum:<&tum deinde rei militdris, 42 bellicx ddminiftratio eis committetur, ia\ con- . timatis annis <[uindecim,ut tdndem auincjudgendrij tdmagiftratum Rei^pwt . adminikrdtionem <tpti fintydtfy imterent.dd auod mums cu per atdtis imbecillitdtem erunt inutilcsjn bcdtoru(ut inauitPld- '■ to)infulds trdnfmittdntur.lntelligit autem ( ut oviwor)per infulds y contcmtldtioncmforma honi>auod iyfum ucre effe creddtur.auodfi aliauis forte crede- 7et refcriri humanum bonumpcrfe exiftens, necm tdidrum uirtutum ufum eius ipfius contempldtionem impedire:provtered(mcd auidem fententid ) Pldto ijo ververdm uokerit>utPhilofof>hi illi ad boni illiut cuiusq confiderdtioncm in extrema f ul state f rgregentur.Quin etiam inquit,c&teios auofdam diesa i ciuibus reli<{uis defigmtos hdbere tkbertficr <Jhq$,
corum conce\elrenturu\rtutes^t\ resgeR<£,ti ijs fdcrdfidnt^onoresc^ hdbedntur,<[Udlcs dpud ru+ fticos ddcmonibus jprxftdrifolet.Iddem eftmu\icru y qu& dd honorcs,dt% ddmim^rdtioemf^Bafunt^ tducitio^tyreuercntid^cultusfccum idm dixerimus f tnulieribus cum uiris omnid efficiorumgencrd comtnunicdtd effe.Plato dutem huius ciuitatis adminiftrdtionem oftimam cxi^imat^etidmfi fluresflum mus^huiufmodi Philofofhi in hdc Rcfub.fotcntidm ttdBifucrmtMdec utPlato explicuit , modum ipje cxdmindt^uo pofiit facil\ime t atfy optime h#c Res- 'fubxonftitui.frius ficpiidem ip/e huius Reipw./?*tum itd denify optimtm f>r<edixerdt 7 ji fdfiens cinf- ModifiliusfueritRegis:ue\forteim£crium ilH alqs utiombus defcrri debere > fiue propf er fludi] , <*r<j ; ingcrii] mdgnitudinem ,feu qubd mukitudir.e, at({ ; dignitdtc cognatorum foWedt^uel glorid, pbfrf\atc%buiufmodia\\sinter cmnes fraftet.Quod ft contingit hoc modo Rewfubl. conftitui > id agdtur imprimis > ut <jui in ciuitdte decem <wnos continuos plws minus exegcrint , in dgros trdnfmittdntur: iftorum dutcm pli] omni dcligentid cd educdtionc^um iefcriffmus , \nftitudn~ tur . Hoc cnim modo hac y dc <[ud nitimur ciw- -tts ccyfiime , fdcillimecfc , optime cxorietun
ttectudubites } <{uinmodus hicaPlatonc contmt* tnordtus 9 qof>timus cxiftdt.Ciuitds nihilominus hdcc foteRdlio modo condi,fed non nifi logifiimo temforis tra&uifcilicet fi dcciddt^ut his ciuitatibus magno fucceffu tcmyoris dc diuturno,Regcs fint opti- Wi><{ui non ciuitdtes iftdsfubinde mutdre^dt<{; corri gere defindnty quousfy tdndem ad optimum genus Reipub.rt 5 ferducdtur.Quxipfd immutdtio utroc{ ; iftorumgenerumfiet:ndnc{; , 13 populi c£ionibus y 4fy conf mudine,<tfi$f num certe ofmione comwtdta\erit^tumfdcilior 9 tum difficilior, prout temforum proceffu leges uniuscuiusfy temporis rdtiont hdbitd diucrfe ferentur,uidelicct ali^dum aperfc- &ioneReiyikmultmdberunt)d\i<z y dum froprius Reipub.ferfe&t dccedcntAtc{;(ut fummdtim rem coyrchenddm) fdcilius cft dd probdtds a£tiones hac temyeftate inducere^udmad ofmionesfrobdSydtfr optimds.cuius rei tibifacillimefidu <{u<t nunc extant ferpenfis.Quod ipfum non fugiee cum } <jui fapientiam omnibus fartibus obtinucrit:& , f roprered<jK6<i non re&as ofiniones hdbednt >edsi re&ofcruertiydcruuRefyub.dutcm, <ju<* operitws tdntum p<z&dnLfdccrdotide denominari folenucuiufmodi olim d Pcrfis dnti<{uis ( ut fertur )ufur$ata 4m . H*c autem omnid funt^u* circa Rcifub.m-
flituthnem,& quafi ortum frxeUrifimc fcilicct,tc dc eius ordineje^ conftitutione legum ?Uto differuit,<{ua,<{uam$otuimusbreMfiime a nobis funt
tx^iicata.Ktc^ fuyereffe tandem uidetur adhuc , ut de ciuitaiibus non fcrfeftis <{uidem illis , fed aberrantibus k ueritate dicamus, <{uo pdfto fcdicet dignofci debeat,ac quomodo ferfetta illa in iftas dtgeneretjtiefynoni&dtinterfe^uoy&tto commuten rwr.Ne^ wero eorum 7 <\ui ferfettamillam Retnfub. fteftant parum interch f :ire, <{ua ratioe fram iftc incifiant&procedantadfummam usfy infanicm, ^ ^ <{uam\ i idfaci\e,<0 \ oftimi fieri contingat. etcrim^^^ ptedico <{uidem fatis effe debere uidctur, ita ucneni^iiftt^ notitiamferccf iffe,uteius natura agnofcat,&itd uenenum cffe intelligat,ut ab eo caueri $ofiit,etiam ftnihdde apparando il!o,<ir$ comfonendoj&uten^ doun\fuerit follicitus.Ne<{; alia ctrte Pbilo/bpfjQ debet effe infanarum,& trrantium ciuitatum curt 9 ^ ^ <{udmut,& illas cognofcat > & <{ua mala ferfe-^ i\<x ciuitati ab eis euenirefoleant, intcllige r.Q«ocirca in hoc tanmm ?lato elaborauit , Mr fgnifi~ caret,monammodo pnefttns illa Refjwb . in ifta$ frauas , & uiixofas uerteretur : amf>lius'<{; , &<* terfe <{uam fermntationis rdtionem habtrtnt ,
^uam inttr jefe fimilitudinem > <r$ utrieutem^
quid^ eis omnibus foleat tccidere . <j«i certc noftri fermonisfinis erit y ut Tertium inde tr&Ratum fdrtis huius ingrt dimut.
T V S T E K* T I V g,
t\ M V E R O;
po&g ut/o/«itPl4to/erwo* nem,<jKe <Je optim* confxitutione RcipntiK^itMerdt, refertfe ad id,<[uod ex ed cjuam nunc tra&amus fcietiafvpererdt . newpe de ciuimihus aherranubus dif-
ferere mgrcdittir } <{Mrum fimplicid tantumo do gencu commemordtjum <{uo $a£to inttrfe commutdntur } tum (tudntum fmt optimo Reip«. fldtui fvni- /f s,<jiMMtHm<j; fihi inuice m.nec^ no docet t <{ui mdximeflatus oftima conftituta ciuitati aduerf mtur.ac, tum oRendit^uanam ciuitatis adminiftratio inter optimam hanc^omftiflimamyUitiof^imam^ illant Reipub.mftitutioncm intcrcedat , ut folent medi4 Hu&daminterduas txmmimts incmtrtm ttianjt
w x yittr nonnulld dlid contrdrid interueriiut pfwrrf weid y dtfy diuerfd 7 exem$li grdtid y d\bo nigrum opponitur^ inter wtru<j; flura generd interie&d ordine <{uodam y dt<{; rdtioncjrout dlbo dlid^ alid nigro frofwrd funt , dc mdgisfyecic coniun&d : itd fdne confe<{uesuidebitur^duorum cxtremorumjtydt maxim^inuicemo^ofxtdfunt^nulldmum trlfpiutdtionem effe. nifx trdnjmutdtio illd fcr medi* \ffd ordine , dt<{; ftric inceddt, itd ut frimum ad froximum,deinde<{;dd id><{uod illud iyfumconfequhurjubindecfe dd relicjud deinccfs,donec ddextre wum alterum feruenidtur. idfy Idtius exflicabimui tum.cum dd uerbd Pldtonis deuentum erit : comp*rabimusq; eos inter f \<{ui hdrum ciuitdtu cui<{; pr<£fe&ifunt\dt<{;et\dm<iudm<{uisty ad~ iniriihrdtione cdfidt y ex^endemus : cofymodo funtr ptam rerum neceffariarum^ua hdc in fdrte P/*fopis uerbd continent collegerimus>dcfinguld horum ifforum exfldndbimus^t Pldto <{uiaem coftitutio- ~ (l/u^ ^ e5 f^liceSyCjuibus in Uniuerfum ciuitdtes condun- Mttoi Ur >* ^f orm * tu WH # cenfuit.Frimdm <{uo% "^jfck ° mnim oftitndm illam,de <{ud adhuc uerbd a nobis ^^fd&d funtyProximd huic 4mfcmo/tfm,Terfi2,^fx> ntinum domimtu continetur 7 Qudmm fotentia cer feflwtfft^ ddmodti cfl.
Quinto.e o\> pofrrewa loco en tyramcd domindhdi Quhd fi optimum genus illud Reipufc. w potentid ri g\mj& ddminiftrdtionem optimdtum diuidas y fic L\ frincydtuum cjuidem fex uidebuntur effe generdi . { Etenim <[ui kdncoptimam ciuitdtis gubernadoneni ^o^hS^ui nd£tus y <[uin<{; his in&rumetis ydrdtus.ty orndtus jit***^n^ qut funt fdpientid intelligetidi, facultds confummd ^/^U/it tif?imd y &cxd&ifiimd y oyuletitid qudntum fdtis efy 7*^ fentetid y feu imagindtiud uis y omni in rc opritfW,perfeuerdndideni];firmitds y dt<fc<oftdnt'w^ etii Heceffe efi y ut in corpore nihil fit <j5 illidd ufunijtfy cotinudtione uirtutis y <& dStionum obfxt. Qui igitur itd inhru&us eft $\dne y dt<fe orndtus y Rex eft , eius<g+tJf* A ' etidtn ddminiftrdtio regid.Quodforte y fi htcfupe* riord ortidmentdydtc^ inftrumentd no in uno alicjuo^ iierunt itt coetu 7 ac multitudine <[uddam certd y itd ui tlicjuis unus ddjinem rerum fdfietidm pnefter, aliui cxa&am intelligentiam eius^uod ad finem maxU ml confert.alius fatis op/s, fatis^facultatutti cxhi* tfh»nkiii bedt y com\ciendi dlius y dt% fentiendi y feu imagina* ^ di prxftantiam habeat y facultatem y uim<\; perjewer*di } con(idntiamq;rebus agitandis adhibeat aliquis *lius,fimul(][; fefe omnes inuicem adiuuet y ut ifta ad~ miniftratio rerUof>tima y at<i;tuteld exoriatur: talis ferte frincifatusgencsdele&os quof iam erit,uoca~
bitur\;o^tmdtum^fcgrcg\omm ciuium dintmiftrdtio.Prccteredetidmhdcin Rep. contingere pote#,wt prinaps fit dlicjiiis unus^ui «s<£ <t d dignitd~ temregimnon peruenerit, fed tdntiim fe lcgibus txercuerit,<\udsprimus inftituerit legifldtor.perfri cdcitdtem%coriv\ciendi,dt<\i intelligendi ddhibuerit y dd id etidm ex legibus eliciendum y c\uod rion db illo conditore legisfdtis diferte expreffum e# , po* tifiimum\; in contraEtibusjeu fanftionibuSyCdufisfy ' pkdtis^ iuribuSyCuius certgfcietide genus eft ed,
£ fyce dpud nos drs iudicdndi nuncupdturunfupcr etit
^f^tLC 1 ^ hdbebit ad verpetudndd inftitutd fdcultdtcm y & tir " fotetidmfis rex legum appellabitur. Ne$ idftrt contingit 7 ut duo fcilicet iflanouifiimdin cjuempfit . unum cocurrdnt:<[uin potius in diutrfisftmper funt HU du<z fdcultdtes 7 continudndif :dicet,<ff iudican» di.Neceffarib uni cum alterd rerum dominium coto muriicabnur . id y c{uodnosin copluribusMahomcttdnorum regnis intucmur. V E R V'M , cum prtetcr c<ztem ddminiftmio ^dr»*4U. (judeddmrerumfit uoluptuoft p/<we,<it<j; illccebris
*^Etdtione omnid , & uoluptatc metiuntur, eorum^ firiis propofuus deleEtdtio tdntum e#: cui gubernd*
m twwy jifa homimm
necefiitatc cogente fmu! coeuntium conftat , im gcnera o£to Rerumpub . effe&aerunt. deprtflantiftim autem abundc diSium effe uidetur. N tes
mis aucs ualentyty bus producuntur. Ar<£ honor quidem uerus homini i maximt abhomine contingit >ei fcilicet ,<jwi cum j/,frru<v*vC ferfeftionis alicuius opinione po\Uat y a\tcrius ani~ mum y iudicium\;quodSmodo obnoxium habct 5 at<$ s obfc<{ucns.?r<£tcr hoc alterum ctiam honorisgcnu$ , tmum quidcmfatis reperitur y at<{; uulgare:cumfci~ licet honor ipfe non akerius obf ^uio tali y aut iudiaoproficifcitur y acnifiob remitnerationem quandxm y ucl honoris y ucl muneris cumfcunc^ , aut wrrlitatis , adhibito ^uodammodb paritatis <z<[uili~ briOyUel faltem quantim fieri poteft; AE^wiMS ipja in eo genere defiderari ntaxim? folet . <{ui honor circunforaneus y attfc in publico frequens di^ d pore# . Necj- illud primum honoris gcnus fit /^SL^ proprer cxceffum rerum illarum , <{u\bu$ honot W^^nH dcbctur . Quod genus honoris ambitiofa huU* 144 *^ fotiflimum cxpetendum eft : <3 ideo quofdam, , | quafi ordines y gradus^ ciuium retmct . nec^ minu j mum hoc itf > ofttinuim Rcm$ubli % imitatur : a <jk$
tdtrie hd&enus difcreydt hacetiam in fdrtefiubd itt illd uirtutem honor confec{nitur y <& res eds,qu<z fine
^M*0>v> ^iWigm^ fehonos fj^ 7 perfe&* Rei$ubJitpro\>ofitus } mum4nnexu$uir~ ^/^j^'twt/,<ttc|- comes.ttdec uerb dmbitiofa honorem pkne
^^p^^f er f c ^f m c ^/ e #* tMr >3M honorhis ex rebus emd~ i^^o^/ Mt y <{U£ jprima ftecie y tyuelut uno dffe&u fcortore di [ gn<£ cenfebuntur. f mt dutem e<z potifsmum , opes,
generis cUritds,dele£tdtionis etia a\e<z y copid for~ tundtyitd ut non pl<me neccffarid defint,fed tdntunt f iftetat^udntum necefiitdti fatis eft y fortunarum, j dut alvjs ope ferdt.Uis rebus idm diRis y uidetur td~
f(*vr *h fs^ ttien nemini magis deberi honorem^uam <{ui domi~
tiiuM y dc$otentiam,dcui£ioriamfem)per defxderart iMtfc M: ui detur,nun<[ud m\ ; a\v\s fubv\Ci.<[u<z fanc omnid fco- ! Hofe yrimo digna effe cenjentur i&qui huiufmodi
dotibus ornati funt,alios magnitudine quaddm dni~ m antecellere uidentur y dc magni mmt afud homi* tits hdbetur y eb \>r<£fertim 7 fi ddddturfdcultds qu<e* dam dominandiydc robur y punieridify0 remunera* \ di.fytfceftefacultdSy&potentidcum robore cor-
fofiSytum animi etiam ui y at\; neruis cjuibufdam cort fiftit y exterioribus<^ alvjs <juibifdam comodis.Quo^ circa y qui tales( ut diximus)erunt,ciuitatibus iftius* \ tnodi maxime regtdis 4pti enwr, tantum ^fcoworij
confe<{uentur,c{uantumfuperiorumrerum, <{u<t fconori k piuribus tribuuntur,babuerint:ita ut qui non uidebitur tanto honore dignus^ut fit unus uniuerforum princeps,pofiirnihi!ominus pro merito dominpj particulam accipere,ut alicfua in re dominetur,in ali <{ua uero alia alv\ fit obnoxius. Propter <{uod de Almanfore hbuhamari flio memorice traditum e#, c« ■ concihabula,^ nuptias folitumfre<{uentare:&aicbatyCjuicun^fe principemfidelium profi tetur prcecipiat mihi,ut illifubipar, uilifiimumfy me habeam, <2 putem: fic enim honoratior inter illos ero . nemo enim poteft animam bonorare,mfi eam demittat,& fubv\ciat.
IAM ueroinhoc ciuitatis genere non poftremus cR locus ueilibus nitidis,ac fflendidis,<{uales byRin<ffunt,y purpurece,Regibus ufurpatce prcpterea: nefy etiam parum eft in aurea confidetem cathedr* confpici . Sunt enim hcec certe . <{uce primo intuim ypeciem <\s.adamuirtutis,aut fcientia prcefeferre uideantur: fuperioracfeilU omnia <{ualiacun<{iOrnameta,in <\uecun<{-fucrint congefta,huicmaxime dominium deferri debebit.idfaji prceterea uelutfacultatem,at<{; artem habuerit in diuidedis honoribus difpartiendiscii benefi ci\s <£<{ualitatis obferuandce, <{u<e 1 itf* i» hac Repub.iuftiti* exiflir ♦ $ane <{uidem hic
Part 4
mlitiofde ciuitdtis ftdtus , p&ter o^timos illo! T
duosdiximusjrzftdntifiimusuidehitur. ineo enittt Usshnti. iudtcium^oiidme^dt^contm^Utio ei«s, <J«oi
^f^Mr f rim a W Tentta # rmo ^ a fy^ tu fc cim * llCHl f *n*a^UirMis?r4eferdt y dut iStitms honehs , # p«I-
chnz. Necwow hoc ipfo i» fat^Ki «erj«»f nr C4S,M priwis<iaio»esfe<lMiiiiftnr,^K« glorUm i» pofter«w,tf c Mew efficidnt , Ht eor«w ne$ mors , »e$ «ita fne tanore ejfe poj?it.Ergo fcic eiw«« wIikw concurfus ambitiofus qiidem erir , botfor%_rfPp<rte»tior:<{Ki tdmen perwro i» popnlo r«<fi, ci i»Ke»/efKr,iaeo^ non eft i« prowptK incmere i» fircife ciuitdtem,eft tdmen dpud nos cpdew ilU fre-
<jHe»ti/?iw<<» r N V N C uero de uitiofd HU , <\um ^uojdm krt* ^ !»WflM«iWHS,ta cp pri»cipes cerr e fn»t eiKfwocit, «t de p<& -onecijpu fflis ftt c«r* , ©/«pw f m certinecefitdsrfus^ »# pofolet, »on «t «h«M <jh*<W jWf«»pr««w prfrjimoni* ( fe« illiberdlitdte) SdWBfttf jEt op«w certe,* ut etidmdimidrm duogenir*fmt,ut dlterum ndtun ippftt , «tite- , r«w confrt«tio«e,#«f«.N4t«r<t tjw&w opes dict ' / iT polUt, aue necefitdti hmtn* , «4 i»<%»«*
4we»w,t«w *<ies «<i h4tit4»d«w,4li^ e<tr<M<f<f,
quibus commodius m*i 9 dt\ ; bedtius ♦ \nhrument* etidm drtium,<{ude homini fubfidio funt. Materi<t f f ttiam y ex quibus confciuntur illa i Opes uero, qu& non naturd 7 fed exufu > & impofitione qudddm inueniuntur y nummi , aut qu<tcunc{ ; nice eorum ufwydntur.<[u<z,etfi necefiitatihumans propne no ofituldntur y ob id enim ubify in ufti non funt,ciuhdtibustameneoconferunt,ut commodius conuentus fidntjrircaq; res agendas y atc{ ; communicanda$ mo^ duSydtq-mediufdciliusddhibeatur: proptere^ numi iffi f uelut fignd ({udtdam rerum omnium precium y &ualoremrepr<ffentdnt y utcum<{ui$ alifyam rent dffe£tdt/iu$<{; ualorem cognouerit^uod quibus nunt mis ematjCognofcere fit in promptu. ha^ uelut cont & ^ munis omnium menfurd rerum numifma efl, qua \\\<t inter fe commutenturjdtcfedUenentur: eafy rationc f uelut anima oyum oium exi&imetur in $rimi$ y cu wi- &ui humano ad cuiufuis generis comercid utilis riu* tnus fit.efi enim cjuafi rerum oiumfacultate potewt^iiw* cfyrehendens&facillime cu <{uibufui$ rebus ipemttrf™*' tabilis . lllorum igitur hominum prwceps e#, ept** re\i([uis eft ditior y &fntentior:cui y fi accedat,ut rrftione gubernandi calledt y qua fcilicet re£iei\Us y <{ui^ hus iomimturfdcultdtes mpidt 7 ferm\ h pofeSt9
dubiumnon eft,<{uinuliin ciuititt iominus tffc htAt.
< itoJU-l N T E R c&ttTA uero necefftrU , <{uibus diuitidt Ly&p ac<{uiruntur, funt miximt Agric>AturA,<&locA p*/" cuA,At<fa uenAtio: d:inde mercAturA,<& flipendu, & reliquA id gews.<& is,in\, (tAtus ^udtPtuirius dicitur.CAupt Autem,ob <{um hoc genus miximl etiAiti ^i^^Aucorum domimtiA^elletur,e^udd,cumiffi op« »uty A Q X ilentUm <{u<itrAnt,Atc^ diuitiAS,neteffe e# eos pAucos cffe,mnorem uero ciuium ^ATtem pawperwre prew/, ut yofrerius Amplius cxplicAbitur . f y? O P V L A R I S uero ciuitAtis ftAtus ille cs% in <{uo omnes,cum fmt liber^unicu'^ pe»ej fefit ™' uitdt y <& inititutifui Arbitrium , ac rej eius perje- • <{ucnddt , a d <{uAm Animus , uoluntAs\; inclintbit. , proprere<i$ in \)Ac Republi . cowprekencfefKr uelut , fummA qumdnm omnium infotutorum, propojirorumfy, <{ua in fuperioribus illis cxifhtnt : «rpore, cum in bic f\nt , <{ui Ambitione ducAntur : aU) , <{ui re yecuniAM,At<{i<{Udt?tu:A\v\,<{u\ tynnnidem fibi,et frincip&tum poyofuerint . nec eft <{uo minus intet iftosfit,<{uif>ropriA uirtute Ad <{uoddAm oytimum uitdt genus cxcitetur , eo$ <kle#ernr . Exor/ewtur itA% bAc in ciuitAtt omnium Artium , omnium
offiaorum,kabituumc); gcncra . Itfane ineptanon crit,ut ex ea oriri pofiit opima illa , £T p erfe BifiimaReftub.nefynonquceuisexreliciuis ak,s admimftrationisforma.ac uidetvr nullum hic effe dominium,nif\ in illos,c\ui fua ftonte infcrukndt.feu ohcdiendi conditione fufcefcrunt , aut propfer primas Ieges.Ne^ enim uenfimile cit hac in ciuitatc licere omnia,cum certe in tanta licentia cohiheri non poffxnt ccedessafinte'c[i mutuce : cum frcefertim eorum fcelerum nolwpws qucedam no paucis mortalium innata fit.lrgo duhium non es*\,c[uin hic quofy priwtf qi&dam inftituta ciues ohferuent:<{ucefunt,ut <{uem quis in frincifto, ftatim j cdicet \ eft condita ciuitas y locum fihi delegcrit ad habitandum 9 cum cum rc licjitis commoditatihusjiecfc non frcedia^agros^ct aliaad ui&um,& alimenta attinentia^uce occuparit,iure retincatSecunda ditofyinftituta funt,du<e in (ommercvjs cm$tionum,ty uenditionum contra&ibusferuetur.Foffunt etiam tertia accederc,ad mores com$onendos,<& regendos~,fimiliac^eius generis informanda.Neminem autem ignorare arbitror 7 ]»ppu* t hoc in pofulariftatu ante oia rem cuiuscfc proprww,/J^.aM. dtcyfamiliarem curare,adeb ut id unumfit huius ge-^*Ut* neris ciuitatis propojirnro, fcilicet Lomefticd P m ^^^\ (urare } ci0d «ero proprcr domefticd . ideo cft^^*
Kjij '
Htre &conomkd:contrd dutem rts fe halct in optrnta illd Repwfun pop«Jari itdc^ Repnt . hherum cft unicui^uatenus fofk rem fuamjty diuitias pr<£cipue<lU(£rzre>dugerc y dtfytrd£larc • Eiujmodi igi- A^. i ■ tur certe funt tioftrce tempeftatis ciuitates , f :i\icct ^M^h popttwresr^Mifcws is mdxime y dcfdcillime domiMtur^ bnGrtf^- quifud ofcra unicui^ id,quod cocujpifcit>& quo de~ fy^yfclt&atur afferre jpofityfimul^ tucri.Vulgus autem r fr hdnc Rempwfc. intcrcatcras a\v\ dominari putant, «rpore in <{ud unufyuisq; prima fyecic pater Jitertatcm fihi deberi. Ne$ remere credi porefi hdnc effc frimam dc prtc fuam omnium ciuitdtum^uce urgc te nccefitdtc ort<zfuntSi<[uidmmortaUs^o&\(]$ fxhi neccffarium efl na£tifunt,tuc demum dc «olwptate>& delitts cogitant:ut non male i nccefitatc fhwLtfi ^pftftatushuiufmodi fopularis frofc&us uidcdtur. «'trffibw* 4$ concurfus <[uidcmta\is hominum per accidens, & cafu quidem fa&us uidebhur . Im^cnum iffum quo<{; ([uafxfortuitum cft.cum nullo unofnc propojiro ipji congregdti fint.Eoc rempore fimditcr a$u& flurcs Rcgum Mahomcttdnorum funt eiufmodi foo- : minum congrcgdtioncs^u<z oeconotma, porwsg ci- «iwris fycciem refcrdnt:tamctfiex omnibus legibus cdm rctincnt^Ude frimd illd inftitutd fufcrius di&A ferudtNe<fc dubium cftflum opes hms Rcipwfc» pts
auidem printf r<e Jwr,<rc dmchicdi : propte r qHod «e- ^ cejfe cft ali^Mndo^t ex fro^n]sfaculmihus &do ' mehicis iam accumulatis alicpid exfendere y uelut ai mditesmercede conducendos:ob <^.od^tributa y et indt&iones imyonentur. Tdndem m duo homiriu ge tiera ciuitas dihinguitur^altefu ut olebs tominetur^ tlterumvrimates, Quales olim ciuitates in?er[u ertfnt^odie^ durant ayud nos non difimdes illtsjn auibus p/efcs iffa imbeciliior fotentioribus pro pr<eda p/t,dHo«scji mterdnw ea wio!cnti4,imnr/<i<fc t}r<c tiidem inducat , cptemadmodum hac tem$e$ate0 hac noftrd Repnb.oriri «icietHr.Cre/cit dutem atud wlguSyUt plnniwHm <tmor nummi, prafcrtim <{uum ill<e primeelegesfwtafud eos,£T itfa popwkres, ut fcilicct <pis%§cnte fe vroRevub .bello exfonat, 4$ pugnet:c\uo p<t<5to ncfy cogentur ipjt fuas facul- Utcs ad bellum gerendv.m infumere , <jH<e lex haud fahie tam diu cJHr«tit,<JH<?w diu i^uibus eft iwpof\ta y neceflitate i!!<t,<jH<ecos in ciuitatcmcoegit,eti& copel/cwtHr «iflu fi bi ui } at^raoto accjuircre .Quod fiforte ferociumjiclcorruftam&uitiofameducd' tioriem KoJnpMtes obrcfferint,fient continuo imbel ltsj& effaminaiv.ac priwcipes quidem eoru ad bc\U •gtrcnda tributa illis iwponere cogentur :<fbus iwpo
titndiSj fi no i!Ii <e<j«iwtc utdmur^os^ w futycm
K m
*uiednt y hdui iubie ii popwfo grMe, # intolerahi-
leuiiebitur y \tdutconf\\iuminedt ipfe exigeniorH frincipum y ty cotra illi diuerfus populww ui y at<\; wiuria nitenio tyranniiem quaidm inftitudnt : propteredfy uiieri pofiit h&c ciuitds tyr&nnica Reipub. ntdxime diuerfa . Pecunide uero ciuiles y <\u<z primo in gente huiufmoii exiRunt y non Reiyubl . gratid, fei fdmilidris y ac priudta yotius funtitranfferuntur erixm in iomos primdtutn . proptere* hdc temyeftdte aimimftratio fdceriotum eft were tyrdnnicd. EaSienus igitur ie popw/dri Ptd tu y dtcfc his y <[u<£ illum confecjuuntur , iiEtum fit.
TYRANNIS autemReftubli.rc uerd e&, cuius omnes ciues edniem cuum y iiemq ; fro$ofitum y c[uoi Witfe tyrdnnus y hdbent:cjuod quiiem riihihliud eft , qudmut fuum /pjiws tyrdn~ tii finem fibi deftindtum dffecjudtur . tale dutem W rft cufiditas per uim } dc tjrdnnidem folum dommari y aut glor'u£ y aut o$uleti<x y aut uoluptatis, aut omniu iftorum funulManifeftum autem eft huiufcemodi ci ues riihil aliud curare y nulhim\; alium confe&ari fi nem^uam ut tyrdnno obedidnt y tyim$erdtd eiusfa cidnt^nihil admodum feruis difiimiles y immouero ferui fotiusicjuoru conuentus omnibus in rebus md~
y\mdm optint* ciuitdtihahet difiimiUtuiinemMlic cnim in ferfeftd fcilicet ciuitdte , hoc uel puhlicum fay/CA eft f>rof)ofitum,ut ex omnihus ciuitatihustatum fihi quisfyfalicitatisuendicety^ natuu di-
gnitatiSydtcfc uirtutis pof eft a cdpere, cuius cp.afi exe fla omnes artes^omniac^ frohe,&hene inftituta regna imitamxft enim his c{uo<{,con?citutumjuh\ic<z /n^U> #A utilitati confulere in artihus y exemfli graiia in Vie^n^kT ^h(C dicina.hn non eftmedicopropofitmyrincipiu cu~*^k*& rare <zgritudines y non feiffum tantummodotln artt guhernandi , an no fracifua guhernatori ipji curd th^de utEtorumfalute nofua tantum ipfiusiCcntrk uerbintyrannoeft.yro fe enim tantum elahorans nullam ciuihus aut honorum>aut honi cuius^ pdrficulam im\>endit:<{uin potius ea imperare no defiftit, cpdt non illiSjfed <{ua fihi maxime ufuifintj:is non aliautens ratione <{uam feruis. Nefycerte amhigi poteft hunc Reipnt/i • fiatum omnigencre inicjuitatis y &iniumaffluere.nec{^enim y ut in hac ciuitdte fit y uniufcuiu$$artes y at<{;ftudiafrofrium magis , <{uam yuhlicum com^endium fe<{ui dehent, immb iditfum maximc : id'% ex fefe fatis clarum
IN hac certctyrannidefingularum domoru cura^ «c ciwm Idhores^ificum etidm 7 tfaXiorum unius
tdntum domusjyrdnnic* f :ilicet fozlicitdti > & pcrfeStionilaborat, fupa g cjubd hahet ctidunuscjuiscfc froprium fibiad optimam f u conditionem projpo/itum Similiter in illa perfeEtd omnium ciuium,atcfc f generum propofitum eftjtf yroyriu cuiusfa® 'ccrte nk&tpn *d uniuscjutfi domini) bettitudincm commune.Qui irTwJxifin re tyrannicce Reipub. perfe&a cjuodammodb eft jfiWVh^ fmilis.enimuerbtametfiinutrafyomniaciuium gcherd ad unum cjuiddam cotendantydtcj; connitatur; tttrobicfc tdmen differentid eft.nam in optima illa,fin guld, 43 ciuium, <sf drtifi cum gencra preeftitutu fibi, «cfro$rium y congruum\ifinem(i\lc dutem cft fud cuiuicj; beatitudo)pcrfecjuuntur.?r*tcred tdmenycU acci ddtjUt illud iftorum propofitum Regis fummum honum refyiciat,uidebitur effe ciuium illc finis proprer regisfcehcitdte cjucefitus, f r$ uicifim;& Rcx, CS7* fopulus iuudbunt ad communcm cjudndam beatitudinem confe<juendam:in cjuo,& populusRcgi ad H' u*f£F mtn & m faxntiam illi fine dubio famdiare uti- »rP»t^elisei%acRexuicifsim^ofulodd pcrfectionem pofj^fffuli ipfius gplurimumferuiet-.nifigubcrndrc , *c re- * lirnngcre id malis in rege,inferuire.Atucrb in tyrdnnidc res longe alia eh.nihil enim tyunnus populi caufdyfedfuaipfiusomnidfa&itat.Nefyab h*c fmili-
■tudine dmerjfum cd 7 cjut inter tyrdnniam hanc ci-
uitdtcm,® facerdotum gulerndtionem intercedit: r A
tucam tnnfmvtatio.id quod nmc noftris in ciuitdiihus cfl fre^uetatm.atc^ ddebfdccrdotq profe/?io tyrannicisflagiiv\s deformatur. AD HAEC tyrdnnus nonnullos hahe&t confcios i <& adiutores oportct, ut pofle* horum ope inuitis ciuibus dominetur.i] tamen, quos uelut tyrantiifocios diximuSydccidit nonnunq , ut dominatione tyrannica non utantur , ne% fruantur , interlumc^ contra y utro<^ tamenmodorum in uniuerfum ciuitas tyunica a^ellatur . Kam etfi contingdt illos tyrannidem arrqtre^ius^ digmtate cxer. cere,ednonuno modo,ne<{ia<luahter utenwr,fed erit&difiimilitudoyi&inaciualitds pro modo.dt^ rdtioe uniuf :uius% eorum domin^ue I p tgjfc, Ql°4 certe gems multorum tynnnidis cum dlias fdcdlitnum inuentu fxtytumfre^uentifimu e in ip/is tyr2 ffaj ^ wdisinitv\s:&hoc $d&o certe exercentilli injw^ A ' fooukres tyrdnnidem . <p»g ficri etiam potefl, > ut ciues ipji nonmn\ cum tyranno con/j?irent , i/hs\ ; duxilientur dd tyrannidem, non in fejed in alios , exteros'^ popwlos conftituendam . Qud in re diftinSti etiam inter fe giradihus erunt , & di-
wrfis infignimw dignmtihs , «r <{uispngtnio
fru&entid y dut <{udcun<fcaYid rt d& falutcm puMf~ cam^tyrdnnidistutelampolkbit. Tyrannus autem ipfe erit dc princeps ihorum omnium, <{ui intcr omnes fuperioribus illis dotibus <t$ inhrumentis fr&ftabit . hcEtenus dutem de tyrannidc y & cius jpartibus,
< C I V T T A T E S uer\<[Ude uoluptatibus &cupi- Htatibus de&itdt funt y in <{uibus potifiimum ciucs dd fenfuumobkdiamenta&ilkcehas^^ cibijum fotus y tum ueneris \>erfe<{uuntur,non aliter quamciuitatcs ui,at<fcnecefiitate effett* ciuibus conftant,res fibi tantum necefarias jproyoncntibus: qu<z his maxime rebus c\u<£runtur , aut dgriculturd, aut uenatione y aut rayto.ty agricultura quidem tnag/s e# homini naturalis, ad acquirenda nccefjarid. Verum iam fatis dittum effe uideaturad fingulara wwaui *ft* rm ciuitatumnotitiam, iuxta primum y & praci kCarrf^ um $ro$ofitum huius fcientide y <{uarum omnium ^tfUjUt fnf uarietas diuerfitati morum animi rfyondet.Numcrusetiam y atfycaufaabhisipfi$moribus <{uos dfixims ducitur. nan<{; yars ipfd irafcendi honorem K $ <[uidem y dt<{; amplitudinem ambit : <|w<£ ipfa y fi ni-
• #n * tnid e$t y in tyrannicam uiolentiam conuertim*
* lam uero uoluf>tdtum y & o$um hbido eius funt pa rtiSyCjuam concupfccntlam dicimus.Hx il[a anima ui
imbitiofa ciuitas y ic tyrannis educitur t tx hac «o- , ^ |«pMriM$,f^wJe^Mrf^rws/#4tKs:pop«/<iris<««-» tem uideturytafi ex dtuerfiSyConfufis'^ moribus atcfc 4feaio«iOMSfxpriwi,fc/'s/n/icer,^«i fmgulis <{ui~ks$ « «atMr« hnprcftifmt , C de/jt/erio <Jko^w rei c«i«|ii&et,tft<fc coiirionis. Qmq^ fi anim* partes /M rffe WMicewfeptfMreMtMr.jfo/HeretMr^Ktno
ft?hrfupori t dignioriindi^nm
caufa efftt,c{uemadmodum a nonnullis exiftimatum ^ 1 * e#:r«nc </icen4w/brer, ownes hominum cocurfus libera,& popKMri ciuitatc cotineri debereAtuero, ^ fi reUuas oes animce vartes iracundite more gerere UM hf*< ^({uumeffet^mmummortahum^aut mbitiojct cl ^Lj^ t ^2 mtates t aut t-jrannkdt. Si concup.fccntu ^mctfs.tf hH ^ r ^ fetjtffet cJmo^ opriwKW,komm;iw congregationes^^^^^ uut audt&u^aut Ho/«pMte obtineri. At enim , cum ittTu$»Js£ naturali pbiro/opf:i«,rHW «t hac ciuili t rtm ofttndi^" ~.fnAl~ tt musaliterommnofehabere : «rionew^ em effe f t*fl~*r* quae iure reliauis anim* partibus Jow:netnr:eo^ ef- tUA f^ ' ficitur t ut res i\a phlica , cni e« ciew ratio domtM* tur t of>tima fit .
P O S T o V A l M «Htew jtng«Mr»m iiiarum ci uitatumfinesexpfuimus t nunc aWnienojiw ejje «rrkror *</ e«, <{uct?lato de mutua earum imer jc tranfmntationt^necnon com^aratione edifetit.At
fwriutyiim htnds interfe confert y deinde pfore?, quousfytdndemomncsinuicem com^aret .fmditcr quocfein hdrum ciuitdtum prmcipihusfd&itduit y fd licet inter duos priwcipr s ilkrum dudrum y poftremb interiffos omnes convpdret.Cu id f\t in Refcnsp. ms nifeftius y c{udm in iyfis morihus y ueluti iuftitid ip/i: qu& in ciuitdte ftne mdnifeftior th 7 <\ukm in und ' artimd y fimiliterfaty miufthid. DICENDVM igitur rft ciuitdtem iltdm optr- , ntdm,fifidndo contingdt conftitui y tdmetfi difficile, (k urr n ifci 0 j- ec i us corrumpiydtfy defmere oforttrt « <jnicetenim gi^nittir,«r in fhyficis prohdtum eft, ttc^etidmrdtionihus commonftrarum y id corriijpticrniohnoxium effe neceffe eR. Nec dubiueffe poteft, quin eius Re/pw . intentus y ex ip/b generc iffi Jomindnte proficif :dtur:<\udndo f :ilicet ipfum corrum~ fi y dc degenerdre mixto inter fe 7 confufo<y duro y & trgento contigerit.QMndo<{uidem y fi Reipwt. foriusprincipesnon diligentem operdm ddhihucrint, utfwiiles uiri>& foemin* commifcedntur y ndfcetur tx ed negligentid proles udrid <[uidem y dc difiimilis inter fe,&fuorum etidmpdrentum. <pde iffd y f\ non tx genere cuftodum tolldturjrdnsferdturcyin dliud genus y ex ed fine duhio mdlifemper exorientur, <[ui d toto fui mhituti genere^dc ^cej^tioe^ud imhuti
fuerint y difcehnt.Viuficdm defticlcnt y gymna&ict una utantur y cjua pars ; l\a irafcendi proprrd maxtmc roboretur 9 & coaugefcat 7 cupiditas etiam yromoued tur.Hoc certe hominum geyus* jicjuado inter imyerantes oriatur^at^generi eorum opr/wo inferatur> attrahctunufcjuis^ iftorum alium fimile jjti, acue~ lut comparcmfloribusfyfiiiSytanq contagine incjui-* nabitieritfy totum ipfum gcms cencum,at<\; fcrreu^ omni cura proftnfumad rem augendam , diuuiascj; congercndas.Nlterum uerb <td uirtutes.cjuas /tipri commemorauimus 7 maxime aftirabitj ac conabitur* eafymorum inter fe diPcraEtio^cum alicjuatifter dti raucritjn medium alicjuid delabetur y ac dcfluet ♦ I<f dutem crit^uod inter optimam adminifmtionem, &cjudtftuariummteruenit. Siccj-opes comparabut, fegioncsfubigcnty&territoriafuh adv\cieti h&c<{< i$fiinufm$ro$mm re$oriut+ Ex his fr<eterea,ftce ipji cuhodcs accjuifierint , illis id impartientyCjuantitmfatis e# a d ui&um , & neceffaria c<ztera ^xllis ipji> hacin yarte haud fecui atk feruis abutentes,cjuos in amicos clim^liberoi habucrant:dominkrtii[; rerum Ui cjuadam , # bel* lica fotcntia , <& ipfa etiam gloride.dtc^ dignitd-> tis cupiditate arrifiunt.cjuo p*#o fane media uide^ bitur cffeftd ciuitas inter <{u*{baria,lubi]>aucornft
Jominmo,& optimm , perfeaifimdmci; HUm. nam aua rationc gchus illud ciuium t auod cum dlti bellorum&periculorum efl particeps,nibil ex omni $t*ftti,nihil ex omni arte emolumenti requirat , cimtatis optinue quoddam ftccimen etf . At enim auatenus principes ipfi non ex oftimh,6ua\es antea defcnpfimusfunt,wrm iam non obfcure ad iracUix domimum,® tyrannicam poteftatem declinanv.eb cert e hac de caufa non proba pUne\ nec bene ih>% tuta cmitas^uo magis mixta fiodSmodo cx bona, mala^Kt^hxc efldia potentia, inauam primum (ut Plato cenfet)tan$ in proximam ea optima de- »^J emat J® ^ rm ^fquidem bonons,ac domi- *t»3i ^ cu P ldlta * m *xwinteromnes aff&us proborii ^ ahoaui <& egregmum animos occupat: ob id\ non nullorum eruditorum uirorum fententia cft, Glorice amorem id effe^uod maxime in dominio amicorum expetitur,^. primum eligi pofl fapientiam . E/l emm honor uelut <{u&dam umbrajffi fapientict cohwn£ta,ac comes^ropemodum^proximaiob due ho norem probtet ad illud dominandi genus couertantur.lt :proptereafane raro, qmcun^funt uirtuubi s }r*dui t ji diu in mrtutibus iffisfiabdesfint.poffun umbn xcarere,fam*\. fxbi conaliandce cupiditate. ' Qupdfxhonom cupxditas uscfr ad tyrannidis coc«-
fifcentia abundaucritjunc no minus hdtc ciuitdsjn ^ <{Ud optww genus exiftit, diftabit a uera dominadi facuhate^uamdepYauatUy&uitiofum illudgenus, ?\ • <{uod tyranni dominiu acceptat,uel cjuod in eo » iat«r, cjtti ita fe habeat. Simile quofy eft uno in homine negotiu ,fcdicet degenerattois alicuius^ui optimx Re/pHp. fimilis eft. ld'% e# <{uod Plato fentit de opf tW Reip«l> ,per>»Ht<itiowe,«eotoH etiam optimi uiri y ide$Philofophi:<{uiipfe nonnun\ex PhdofophofipfiySn ambitiofusfit^ambitiofe ciuitatifmdis } <{ui aui-*f**fi/ll2. demfolicitatem ipfam in honore confiftcrc contendity&afferit.
AG ( taliscerte(inqujt)({uifummuminhonore 6onum coflituit , a uide gymnafticam fcqnitur, <&pr<zdasnondifiimdesrapina amat t neghgit muficam, dominium atfy tyrannidem concupifcit.nce^ tamen ed/e dominari debere arbitratur y <{uod } uel di&o } ucl nutui audientesfarereuelityuerm propter fuam in rebus bellicis excellentiam» SVBIVNGITVR pnetere*, eum ipfum^dm iuuenis erit, pecunias contempturum:<{uarum amor proceffu temporis.at^ per/e&e atatis fubinde fe inferet.nam } ut cum perfe&e ,ac integrae naturoe no fit,exitu ip/b tandem rei nihil erit auara difiimdis, cum ab optimo cuftode iam abcrit tantum certe t ut
k mufxcdrum ferfudfionum obfe<{uio fit diuerfu$,dt<{i remotus:<{uibus fx dnimd iam inde afuo exortu adh&ferit^er totdm uitdmfme dubio uirtutem pcrfe- ^etur^tdlisigitureh honoris, & gloriz *J/er- *Y*ft*][f(l tor. A r<£ <{uo pafto ex o\>timo y & perfefto uiro tdtis i-j ^J^f^fxci po/?it,cj«ceri pote^ Tuncmxxime certe, cum tenerd <{uis atdte optimi dlio<{ui ipdtrisfilius y in m*U inhitutd ciuitdte educdtus f\t:in<{ud fdter ({uidem ipfenullis munerihus y mllisofficp\s pr^e/Je uelit. Qucmadmodm folent uiri boni^at^ integri fc gerere in mtti inftitutis ciuitdtibus <& pni uis.Film ipfc,<{Mnqit*dffeftopdtre,mMcm dudidtde uiro fuo con<[uerentem y tdn\ igndUo , tylanguido, nuU lius\; intcr msgndtcs numtri^ yroytereasfc ipfam ctidmfine dignitdte y fme ulld honoris fyecie dbie- £tdmuiuere:ad hdtc molefte ferentcm , fyinrc *ccumuldndd nimis fit rcmiffus,nim\s% negligens. fic igiturfHinmmdterddmonet, tanqndtusfvdb ho~ mine parum hummi ingeni) p*rt icrpe, fdrum^ acri ad rem i gloridm<[^dmm (iwmo:nonnulld\ ; alid fuggerit , <{i ict foltnt mnlieres contemnendis uiris fuisufurpdreAdde^ ,/oo]'$> dt<{> /mprimis coniunEtlfiimi <jm$ ex domefticis,dt<{; familid* ribus cddem illl dffirmdnt:dc fi <{uem uiderint m {*trcm itfws inirium c\uUo% % dut ^etuUntcm } m r<-
tinent e m iniufte pecunias y ddulefceritifiHo fdtcmat ium uindiSiam omni ratione commendant 7 ut procacts dli> 13 iniufti dent pcenas : cjua iniurice , cuius diithoresfuerunt y comparat<£ duflce efjc uideantur: 13 hortantur etiam , ne ulla in re ftt non ualidior, from$tior<{; ptftre. Qubd prceterea , fi accedat , ut uideat in ea ciuitate eos y <[ui utuntur f>roprio y ty priuato offiCio y humdeshaberi y 13 uelut infani effent f omnino inhonoratos effe:contra y cjui y wc<j- iure dominentur, nec^ fuum exequantur officium , laudari ab oibus y 13 prwc/pes inter c&terosflrimty uocitd~ riConfequcns ergo certe erit y ut 13 adolefces filius feruet probam i\lam y <{um ex educatione y admoni* tionccj- paterna cofecjuutus e# naturam, rationalem uirtutem f :ilicet: defuper hanc iraf cendi y 13 concu~ pifcendi uis accref :at>uelut in <[ua aliena inftitutiot femjper fromotus fit . At<£ ita a diuerfis in duo iflafuperiora diuerfa etiam di&ra£tus y in medium <p\ddamdeducetur y fci\icet y <[uod inter eximiam uoluptatum cupiditatem y 13maximum uirtutis dmo~ rem y mtercedat:<[uo modofeoino ad hac pdrte mcdia y uidelicet ad ambitionis y 13honoris amore trasft rct y at% impellet. Ift.n. quofy in axa p*rs h<zc y ut fa~ f itts diximuSymaxim froyima ci^ua ad uirtute ducitiex (juo nccefje eft 9 ut iheflglorififit auidiox^ct
mdgm dggrcdidtur^dt^ cfficidt.Ylic igitur modus cfty&uclut norma dcfigndndi adolcfccntis y <[ui finc rcru glorid.&honoribus dcmctitur.ac cxpojitd mtio y <[ud fc ab optima naturd 7 "&perfcttifiimd difwngit. cjiidc omnid ctiam funt in ciuitdtc ambitiofd fvni lid, ftmditcrcfc ipfd ab optimd ciuitdtc dcgcncrdt. Qut omnia y ut k ?Utonc dc dmbitiofd , # optimt Rcpub. dccfc optimoj&dmbitiofo uiro diEtd funr y ui dcrc eft in dnti<[ud ilU Pirabum Re/pK. ddminiPtrd tionc y <[u<t haud dubie optimdm Platonis KcmpubL imitariputdbdt:tufc<[uutd cftmox y il j iu$ ipfius M«hdui<t tcmporibus y in dmbitiofxm commutdtio , qu<t ddhuc per infuUs noftrds durdrc uidttur. P O S T hdcc dutcm Pldto dc tranfmutationc huius ciuitdtis inquirit y in <[udna!m ipfdciuitds fomainjn quod hominumgcnus uir dmbitiofus trdnfcdt. Tum dcmum in hdnc ucnitfcntcntiam y ut fapifiimz *mbitiofx Rcftub.in domindtioncm pducorum conucrtdturin <[ud ipfd(utiam diximus ) diuitcs funt dli, jpcncs <[uos rcrum e# adminiftra tio y riihil'<[; pdupcrcs f K J*LJ n eo ^ omini ° communicdnt. In hunc modum fit y Cu i mSS^^ tyf u tm ? 0Yls diUturno in ambitiofd ciui- ^^tdtcprincipesfimdcsuixcrint y &<[udfi fcnfunt ali~ ftcm inducrint cius utilitdtis><[u<2 dpecuni/js,at<[;di~ uit ijs pcrcipitur^ dcmum pulcbro } &honcfto ut&t
fr£tofuer\ntjta\; recefferint a uirtute longiusmo intcrie&o gradu priore amhitionis^d extremumc^ illi neyhario bonore pe cuniasydiuitiasc^; celebrabut. Tortaffe\;,<{uoddicit?\ato uerum iduidebitur,ft diligentius ciuitatesambitiofasycrfcrutabimur, # ueht tranfmutationis earum normam: genus tamen hoc,auod paucorum dominationis eft>ide certe abicttifiimwn efl,# uilifiimum>ne<y diu confiftere potefl,!eni <{uacu<{; caufa,fwe intcrna,fiue externa fit t corruf>tubdc.lrrorc\;in eo iffo frimus es%nt non ei fotifimm dominium deferatur,<{uijl$utio$i\me\ct conjiftere in eo diutifiime po/?it,«eru enim foldt bic ftcttanturdiuitiawonaliterccrte^neq; minus abf \irde\qyam fi<{uis ditiores deligendos nauibus g«» bernatores ueht } nc<{; a dmittendum nautam fcritifii tnum,<{uiuerenautafit:ficctiamin hoc frincifatu taufere non ferunt } ob cgeftatem.W <{ueadmodunt qui buiufcemodi nautam elcgerit^crniciem^ac exiriwro nauiyue &oribus<\; ommbus quaiet : ita , de iffa,ac RepM. res fe habet.hd h*c,ciuitas huiufmo- t*b t»m S non una pl<me, fed uelut bifartita intcnucs i & m^Ti cpukntos uidebitur.nan<{; diuites illiycum congrc* ty-^A gandis o^ibuSytum auare ctiamjQ fordide contine- u+rf dis pttwperes af ? auertunt><& remanent ipj» diuitcs. E adbuc ciuitas btsc $ef!ime affefta , <{uod adgt-
L iij
teium bellu nullo moio Uonea efr y cm olno princi w^r ^ 1 ** WttS de duobus neceff e fit-.aut tnim multis uti tU^^&^^f^ fairton pot : eos enim armms non farUjimmo g plurimum fomidabut <{ua ratione ctia hac ciuitas paucoru dominv\ appellaturAdde etia, $ nc% plures milites mercedc y utpote auari y &tenav ccs coducent y fed uel ut ipfmetfint mdkes,uel tpforum qpauci.quod fi accidat y neceffc erit ,utfugiat in frdtjs.Quod certe ataduerterc m multis populis U cct y <{uiauiete y & pacate uixcrint , fi<{uado ipfis cum fauperiore gentc bellu cooriatur.l^ in cade Rcp.
trrornSminimus y quamfupcriusuituperauit y ut idc uaria officia y uarias\; artcs homo cxerceat: ut idem y <3tcrraco\at y ac pecunias y opcs\ ; accumulct . Qua etiain ciuitate Principes nafci tales maloru , omnm eft grauipimu.mnc\ cnim illi regimcn ipfum ciuita tis pcruertcrc def&cnt,at<{ ; ad id potfmum copararc y <{uod y Wuoluptati fibi fit y &<{udeM.hcex lcgibus<{uidehuicciuitati tmpofitis ilia cft y ut nuU ftrfimifi 15 impcriofintfubditifaccrdotcs: praterea oibus f^hJ^ llcut m h *rogarc y oibus<\ s data ab alijs 4^ pofiidcre legitimum k y fmi\es<\ ; eius gcneris leges. <{u& caufa cb y ut multi in h<t c ciuitatc mendici con uerfentur y ^paupcrcs y diuitUs certe<{uafi infefos
fiimulis perpctMo moUfti&i diuitcs mmcro auidem
multo fduciorc s funt.Qua m rc calemfunt huius ci uitatis incomoda y <\u<z in examine af>u permixti fuci inferunt y comedcntes <\uide mel y at ncfy cclligentes quic^nefy a dferentcs:jic^ ab i)sdefucis no alio mor bo totu examen afum afficitur^ h&c ciuitas a proiigis^maUficis.ne^ enim dubiu efl,<jwiw in illa ci ^l^ ^i uitatc y ubi mendici cop luresfwt,ibi>& fures fafj* Utms0 oxs gencris f zeleru authorcs:frof>terca tam iyfam infinitis fropemalorumgenevbus affligi.At^tac mi^MiMSjmiw/litMjerror^wtf ou $aucorudominationeconfequuntur> in ambitiofa ciui~ tatc mms| cfyarent.quocirca ca ip/Vr ciuitdti optiW fropior eft y h<z c uero ab eade remotior^ro magnitn dine y dt<{;uarietate crroruy^ui in iffa confyiciuntur ♦ Hisita^ expoJitis,<jw<e de ciuitatis ambitiofx in hac fo ftrema tranf\tu y de% y <& genere y ty numcro erroru y <{ui in hoc $aucoru$rinci$atuaccidut y k fcquitur>ut dc uiro cius ipjins yaucorum dominatioii pmili diftutetur.tum in <[ua fotifsimum ciuitatc jit, tum,aut <{uo modo y aut in <{uam tranfmutetur. AMBiTlOSVS ita%fater y fifiliu imitatore fuihd* hcat y acfortt tifilio cotigtrit y ut pdwper cfficiatur a caluniatoribusfcilicet delatus y at<{; dccufatus y ex bel lica a\i([vd expe Jitioe,«eI magiftratu <juopi2 £ ipsu *'&4>fK<k ntctfiitate codftus ad hcru fe>& <[uM
coferd t>pdu$crtdte multb minus fdtl^morte confti- *h«iLtftoj;ucn$ } ddcbut dcyofita omni dmbitioc y de congere- *4 frcm^^da tantim fecunia cogitet>ut fierifolct: in huc t5- ^ffti»^ cupdus cfficitur,'
tumc{; omnino fmdis eft qu&ftuofz ciuitati, <{uem~ ddmodum^uem fupra dcfcripfimus ambitiofum , jitnilem cffc ambitiofe ciuitati diximus\cft<{; y <& auarior^^drcior y nc({;illisuoluftdtihus ciudibus nifi mceffdfqSyindulgcnsiqua ccrte^ uir tutenonfrofcifcitur^uic^uid ex cupiditdtc diminuitjn dliam cufiditdtem tranfmittetur^uam tnaxime jpcrf :<{uitur.ut cft dmor $ecuni<t , auari~ tit-Zrgo uiri towo/, [i a <jw* alienaru rcrti ac~ quifitioe prohibc hutur, no amflius fed uoluptatibus tninime neccf$afv\s cotinebunt.Ea demu in hdc farte rerufumma cR 9 ut dudritid( ficut d\£tum cft ) fit cor ru$tioni,dt<fc intcrituifcrfdcile cxpofitd . Ac,w hrc uiusdicatur y dmbitiofusillemdnife{{ein uirum koluft dtibus deditum trdnfit , fiue «olwp tdtem intclligds fccunidrum oble£ldmentum } fcu dlias cuiufmodi gcneris vdccebras.Quod idcm de ciuitdte ambi* tiofa intelligendu } ut eandem ratione hdbedt ad moluftatem^udm ambitiofus homo dd uoluparmfunt nim eiufdem generis ciuitas <{u<zftuaria , # uo\u$~ ^mS- Wo/i.Ncc d\id fane mio cft,^* hd&ems( ut uidi*
WHs)ror Ubefdftduit Rcgc 5,wr Jir pro exeplo mwk£ ( eorum pnnapdtusMuos coniurdtos uocdt.WdntkJf »j pr/wuw legitimdm cmtdtem imitdti , f di« coruml^ f tnnceps uxxiv.mox regmntc cius filio dmbitiofe fe^z^..^ dediderunt,itd tdmen,ut pecunice emm ddmijccrc^A^A^fk tur cupiditds-.tum dcmum rcs totd cetdte nepotis m uoluptdmm ciuitdtem db ipjtd ut cl nullo uoluptdtumgenere dbhineretuncoc^pdSio ciuitds ipfd fun . ditus tempore fuo delcretur y cum co temporc infeftf illi dommdtiOydtc^ inimicd effet,<{uce legitimce Re ip. ^ lcgdli ePi fimilisMic eft igitur modus y <{uo uir dmbitiof us in lucrijdt^ pecunice cupidum tufit: bacfy cft differentid y <{u<£ inter illos ordines y <& dtgmtdtes intercedit.nec enim obfcuru effe poreft, quaftudrium mbitiofo uihorem ejje y dt<{; dcteriorcm y <{uod ipfum ad grddum t dt<{iOrdmemiftorum dttinct . <{uocirc* hic loaiseft mdxime idoncus in<$uircndi } (judmndm in Reropwfc. ex feipf t y <{uceftudrid ciuitds tunfedt* PLA TO dutcm hdnc ippm, in popuUrl fldtum^ fermutdricenfer.de uirumcpceftudrium in cum^i p iYnm /^ fu popuUri ndturdc fimilis pcmutdri.TLo dute modo^wji^hcecipfdptpermutdtio y fcdicet<{uod y cuminpduco^^^> rum dominio cpceftus pccunidrius folus fit y <{ui ntdxi tne dcfidcreturjdco coguntur frimum lcgcs iwponere^ude huic propojtro «rilcs jtnr . Qm dc cduft
frtmm e oru inftitutum ed,ut cuihbet adolefceti fit liberu res fuas,atq ; pecunias in <{uauis cupiditatcm, tut hbidine infumere-.eoc^ fdflo ad id tande deueni tur,utillorufacultatesoes diftrahantur.fi eri enim
k t»rriP° n P^ f ' Mt m c ' uttate f im l Z u ^ u P nwo kono w vJi & °^ eS c fU° cat<e f m -0dd temperantiamfa&de leges ffJtA* COn ^ m P er *H U * nece ? ltA ^\ proxima codSyrkf[^ mur k*>* mtute °' tt0 «° jfc A t wer6 cw, ^&fumptus,&uoluptateshbcrdefint t neceffe eft no f.aucos etiam,ex generofijsimis quibusfy , paupercs ficri:<& cu eorum multitudo <[uotidie in hac ciuitatc *ugeatur,$arcos Mo$,& auaros maximo in odio,ma ximafy inuidia^at^deteftatioc apud eos effe par e/r, quoniam ipfi paupertatis t at<{; indigentice eoru cauft Junt.Hinc certe mult^ac uarU i kac ciuitate leges exorientur in<\uit : Vdiuites <[uidem certe,ut <{ui fmer accumuUtione rei nihil aliud curent, fcipfos tnolles flus nimio^ delicatos efficient . Multiplicdtisuerohuiufcemodipaupcribus in ciuitate,ut fo~ lent interexamina apumfuci nonnun^frequetiores ^ txoriri,dufe diuitibus copardnt, fiue in re militari, ^/vfl^ Me m Aome&icis^urbanisfy negotvis^ua coione ci^ ■Ct A^ytW" cogutur ipjj obireitucfe ualidiores,robuftio~ Ji res h> ° r '» re delicatis dlis agmf :ut,necno illo s c uitu *X * prdtes t dwitem eo mo&effe^fm pobofum pK-
tSf,©* dc Accoru.Udty ReJJ\ hmoi hdui difiimMs eft am titktudinariocorfori&morhoforfuodriimia <[MCj-
ex c5 extrinfccus incurrete in morbos incidir.jic <Jew,£T tac cin/Ms, ji<jw2r habed t aha aduerfariam, )r<xfcrtim$oyuUrej^({uos fupra diximusfuci popwdri ciuitati dduerfus fuos opc feretSimufy in diui~ tes illos coiurabutyUt eos^uitd^fortunis fyoliet, cut in exiliu f>ellant y dut redigat inferuitutem. Nec fecus uero g corpws ipfum infejc } <juaf\ difiidentibus fartibus & Ubordre y & comutdri fotiita cjuocfe hac ciuitas inteftino malo agitata^dc fecu ipfa difcordk fericlitarifane y ac trafire in popMkre porerir.QKO<f tum accidetydupaupcres cotra diuites coniuran eos ip/os fubigent y cx^uibus^drtimnccabut^artim in txilium mittent:non alitcr \ in his,<[U(X nunc ftant ciuitatibuSydduerfus opalenros pwperiores armari atc^ congrcgari ui demus.lu demu igitur conftituto in ciuitatc p* «peru iwpio^eo res redierir, ut oes fint f^pui^ tx <£({uo hberi y riimid(fclibertdte oibus oia lioitd fwt. '^X*cuiufmodi certe imperiu cafu quoda, &fortina coti Mefcirwr^in <\uo oia fwt hominugencra cofufa y nemo dignitatCyduthonorc pr<*fter,fex oibus tquabilis, (^^^ nrpore qud,nec dignitds ulU,necfrobitds cxcellat. 4^/*^ Nec cftftatus hicpofuUris ucrficolorifallio } at<\; dt p 1, f\£to difiimilis, ^uelutf^ccioffm
**>L*vC w**titcmmfrms 9 &muUcres % 13 pweri Jefe £tc n Jbfurtti tur:lt *hmc cpocfe popul&rem ftatum multifomem faipju* m ? T i m ^ & uarium pimafyecic non fauci pwlcber \ rimum effe arbitranturM riihil eft profe#o- priw* fwi«sReipwkj]?ec/es^^ *<ieo cor-
rwpriom,* r<£ wrermciom ofctfoxi*, fi non uirtute ali qua y aut honore fulciatur } ut in his frcefcntibus ci«itatibus ac frioribus etiam popK^riks ferfyicm cft. Ex quo tamen gencre oytima Rcftu.cxoritur y &rcli<[u& nihilominus. in co nan% in fotcntia reperumtur y cum in hac Repwt. otfwes animi morcs reperiStur.uidetur enim frimas ciuitatcs y <[uas natura protulit,necefiitatcm ippm onio cocgiffciflatimcfcfunt fo^uUrcsconfecuu y ex<[uibusuelut fontibus reli- <[u<z omncs in fuo gcncrc emanarunt y ac y uclut corriuat&funt.proptcreaq-, Plato dicebat hoc ciuitatis genus fapientibus cura cffc dcbcre y ut cx <{uo genus cptimnm.ac ciuitati opnW ntaxime correftondh *kgipojfet.Velutifi<[uis horreum omni gcncre rcru tbundansinftituat^exhisfyrebus alias uanundet, *lias } <[u<z fibi placuerint in fuu ufum rcligat. Inquit fraterca ille,hanc ciuitatem y cum nullis rebus ttti/ibus y fme bellicis y fiue domefticis muneribus ciucs aftringanturjnterire facilliminam,& hic cernert tftjcelcratos } at<fe capitali fwpp/icio dignifiimos 9 bu-
niani,at<{; diuiniiuris contemptoresHic etiam nuU la cura eft,nulU ratio earum rerum,c{uas in confti~ tuendo optimo ciuitatis genere o^ortunas effe . <t$ neceffarias diximus.Quo errore hcec ciuitas no p*rum ab optimoflatu recedet,&, ft<{uis eafubito uoluptari(£ y ac delit'^sfluenti ciuitati.aut non difiimi* lem y aut eandemfortaffe exiftimet.Verum haftenus de permutatione <{uceftuarice ciuitatis in popularem, popuUris iffius differentia y at<fc coparatione ad optmam,at<y ambitiofam. N V N C uero eft confe<{ues de homine popuUris ciuitatis fimili y eius<{; mutatioe difputa re.De eo ita<{; dicendum e#, talem uirum hoc in ftatu ex eo fi eri po yularem,<{ui prms oligarchicefimilisfuerat.uelut ex faucoru dominatu ciuitas nafcitur popularis , JijKidem hic ob eruditionis reftce inftitutionis pemriam y <{u£ in yaucorum adminihratione eft: proprer ignauorum pr#terei y &ocioforucopiam y <{uan^ ab eo natus fit y <{ui inter principes ipfius oligarchia jif, ne% defiftat filium fuum ad f ios mores,genus\; aominv\ y &uita attrahere 7 nihdominus diena y <& ex^ tera admonitionejum ad abfoluta hbertatem y tum dd uoluptates reuocatum.cuiufmodi interpellatio /ibertatis.at^ uoluptatum ualuerit y at<fc duraueritM- UtiHS } fwuldubio in oem cu^iditatemjlibertatem^
licentiofamfe dciet, /wper nccejfarias ttUm uoh ~
ftates^uas^uelut a patre iam antea fu^editatas ac ceperat.Non neceffariarum uero,ac fuperuacuarum illeceburum maior cuu ch,ad cjuas per neceffarias HUs cupiditates tunfttus e#. Ea$ autl intelligo,c[ui~ bus ad uitam neceffario indigemu$,ficuti , typotus a<^ude^0cibi eh defiderium: quoru alterum humiditatcm corpribus necejfaridm conferuat , aherum uero $encturefdcit><& trafmittii in corpus id.quod reftauretyquod iam coryori decefiit^c diffolutu eft. Sic crgo iuuenis ille non neccffarvis tantum uolufta tibus addiEtus eh^uinimmh 7 & cupiditatibus alv\$ f ut <[u<Z(\i ucniunt in mentem:adeo y ut nonnunq na f : tiino ingurgitct f ut ebriusflane y ac mentis iwpos e/ficidturitdntum intcrdum aqu* hauriat,ut eiusfri* giditatc,natur<z tempeumentum obruatur : /*penumero in excrcitationibus gymnahicis } fe cjuoli~ betgenere pugnx exerceat:alu$>& uita,iff inftituto fit non difimilis illis, <[ui yhilofoyhiam frofi tenturxontru alias omni in rc agendafocors penitus y atc^ iners appareat.ac ( ne flunbus ) eius mores flane fxnt inc3nditi>at<{; indtfiniti:huius<fc uit<z. inflitutumnimis ddicatum^achberum nuncuparidcbet .Quoireueraab humdno propo/iro alienifii-
»fr£fc mm w ^ en P ot e ^ • f l i lil ^ m komo } cum micum fi-
• "'^ <%H71l^ ^^ : ^^^^%g^- '*' ' \'^:y:^^S^Sn
fiem ftettetjebet eius <[uo<fe confuetudo uit* y fet Opemio in certd y ac dctermindtd effe inftitutione* luuenis igitur , ({ui dd bunc , quem paulo ant e dixU musjnodum affeftusfuerit y omnino Reipub.populfr , rifimiliscrit.<[ui y fiitd fe habere pondtur y eritcd* dem iftius dd reli<[ud generd compdrdtio, <[u<e Rei^ pub.popuUrisddreli<[UdS ciuitdtes. Atfy bic locus fc offert <[uidem mdxime idoneus y dd defpiciendum^ in quod ciuitdtis genus populus transferatur y &c[Udt illius ipfius commutdtdt uis fit : in c[uem denify uirum popuUris i#e tranfeatiac eius ipfius y <[ui ex po+ puldri exoritur y <[uis dignitdtis gradus , <jw<e ampliiudo y <[u<zfozlicitds>
H A N G igiturpopuUrcm guUrnationeM mdximd ex pdrte in tyrdnnidem deficcre Pldto dt~ bittdtus cft , fi<[uidem enim ex populdri ftdtu ea rdtione fjrdnnicus exoritur y <[ud popuUris ipft txpducorumpotentid . Nonenim ahter ex pdu~ <>*y^A corum a dminiftratione exit popularis gubernatio^r <[udm propter inexplebilem diuitiarum y dtfy ex~nxLsif cefiiuum <[u*hus dppetitum:<[udcx cupidinc po+ fulares ipfx »o« pauci necefitate ipfa fxunt pdu* feres y fcilicet<\uos y uelutinterapumexamind y fu* cis fimdes effe oftendimus • Iddcm <[uo% cdufd eif^^
quapopuUremftdtum in tyrdnnicdm iominati^^f^
tomcrtitfeiticct infd tidhdis.ty lihc rtdtis&oige* n*liccnti<£ dmor.<[uic[uidcnim exceffi< y dt<fc fuper* "yJ Vwv+hunddtid ohruitur y mccjfe cft in diuerfum penitus vftrFi* contrdriu dhedt: ne <}• hoc in his y <[u& uoluntdte dgu~ *>»^y4&r y ucrum etidm in ndturdlihus uidere eft.Sic igitur lihertds fummd cdufd eft y utfuci illi in ciuiidte cooridntur y non difimiles hisfucis y <[uos in potetid p4Mcorumndfcidiximus:<[udn^hic tdmen iftorum non fdulontdior cofid eft.dlic enimin pducorum domi- . ndtUyprincipes ignduoshuiufcemodi homines 0 dc de~ fides y dc uoluptdtihus diffluentes non dmdnt y fcdnt tolcunt <[uidem y <[uin potius omniopere oppugr.dnt^ dt% dffligunt.({ud rdtione in ftdtum eum tdnd:m ter . tnindtur y dc deficit dld ciuitds y <[ui <[ude&udriu inter y <& tyrdnnicum mtdius eftjopuldris <[uidem ipje, de <\uo nunc dgitui.hc in eo <[uidem, non ut illic inertes y dt<{}pigri odiofifunt y dut grdues y uerum omnihus . dccepti } & mter cxteros honordti mdximc y hdhitic^ fenc principum^dt^ dominorum loco. Eft enim huius ciuitdtis y uel ndturd y uel conditio^ut cum lihertds pu- ■ hlicuminuaferit y demuminjmguldsfamilids y inf\n~ gulds domisfe mferdtidtcfcebuscfeipermifcedt oid y ut u4%JL({b jiliorum cum pdretibus y feruorum cum dominis y mu~ *M-*i*W' erM>w cumuiris grdlus y dt<[;Conditio pdr fit y & * t«^<{r^tfd&dt&legQs y <& proculcdt<z 7 ut mllius inje io- %^dt~+J2^ minium
mlnium agnofcanrMfy hrcuitcr y nM pneter abfolutarn, flcnamf^ omnino libertatcm y aut uclint y aut fuftineant y ac ut finguli <[uidcm y ue\ut omniumrcrum pro libidinc dominifint,quando fcdicet y <& <[uomo* • do lihcdt. Qua nccefiitas ccrte incrcdihilem pe/?i- | mi fucorum gencris mHltitudincm afferet , haud fc~ j cus,<{u<tm dducrfd corporis ualctudo uitioforum hu- > I .morum^clut p/twr^ti/is^^^w^, & atr& copiS I fujficit: fxc fane populus y hoc fucorum gcnerc fuprd I ptodum pullulantc 7 & graffantc.tr dnfxt in tyunni~ | cm adrri\ni?<rdtionem.Quocirca omni cura caucrc , | lcviflatores dehent.ne 7enus hoc fucorum peftdens V^^f^X amtatibus obomtur : d c pemtus dilivcntius db u- ^ . w hsdgi debetyCjudm a medicis 7 ne bumores nociui m fjjv $ ^ corporibus exoriantur . Ac y fi<{uando hoc genus ™ tnciperc^dtc^ cnafci dnimdducrterint , radicitus illudydcfmditusexclddnt, Wextra ciuitatem ipfam frov\cidnt:<iuemddmodum pituitdm <Jmo<J; dc corf)o~ re humano^utrd^dem medicus e^Mcir^proijcitcfc. Quanq non paulb minor } ut in re etiam grauiorc IegMw/^torMW^t^prmcipu^M^w medicorum cura, Vohferuatio effe dcbet.Nemo enim hac in ciuitatt nafci uidetur^ui CMpidiwti&MS pojsit , W illeccbris imperare.Vernm enimuerb(utPlato etiam in<[uit)ho
mimm triafunt genera in hdc ckitdtc mf :entium $
quorum mdxirtie ortus dhrdnfmutdtionem /pjtus
fah tywnnidem con<kcit.horumprimueft genus fucol ntn^yf^Jum y c^uales x(m ant * ^ e f :rl pfi ms : uidelicet per ^Jj^ . omnem liccntidm } dtc[;libidinem f : libcrtate explet, cui gcneri hac in ciuitdte Uus eft maximd , honorcy frdecipuusexpofitus.hlterumeft, idj ; turpifimum, quod foli dudritidt 7 foli qu&fiui y rejcj; concjuirend* ftudet0 ex tdhbus mdximdm mellis copUm expnmit • Terf ium uerb y ac jpoftremum genus eorum e#, quorumcurd duntdxdtin fuii commodis uerfdtur y funt<{; relicjuorum yenitus utilitatis negligctes , ne£ fecuniofi tdmenddmodum.nefy opulemi . Ati£ hac
* *yf* bus uelut fr<zd<£ y ra$in<£<\; exponitur : fi cjulde m dU ^J^^ ommbus atfa
^^dcultatibusfpoliatAlterum dtc^ lictmi&cupiditdtedu£ium:dkerumed rdtipne potifiimum^ubdfummmfibi dignitatemopibus y dtcfc . copid conftdre arbitrdtur.Et re uerd primorum illfc rum dignitas confiftit y qudtenus fofuUris admini^ Jirdtio procfwafwn/ii^l^ca/wtitMS^^s illi utcucfc quafierunt y & depraddtifum inter flebem difyertiendisAtd({;(utinc[uit)po^ iniurids huiufmodi y & H < finds confequens eft y ut in hdc ciuitdte litigid 7 coten v tiones,dccufdtionescj^nafcdntUT.hc pojwl us (juidm
ifft in unuali<{ue conuertetur,ac ff>c&alit,<{ui mttr tos,<\uos libertati, tycupiditati deditos diximus Q ( txcellet -.huic^fortunas fuas oes,ueht prafidio rerH J fuarum,ac propugnaculo committctjlhcfcomnia nc ceffaria fu^peditabit,extol!et<{; in fumma dignitatem.Qui uir nihilominus tandemadeo l.bertati p«blicce infenfus,at<{; hoftis efficictur,& proprie pede~ tentim tantum erogabit,ut tandem populum maxiima ex parte fibi fubipaf.ea^ratione, &naturanty & ojficium tyranniipfe obeat. lam enim inde a pir^nS^ cipio dominv\fui officvjs, opcribus<\;tyrannicis con- fa+iueJ, finenter fe exercens,eb tandem yeruenit , ut ueri^l.^ tyrannus effe&us fit. Principio enim populum plani i fibi f ibditum , ac obnoxium arbitratm fui nafrus> feu corripere <{ucmpiam ,feu ^erfefti ,feu necart libeat,uelut contra odiofum hoftem fieri folet,U quomodocun^facere non definit:atc{; ita nonnullo* rum hominum auxilio contra alios ad tyrannidem i «rripiendam utitur,ob generum hominum diuerfita~^j--( i tem,ut diximusfiu* in ciuitate ^eperiumr,&prx^%^jj fertimcontraopulentos,<{uiccrte populofunt ma^^h^ym xime o<//o.Ne$ cefjat exitia , ac ctedes , crudelitaj&frf^ ttm\;exe<\ui, <{uoufj; fitmaxime ciuium parildt&fg&fSh tt^abilisjuicifiim^fefrincc^sodiofusuta^ cd*
gitur ntcefmtt tyrannicum imperium in&itutru
nc alio{ui a coniuratis contra cum in ciuitatc irtitm cis interimaturxuius <{uide rci cxemplar ({uodda e# Cordubenfiumciuiutisftatus:({ui y cum ({uingentis annis a populo admimhrata fuerit y poft hoc tcmpus pcr ({uadraginta annos iam tranfmutata e# in tyra nidem.Qujbusucrb gradibus tyranms huiufmodi vtjj Cn *deamfeuiti*,at<{;crudclitatis rationem progre- + fw&^ itur yW \™ cm tandem dominium , ac prmcipaiw^ /flcs eum deferat^uid y <{uatum{; ab eo damni ciuitas "ferat^uantum ipfc etiam afeipfo y ratione <{uide y at<{; 1 indu&ione oftcnditur. Principio cnim homo isf tlutati6tbusfaciliy y acmoreetiamipfo populo gratus y omncs <{uod amodb in officio retinere uidetur y ita ut tum non tyrannum,fed mxnfuetum, tciuftum effc ducat^ufi <{ui &<{uitati y <{Jre£iitudini ftudett 7 pr<£fertim inter eos ciucs y <{uibus cum pecunias 7 £7 bona Ccetera partitur:ut nihd aliud <{udm multitudinem y at<{; ciuium coetum curare^ regere appareat ♦ Um uerb y cum biftium externorum pxrtem fm pace y ac ftzdere ai'vmxerit y partem fuhulerit bello y partem <{uomodocun{;reprefieritxumpacate pofiit uiuere y nihdominus nouafemper bella folicitat y ut ea ratioc facilius ciuium fuorum imperio abutatur . Ipfi cnim bellicisfumptibus cxhaufti y minus refiftcre dli , aut infidiari pojfunt^uippe^ cum rebus neceffarvp <{u<&-
rcndisyttc oyotidiano ui&ui comfarando aHringa- ; tur.Qualc ccrte <{uidda nohratihus accidit,<{ui cc- 2^'' lebris illius uiri \hania fili] imperio adhaferunt. A t jO ille yr&tcrca futabit effe in f>opulo nonnullos , <juos hfetimere deheretyeosfyjpotifsimum^uiinter cet- ; teros ditif?imi,ac potmiftimifunt-.utiturfy 01 arte, 13 induftria ad illorum extermmationem , 13 intcritum y ita ut eos trucidandos hofttbus per occafione fubi/icUtjnfugnamfyeosmittdt + Sic enim ncceffe cft,eum odio hdbere fxmiles fihi uiros,<{ui certe afud eum duBoritdtCydtc^ officio plurimum fotcrant , .r- , certe his,<{u<e diximus,agcndis non minima i^ xmxc i\^^A tiarum dduerfus eum cdufd contrdhitur. Ex <{uo c org^ fectuens <jwo<j; efl,eum id totd operrf <tgere y ut hmoi uiros fotentes y $otentia<\ iy i& magnanimitate c&tcris frteStantes e medio tollat , at<{; ita fihi ciuitatem fubiuget:nc<y b&c agcns } cogitans<ji cef.at, <{uous<fc j *b hoc hominum generc ciuitatcm furgauertt.Sanc quidem ^urga tio ed e# ei cotrdrid omnino,<{ua mcdici curandiscorforibus,0fafientes'm confcrua- ^>***jj dis optimis Rcbufyub.utuntur. fi<{ui dcm v\,<{uod dc* J tcrrimum eft eqciunv.tyrannus contra,<{uod oftimviM^i. rft extrudit.ltacy tyrannutn tandem,aut non uiucre^C omnino ntctfft efcaut, fi uiuat,cu im$robis,ac ma- \ l efcis^ captifuo infenfxs uita Jegere.Ne^ dubit
M iij
e Jfywn <J«<5 infenfiores fihi ciues rcddidcrit, eo pforibus ^uo^ac fidelioribusadcuftodiamfatcllitibus indigeat:<{uos certe fihi exteros , ac pefsimos <{uo<y tx omni gcntium , ac populorum collmtie mcrcedecomparahit/vj inyuamerunt fui amicifidelifi- Vti,<{ui illos priores,a quihus iftefuit Mitutus pri» <rcps populi,maximiinfc{iabunt,<&affligent.lo deres flagifyat^ dedecoris f>rorumj)tt,ut,cum ad txercitusMimoniam^ifti^endium^cru copia deftt,adfacras,fi<{uainauitatc occurrant,opcs uiolandas^diripiendas^conuertatur.ncc minus eorum facultauhus,acfortunis ahhinehit^ui itfm dominum conftitucrmt . Q»£ iniurk , ji dtutius excrceaturjum^cognouerit huiufmodi populus vmcr cpinionem,<{uam de ipfo,dum rerum dominium tra- &ret,concepilfet(ne<{ i enimeum aliamoh caufam rebus adminiftrandis impofuit, <{uam ut a diu'mhu% <{ui,<& maximi,& optimimdebantur, liberaretur), nec certe ulterius infoles,ac protcruum tiius domimumferetyconahiturq; otfrejforum ciuium, omnihus<\ ; fortunis exturhatorum multitudo iUum cx cimtate dctruderculle contra,ut potcntior ahnctiofi feruitutifutyciet,arma auferens,<& aliafen hher- Utisin&rumenta.ne%aliter,aut maiore fucceffu hic
fnb hoc tynnnofeMtutcm cormtmrit , <jum <pi
\ fumumfugicntcs impru&entcr fc in fUmmscon^ \ ciunt,dc minus fericulum uitdntes , in deterius at<fa crudelius mdlum incidut. llle ft^uidem eo tyrannum , m fibidominumconftituerdtMtleuemdliauorum fer~ ^itutem ejjugeretyUcrm emm m duriorem, mmusc^ to/crtftilcmmcUTrit.Ne^Merof^rtfwnirtf h&c im- <\uitds rdtione tdntum y dc fermombus cognitd e# his tioftris tcm$oribus 7 (\iunimmb cum ip/o fenfu^tum ctidm multoru ex$cricntid>&tcftimonio. \tdfy ha£tc msnobisdi&umfityfofuUris Reftubl. qualitcr in tjrannicam conucrtatur.qutiinibi ciuium } & fortum^&conditiofit.
NVNC deuiroiffomoriSydnimif.tyrdnnicidi^ cendumfiuo pdflo uidelicct ex fofuUri illo in nd^ turam y ingcniumc^ tyrannidefcifcdt: <ju<zrcndum<fe ^ hic uir,cuiusuitaccnfendus fit y mifer<tne> &infe^**^r licis,cuiufmodi Rejjwfc. ilU eft y qu<* tdli ofprimitur w ** t9 ft dominio.Itdfacum ?Uto eumuirum defcripferit, ut cupiditdtibusminime neceffdfv\s obfequentem, dut dddi&um mcliuSydicdmus ipfum ideo FUtonem fld~ tim db his cufiditdtibus exprimendis , indicdndiscfc incipere:tnox(y ipfc rcucrtctur dd cxflicanddm rd~ ■ tionem^ud ex popuUriillc tyrtms cfficidtur: deinde (juam mifer fit 7 <\uam infcdix,& <{uttum cum ci+ uitate tyratiniae offrcffdfimilitudinishdbcdt.
M ii>|
NON ncceffdridscrgo cwpiditdtcs ttjferit^uaiti fomno excitdntur,dt<^ comouentur . p er cds dutem feram illdm,dc hrutdm pdrtem intclligit,cfu£ rationali dormiente mdxime cxcitdturjdnqfoipito , at<L
*fi fi^^fomno opprcffo domino.Pars etcnim ilk fera , at<y
, * t *™^inhumdndinfomno > duudutamionh dominio Ji- J>era c h,ah omnitfc cogitationeynullo^refycEtu co-
jL^^hdaita>nihilek ccrte tanefarium, <{uod timorc ullo;
y <wt religione cxhorYcat:<{u<£ duo inter uigilandum non paucos affe&us continere folent inhoneftos, uoluotdtes nefdrids*
P A R T E igitur rationali khefd£tdtd,m impeditd y leges omneSjdc inftitutioncs re&e maxima cx fdrtc dcpereuntidut, fi<juid forte f Kpererir, hoc non ttifiminimti <juidddm,dc dehilifsimum cffe pot. ami fi homo diligentcm rdtionis illius curam fuf reperir, ttihil tdle,cjudle nunc dicehdmus fdtietur in fomnoi quinetidmpdrs illd rationdlis pcrfomnum id, cjuod, uelut per mdximds uigilids agct y adco ut nihil cohtra legcSyContrd a><juum,& honum concipatur,aut cogitctur . ideofy hunc t <jui rationem curat, uirum f diuino:dlterum t <juicius tffms negligens ch t fcro ac heftidli homini comyduu £ A igitur pdrte cupiditdtum minus neccffdriaru <txplicatd t dd cam rdtionem Je referr, <{ud tyranicus
pircofcidtur cx fopuUri: ftafc inc{uitrfo$u!drcm e3 ; « r/J<r, <jmi" rft <ewtis m/tio ea fit dffeStione imbutusjtt "j I ttibil uoluvtdtis non neceffdride requirdt, mc<j ; <jmi'c| ntapis^uam <jm<c#ms covidm } dc lucrLVcrum cnim- «ero,c« bic iMMewis inter eos uerfdtus fit>cjuif r totoi libidinibus y dc fupuacuis illecebris trddiderut, ttdt«r4iUiscopojmore,4r^weliorc,ptftcr^ipJiMS,| ^J^^ potefl; »Mxime 4 J Jmh uiuendi inftitutu ddducdt } cotra verditi illi dd uitdm mdximefrugalitdti contra» ridmrctrdhdt:itdfdneeumipfumnccef[e eflin diuerfd trdStum y medidm c^dndamoris MtriMS^ dffe-* Bioem ndncifcijnoderdte cjuidem, ut ivfe pMt<rt i7lorMJ» MtrMW<j ; fequutum: ut certe , nccy non illibcre omwim>,«e<jj diffolute u\uendo y ex fducorum fotcniuefimili in vovukrem commutctur, I N Q_V I T rMrfMS Pkto , popMtVis fcwoi uiri, km ttdtc vroue&ioris flium effc pondmus^ui d tcncris unguiculis vdtr\]sfub moribus cducatus, in et forte inciddt,<{udm Vdrcnti ipfiuscotigiffc diximus f ttidelicct ut foltcitetur db his } <{ui legis y dc moru trif refiione fudderc foleat } dcdd integrd libertdte trt dntyconcurrcnte ex dlterd pdrtc omni fiudio , <tt<fc opent ipJwsgem'toris,Mt huiufmodi uoluvtdtes oriStar in co:dcceckt c^od^uel dfjines,uc} domcftici,fd~
milidrcs^nomlli id^uod in oatrcnonfuit t ciuscH-
fiditatibus ohf rciWewr,rt* fane citrd cotltrouerfu uehementiuSyac prater modum in uoluptates huiuftnodi fe dahit non modice\ut de pdrre diximus. ipfc +i*h*ii»enim non hahet e diuerfo,c{vi fe in alterum extrcmu ^fijfrketrahat-.nec certt ei contingit in <{mfcun<{; incur- ^^tyrere,*' <{uibus ulla ooera repimatur^ quin potius ownes^uihus occurrit offedit authores lihidmis fu<e at<\; voluftatis,<{ui eum etiam ad dominandum inuitentjncendantt\i omni fludio.quihus certe rebusfuatm pciorem,ac deterioremfieri planu e& v\s>a duibusfolet aoum examina uexari . Ipfe fifiidem, dum fe in uoluptates deuoluit fu$uacaneas,ut funt ebrietas y unguentorum y ac rerum odoratarum inane ftudium, 0 <{uod hreuius dicatur , cuiuf :un<{; generis fmt ohle£lamenta } ac maxima confueu hominibus uoluptates-.dum igitur in easfe pr&cititat,&immer git>c[uafi ex feipfo y ideft y a. ratione, & mente excedit:atcj;ita extra fe pofitus cupiditatihus dlis agitatus y ftimulatus<\;fucis <{uidt etiam ip[is y furitflatte\ac fumme gturbatus in infania y ac dementia <{ut-
conuertitur.qua etianum percitus, fi<{uas fanas intus opinioes y aut uoluotates frugales reli<{uas offenderit y cucllit penitus y at<{; abvicitJirga wwjwrf tyrannushmoi(eumaut intelligo,<{ui orceftantioris wjyi+gitjartis prorfuseftneghgesjfuriofo , at% ebrio
lniellc£tus y dc mctis offreffu pcrfimilis efl.bc fdtit in hunc modufuriofus no tantum ad imperiuhomintii dfyirabit y fed dcorum etiaimmortalium domimufi fofjctyfibi acquirere conaretur. Et in hunc quidem modu tyrannus no icrpera dcfcriptus fit: ncc <fu<z i tiobis comemoratu cft cius cx fopulari comutatio co traria uidctur^ut alienaxrit aut <{Ud)is a nobis dcfcriptus tft , tum maximc^adoyUel natura i$fa y ucl jiudip in eu concurrant oid y <ju<e i nobis enumerati funt.Htc aut utfunt a Platonc exf>licata y mox dif~ fcrcrc icipityhuiusiffius uiri y de quo dicimus, op& roif^ fit uita^ui morcs y qn<£ cofuetudo.ubi ccrte illu intcr uoluptatu oium abundantiam 7 & acuku dcbacchari chtdit y ad uoluytatts oia cfyof\ta y ut funt dcambuU tioeSjporticMSjfcd/ne^^ritf^^mwtfji^ thcatra y & (nt multis)indulgtrt <[uidt oibus <jua amort iftum im$udtntt y utntrtu y atcfcimmodtratu confrmant:^ 4mor in i^fomaximhigtt y habtt<^ inrtliquis an\mi fartibus dominxu y ac rtgit , ut naue gulernator +d libitu rtgtrt foleuhc uir e<[uide talis y nun<[uam ifcifcendi nouas uoluptates y ac prionbus adiungtdi dtf\hit:<{uin nou& in to quotidit libidines onutur % ut quod in arbonbus a\itnigtn& germina fullulent y & nlia id gcnus-Quibus oibus non fwe ingenti fumpttt vbttmferarifoterit.dc dtfriu fit ({uauis o$ultntus f
$ tffWy locuples,nihilomims omnc confehim pdtrimonw W^pAifrodiget-.moxfacu ptefcnti fcmptu indigcat 7 necef ^fi*tyfc crit fecunids fcenori dcciyere&multd neceffdrid db d\v\s mendicarc-.cum^ femper ulterius infxantes cufiditates incitcntydd cd etidm,<{u& affe<{ui no po/* fit>(2 prtfertim dtnor dle infolens ucncreus urgcdt f duireliqits cupiditdtibus ip/e imyerdtur : cb ufyuc (queadmodum in<{uit ?\dto)ut nihil fit,<{uod concupif :cre ille no dudedt,nec f r. coercedt,d de o ut y co hborum educdtionc oblcftdri ctidm non ncgligdt, Q ud dc rc unum de duobus illi dccidcrc ncceffc cft, *ut eum <{ucecun<{; defiderdt rdtione ^udUcun^ ufur fdre:aut mgeti trifatid,immdnibus\i doloribus dfipciyhdud mmoribus certe\cjuam <{uibus ucl fdrturies tnulier.ucl quiuis dtgrotus mdxime crucidtur .<{ubd ji <4drte fdtrimonvj coccffam iamfibi d iparetibus pro- ~k ' degcritydmylius cifi<{uidfufererit cffldgitdre^in ^ ^JJjtofopt dt cs inhonesl:as erogare no uer ebitur <{ub d f\ u^fjfrinmime illi af]'enfifucrint,ad bladitids frimum,mox ndfurta^oPcremb ad uim,ac patern<£ tietatis «ioI<tioemfc cofcrctxui imfietdti dli<{udntb obftindcius, fife fdrentes ot^ofuerintydducrfus cos ip/os tyrdnr num } omnis officv\ immcmor dgcv.ut nca^ tdndcm, p rcs itd tuleritjdternd cade dmincdt nefdrids ntd r tius . ({uodgcnus fldgii) fdjsim nos | ciuitdtcs no-
flrds uiiimus contingere . Ad h&c , tyrdntticus ilk f filius, fi cuius non necefidri] dmore captus fit y ac eorum mdxim^ui delin<[uentem eum } <& adiuMnt } (f * ceUnt : dli certe uidebitur non iniquum effe eorum grdtid amicos ipfos necejfdrios exp/o</ere, maiores fcilicet fuoSyduosipdrentesfyeorumifforu^uos mi~ nus necsffarios amat nimii drbitrio y dchbidini fub^ t]cidt. ktfyed demum eorumfortuna efr, cpibus dut ndturd y dut moribus filius tyrannus efficitur • Con fumptis dcnifadc profufis ^arentumfacuUatibus^cvc nihil ipf r tdntum confequi pofiit>quo magnitudincnt cupiditdtumexpledtifacrd^ctemplatandem diri~ piet,infefiis'<\; itineribus uiatores,c±uot incident /]?oliabitjrdtdds undecumfy porerir dget: ac deinceps omni tcmporis proceffu magis,magiscj; dddugebun* tur cupiditdtes,mixime*(fc imyerator ille relijuarum dmor uencreusjnhoneftus dominabitunadeo ut y <[u<t U5<f; d tempore ptferiritf, dum fub legibus paternis J inftitueretur>bon<£ opimoesf yererantjenitus euel j UnturJrdt dutem a jprincipio in fopuldri mftituto, dc uitd educdtus:nunc uero intejuentu tot furioftriit^ n ^jf> libidinum y tdlis eft uigildns( ut Pldto in<[uit ) (palisfawtfM olim dormiens erdt y nullius rei dbKinens y nulla reli^^^i gione,nullo cuius<{; rei timore deterritus . Qwories trgo aliquot uksUiuitdte^uldrifuci y fmcoom
funt y fcu aliunde confluxerint y <{ui inter c&teroi po^ tentid y dt<\;fdcultdtibusdd uoluptates prjeudleat k Jijeliquis tyrannus conftituitur omnium y ac dominus, £fH4£id<{; imprudentis popw/i confenfu0auxilio. Sic au~ tem conftitutus y uelut fwpcrius patrem fibi y <tc matrt fubiecityfic hic <[uo<\:j& $<ttrhm fudm y dc omnium mdiorumfuorummitrem ciuitdtcm y toto conatu fub iget . Si uero $duci in ciuitdtefuci tales exiftat, quos frobi ciues incrcpent, tunc potentifiimum f\bi du~ cem ex f <o corporc con&ituunt y dut foris bellum ge runtydutdomiomne genus flagitiorum exercent, fdri(tesfodiunt t) ad c<zdes y adrayinas couertuntur. Qjf I C V N QJT E prcttereatyrannus eft y hdc
Juidemnatura eft y ut nullum ip/e ciuium uere dili~ \dt y ne<\; ip/i interfcfe ddigerc fiudednt . Quocirc* ^hlufr tdminihratio ip/i tyrannica iniqud etf, <(3 iniu&if* f\ma y cumf\t maxime contraria ei ciuitati y quam no$ | fuycrius $rimdm y at<\; optimam defcripfimus , d <[ua
h<zc $lurimvim y ue\ut yefima diftat.Efi cjuidem cer~ Jj te regnum omnium ftatuum beatifsimum y attfc oprt-
mum. lccirco.cum non aliter ciuitas a ciuitate y qudm wtfaQ k uir j u j ro difcrepet y confe<{uens eft , ut nemo > ne<fc ^V^yege fit optimo beatior y nec^tyranno miferior efjc ■^ w *<*j 0 jfo ^tficiuitdtisadalidmciuitdtemcolldtio cld*
rior f\t y <[udm uiri alicuius ad alterumj mhdomim$
iihtenjftutroU^untyii^ cdiem compdrdtfo eftt tx illd ciuitdtum intcr fe y etUm hdec uirorum comp* L rdtio cUra fctJtd cnim y dum quce ciuitdtis proprid funt naturd y ty quce praetcrcd accidunt y cognoueri-* mus y fdcile erit uiri <[uoc^ fmilis iudiciumfcrrc. I A T QJf I nihil e# nunifeftius, quum tyrdnnict fJ^ufa ciuitdtemmaximeomniumferuitutc oftrimi % at% *kMT*Z»i libcrtdte abcffe c[ufylurimiim:fic <[uo$ccrtifiimu efo^ tw**i tyrdnni ipfius dnimU omniferuitutc, dt<[ ; indigrittd- j; tc oppnwi, utpotc in <[uo p*r s ip/* uilifimd y dc fzcdif \ fimd dominium obtincat 7 reliquis$u<t prxftdntiorcs \ fuUtyferuicntibus.Scrud infuper ciuitds y uclut dlieni iuris y minime id y <[uod uult y aut cuf>it y pot dgere: dut forte , fi agdi id y minimum <[uidem y dc nullius mo i tnenti effe riecejfe e# . Tyrdnriorum fmiliter drii* tnuSyUelut dure f tymifcreferuitns y fem$cr Umcn* tdtiontyfemper moerorc y fcm^ertrihitia y dc rcrunt omniuminopid Ubordt . Iteriim ciuitatcs tyrannd fubditds inopes <[uidem effe y ne^ unq neccffafyjs i dffluentes effe conftdt:itd <[uo([; tyrdnnicus dnimus ubi%inop y ubi^fme\icus^ . &<[uem-*
tdmodumiut in<[uit Plato)ciuitas y <[u<c fub tyrdnrixde c^omnidfomiddt: fic tyrdnmis ip/ ; nuncpant cjfe fibi in tuto uidctur . Et <[ucmddmodum illic [re<juentiores <[uerimorius > frc<juentiores fletui^
acgcmitus y <{udm wsg gentium effef olent : fic nento cupidimbus mdgis $niciofis y mdgisc{; \u£tuof\s y c{ukni tyrannus afficitur.ln cum\; more ?Uto ciuitatibus iffis uiros illarum nfiimdes ctydrat.W <{udndoquidc («t di&um e#) fmi\itudo,<{u<£ inter opimm,&ty~
j tdnmcam intcrcedit y d$eriior ef\ y <{Ud m qu<z intcrfi-
miles illis uiros:ob id y uelut cxeplo tyrdnni if>fm nd~ turdm y dt<{; conditionem exfofuit. ttenim ieyotibus Hlius mdgno in honore y &frc<{uenti ufu crdt impcm tyrdnnicum: cpodetidmerdtpoetarum carminibus lecdntdtum y £t cekbratum y <{udf\ liberum <{uoddam $ Ackg\timudominium\uftunty t«s.no pducos in his noftris ciuitdtibus ndtos cogno ui y <{ui hoc dominvjgenus oytimum effe $utdrent y <& \n frimis re<{uirerent y ut$ote in <{uo fudm <{Ud ndam
> dignitdtemju&oritatemLfe retinerent*
D I C I T $r<ztered ?Uto,nihil obfcurum effety* rdnnum f ? ergd ciues itd gerere y <{ualitcr ergd feruos dominum.utfcilicet opukntum <{uefiam effe fin
'^h^j^gamus^mancifvisin frimis eum abundare .c\u<&
fcftmM- jJeo non funt fomidabdiai^i y <{uiafretus f\t reliqni? ciuibus fuis y <{uos duylo f>lures,<{uam f rrMos^eos^- lir heros omnes habet.Quod Ji feorfum ab alv\s ciuibut (umuxore y dcliberis y fdcultdtibus({; omnibus inter totferuos habitdretitunc , «tpote ubi nullu aliberii
I ^ bomimbus
. q#
:ore,de lipcris trfttg o»»tid i//d ofr er«os uerfentur in difcrbncn? Ac tandm <{uid faceretaliud y nifinonullisexferuis ipfis adblandire^^^^f tur y Ac polliccretur<{Udplurima y cogctur tandem oes «el a/i^Hos /ernos c/rfHdere,eorKW(j ; a/i<jHos 4» <cdo$ ipfe uinculis ligarc^multa^ illis nccefjaria parare, «cnul\aapparcntcrationcadidcogente y numerare> Ztcerteeofcmodogercrccogitur,co(\;difcrimine *c timore uiuere y nifi fe cum fuis omnibus perire malit.Ageuero^alios circumquacymortales proximos illi circundemus y <{ui haud<{ua\ patiantur altcrum aU teri dominari,<{uanta eum inofia , <\uanta angufti* rerumjtf difficultatc aftrittum putabimus , <jK/>e- ( lut carcere <{uodam claufus cfcHacflane conditio efl ipfwtyranni y tah'<{ ; carcere perpctub coercetur, femper fme y femper timore uexatus, »n»g fibi imferans y nun1 us<\ ; eo compos fui,ut egredi usg Iicerff, " nec refyicere <{uidem <{uod placeat hberu eH: uerum ita inclufus muliebrem uerius uitam agit ■ q uirdem. Hac inter catcra huius uiri mala, hoc minimum e/r, quod y cumfibiipfiimperare non <{ueat y alijs dominartK*™ enititur . <{uod perinde efl, ac fi imbealli <{uis y at^*?***^ agro corporefia ualemdinis ) & falutis negligens, ff*
2^ hntvtx
dlimt fanitatis fdtdgere incifidtQua dere quis o mmum^uafoygrauioriferuituti illigatus e# , cpatn tyrannuskuius d^etitus , atc^ libidmes nullu indu-
U$^frft r * a > ni ^ t(£ °P es ' m $ trt ud?*nt,femper in moerorc, vL^ /cwper in dnguhid ^fem^er in defiderio > <±uo ipfo t tnimus ntdxime mops exiftit^exinde inuidus > iniuftus y omnis dm\citi<z expers dlosfi^idemaffeRus^cu iam dnted dccepifjet, tunc mulu magis ex obtentu tyrannidis adepus e&.ex§uo etiam c# confe^uens, infortundtum eum effe,<& wfodicem.h dde etiam y £ qiu 7 dut fortuna,aut cafu in fublime euehutur; fepenumero miferabdi ruma in injima recidunt : quod tdeo fua fyonte confyicuum eft y non ratione tan~ tum y uerumetidmfenfu.fKt<{;ddeQin hum fermonis CQmpendio,& ciuitdtumfuferiorumprdo } & earum iffarumfalicitatiSyinffi gradus y acf mes f tiecnon eorum y <[uiin his ipjls dominantur > conditio marixfePca e?t\itd ut beatifiimus o:um fi: probus rex> miferrimus^acdeteftdtifiimus tyranus.htc^U&enHS de ciuitatudldyunatura, <&mutationeiiiterfe y bomi num\; etiam fimdium a Platone diffutatum eft\ i POTEST autemaduerfusea^diximus opl^^J foniyUt fi uerum fit,<{uod a Platone did:um t&^fci? ^licet harum ciuiuxtum eam effe rationem, ut alia alij - * \ i^xotrand fitrfuemadmodmimer jeoftima ciiatas,
1 tftyumicd funt comrdrif.quonidm inter tdlid co twid mediu intercedere neceff r effe^uidcdtur ueU /e hirum ciuitdtum inter fefe commutdtionem nott I tiifi ordine peri<{uod tamen hic non ita c#,chw non j
fermedUcommutatiofiat,utd natura fieri folet. i Natura etenim iyfd non,nifi per mcdid, qu<e intercurrunt contraria^aut concihat y aut tpermutdt* INIM l /ERO' res ipfa de quibus tra£latur,uo luptdtis funt tantum non naturae : unde quodamodb S his ipfis in ciuitatibus etiam fmgulis ohm , auas de~ fcripfimus natura cof>rebendunwr>edfcilicetfacuU ' tatc y ut quauis in alid ([udlibet transferri tofit , at<k mutari.bicimusq; hanc aualemcuna; chdutu tun\ - \ mutationem ,«| Platonejofita^ ita non intelligendd i effe,tanauaoino neceffaria fit,uev).m tantumodo y cu j ita frcftcntius accidat. cuius rei caufa eft,<J«om!?, fi ] in ciuitate auis ab ineute uita inBituatur illius ipfws J ciuitdtis monbus,tametfi natura ipfa fit maximl h-ch^jjk gibus illis cotrarius^nihdominus tata in&tutiois il- \vCc hus,at<\; educaiwis uis eft,ur imbutus ip/e civitatis morihus a. rdturafua y cmitari ilh contrcriajecedat mdximd ex tartcita utfyd a ciuitatis moribus difcrepet no eo uf% tame y ut no vofsit dd i\lius ciuitatis
mores trasferri<{u<e iffd er eftcaufa^nvlld f\ttamr'^P% frdHd,tdmfcruerfa hominis mturd, ^uainsTitutm 1 ^^ 4 ^
non po/?ir ad humanas uirtutcs forntari Nonnuri^ ucrbjarbadmodum t&men,id prohiberi pote#:<jKo<i (juidcm in yrima huius fcicnti<t parte iam probatum cft.ibi etiam comprobatum c>%uiamad a&iuas w/r- ^^tltutcs affccjucdas unam } confuetudinem fcdicet> cjfc: ^V^uemadmodum ad fycculatiuas fcicntias do£trinant
^VJ?f m > fe u &if c i$M m ' E r g° homoyfi in morcs alios, u2v^<{uam cjuibus imbutus e# redigctur^boc nifi confue- W tudine y legibus y atcfc inftitutis uariatisfien non pot. At ucrb in Repub. frcefertim quidem in optima illa, non ftanm legcs^confmudines^ nimantur^ob ufum fcilicet diutimm uirtutis^moresfyipfos opf/mos,cofi rmatosq^in qbus funt aues exeratati , at^ inftitu ti:imm ) «ero dum mutantur, fcnjim idfit^necnifi in fimiliores^ac propiores primum tranfeunr.ac ita ne- ' cejjeeftdj^e#^^ dcince^sordinefubindeimmitari^misc^adfu^rem^ corruptionem ycruentumftcjn <±ua, uelut in exrretno omnium grad«umpcpimi y <& ^erditifinu mores infuntSxeplumautemhorumomnium frcile chex his moribus colligere^ui haud ita pridem apud nos ccepere,^ iam annum quadragcfimum progref<i y in frimis^; per potcntifiimos quosfyex quo enim fiatus 4 ambitiofus irrepfit y in quo enutnti illi funt y iam > ctfi in faucifiimis coru^tima ciuitatis morcs } ac fiudi*
Part 5
remanfermtyprafirtim in uiro uirtute inftitutorum legaliumprnedito.Denicj; cum fuperiora illaPlato abfoluityCupiditates cjuidemiyfas inter fe ita coparatjUt paUm fit , <{u<£ cjuencj; iftorum confccjuatur: \u<£ fane comparatio fic abfolutior eft,& ylenior* Z^y I B V S e xplicatis demum ipfius de partibus mus fcientide necefjarijs jermo terminatur, cjuoi 105 declarare in animo habuimusdtacj; inctuit Plato :um uires,( feu mores)anim& tribus uideantur com nehendi generibus,cjuot funt etiam ciuitatu diftin- %a inter f e generajnma e# pars animjtyCjua homo apientiamamatyty affe£iat.Secunda y (jua finem diigitypartim moderate,ut ambitiofusipartim nimtu, y in exceffuyUt tyrannus.Tertia additur 7 cjuce con-i upifcentice eft,utilitatem maximiaffe&ans.Volup-t atum idcirco genera tria effe neceffc eft, cjuce uniuicj; horum correfyodenv.cum netno ambigat ipfas olupateSyUeluti cjuandam umbram coryus inficjuen em,eas illa infecjui.Hic autem Plato, ad harum uotptatum indagationemyCjude uidelicet earu eligibiorfityUtiturargumentatioe toficajlta enim incjuit l e x iftis tribus hominum generibus unumcjuemuis nerrogeSy cjuce uoluptas illarum trium dulafiima ffcti ecjuidem fuam cjuiscj; duabus rclicjuis antcyott \Deinde fubdit iffe infignemcjuedam \ocumMi
N iij
*Sk($J! n f ccm ^° Topitforw» liho ab hriRotck expfrcrf- *ow&# 5 *ft>^«t$ W kfc tnodum 9 Deleftwm^t^ i«dici3 fdficntis c£terorumfcntcntid ucrius ejje, at<j: prrf- /?*ntws.Id^ jic proW^MO J <Iko prtffotftij?iw* *4 iudicdndum,dc cxdmindndum inftrumetd pcnes j**ficntcm folumfmt y ed dutcm exyerientidjyntio *p * «. tfncfclUntur.crgo pbilojopbo in d^iwclicdncl/s^eligcw- ^^^is^«o^pt4titws^t«mr4tione,t«w experietw cre- ^^^^^^enJww e^Etexperientw [kwe MoIupMtum^Mm P 1 *^" idm indcd fueritid fum^f\tdotdtusch^n\i<{uidm mlUm omninof tficntia exyerientidm , mtllam koluptdtis illiusfcnfum percepenwt: *tc[; id dc experientk.De rrt^we«<juts omnium tddem rdtione y nifi Fhilofofhus rcs infticitindm uulgus ipf m <[uo tdndcm modo oh\c£tdmcntd mdxime ^erci^it , nifx cum doloris dlifyid contrdri] fuftinet i ut dgrotos tdndU»»udcm iU ftnitdtcm Uuddrc uidemus>ut nihil Aulcius \&t+ctffiihildmdbilius cffcfdtcdntur:utfdnitdtis ipjiws jcw- *f fum y tum dcmum hdbere uidedntur, dum morbq dli~ quo Idbordnt.Similiter opwlenti^ fumm<z funt in p*K perwte cxtremd Uudes: Hftdmen wibilotfwgis wecejje cft rebus fuduibus pcr f ut tdks fint , dli<{ui& contrdrium } dt<fc moleftKWuntecederc , uelut paltfW in Mi^eJi^McIiew^i^lenjii^c c<zter\s fien widewus: asJLl** wnlto etici prrfffcntior* ed dele&tment* pHt4nd<l
funt y t[u<e ipfa,utfentiantur contrario alitjuo pr<eceicnte non indigent.Wunc uerb fermoem ahquanto (rolixiusPlatoextrahit y idtantuut prcbet <{uantu ignorantia omnes homines,pr<eter Philofophum,uel ipfisin uohptatibus eeftimndis hallucinantui \<{uan tum<\ ; ea \n parte c<eteris phihfophi pr<e$rct. Vcrum ■ca ratio y <{u4 utiturnihii hahet cu dcmonftratioe coe, ch id^ est k nobis magna ex parte prcetermifja: 0 . tantum ex rationihus ipfws exponendu accepimus, quantu nohis demoftratioisfyeciem here uidehatur. ; E S T enim poit aliquod intcrua\lu y hac ratione ufus t fames y &fttis,<{ucmadmodum corporatis habitudi- ~ J nis <{Ueedam exinanitionesfunr.ita ignorantia , $x^(P***' imprudentia funt <{ucedam animi uacuitas y ty inani-**"^ tio.Nc<fcalitcranimiperitia,at<{ i intclligenti4rcple' , tur y <[udm alimentis corpora refciuntur. la aut mcritb pr<£Stantior y atq ; folidior rcplctio eft , <\u<st cx eo \ quod prtftantius ct% # mclius confcitur : id enim i ({md ita praftat a\i<[uantb uerius , a\i<[uantb maius i cffc uidetur.ht<[ui rcs ipfe tantb cxcelletiorcs funt t I tcuerioriSjpuriorisfy fubftanti*, <[ubmagis <td res ^ropinquant y <[u<efuntc£ternee y infnitayimmort<tli$~qiUematis,&perpetubmanet;contra dc his, <[u<t tnaxime difiZt fentiendu eB.qua rone id, <[uo animdt dcfeftusytr uacuu tllud <{ua\ecun$ eft f expletur,mul
N iiij
^iditatibus obfecunient y iufdne citrd controuerfu Mehementius y ac pnerer modum in uoluptates huiuftnodife ddbit non modice y utde pdrre diximus, iffc ^hn^enim non habet e diuerfo,<[ri fe in alterum extrcmu tif AjfrJ^etrahar.nec certe ci contingit in ([uofcunq; incur- **<rftyrcre y a ({uibus ulld operd ref>rimatur y ({uin potius o- Wnes y <{uibus occurrit offedit auxhores libidmis fu& y At<\; uolu$tdtis y <[ui eum etiam ad dominandum inuitcntjncendani<{; omni (iudio.<[uibus certe rebusfu~ cum pe/orem,4c deterioremfieri ylanu e&i^tf ^whus folet apum examina uexari ♦ \[fe fic[mdcm y dum fe in uoluptates deuoluitfu$uacaneas y utfunt etrie- Us^unguentorum y ac rerum odoratarum inanc ftu~ dium, 0 ({uodbreuius dicatur , cuiufcunfy generis fint oble£iamenta y dc maxxm& confuett hominibus uoluptdtesidum igitur in eas fe pr&cifitdt y &immer git><[uafi ex feipfo,ideft y d ratione, ij mente cxcc* aitiatq; ita extra fe yofitus cufiditatibus dlis agi^ UtuSyfiimulatusfyfucis <[uide etiam ipfis y furit fld~ ve>dc fumme gturbdtus in infaniajc dementia <jwadarn dcemoniaca conuertitur,c[Ud etianum fcrcituSj ji([uasfandsintusofinioes y dut uoluftdtes frugales reliftas offenderit y euellit penitus^dtfy abvicit.Ergo tyrannushmoi(eumAut intelligo^ui paftantiorit w<*jy«4i#partis frorfus ehneghgh^furiofo y dt<fa efcrio
: ielU€zus,cic mctiso^reffu pcrfmiUs tfl. hc f tni i hunc modufuriofusno tantumadimperiuhominii tyira bit , f 'd dcorum etiaimmortalium domimu,fi ojjer, fibi acauircre conaretur, It in hunc quidem lodu tyrannus no icrfera defcriftus fu: nec <ju<g a \obis comemorai, c# cius ex populari comutatio cq JJ raria uidetur,uut aliena.erit aut <jud r ts d nobis de- u criptMS eft , tum maxime,e^uado,ue\ natura iffa,uel fyudi]S in eu concurrant ota,<juce dnobis enumerattt \unt.Hdtc aut ut funt d Platone explicata, mox diff rrere icipit,huius iffws uiri, de <juo diclmus, <jute rof^^ fit uitdt,<jui mores,<fu£ cofuetudo.ubi certe tllu inter uolwptatti otum abundantiam0 aculeu debacchari c&edit,ad uoluptates ota co£ofita,utfunt dcambuU i\oes$6rticus,ba\ne<s$atia,gymnafta, theatra, <& (ne muitis)indulgcre cjuide otbus cjua amort iftum im$udente,uenereu, atc^ immoderatu conprmant:^ mor in ip/o maxime uiget,habei<ji in reliquis <wim yartibus dominiu,ac regit, ut naue gubernator +& ibituregerefoUuhcutr ecjuide talts, mncjuam tfcifcendi nouas uo\uptates,ac frionbus adiungedi defim:c{Mn nouae in eo tjuotidie libidines onUtur 9 ut 'i ijuod in arboribus alienigena germina fullulent,& nlifl id gf nus-Quibus otbus non fme ingcnttfumpttt | ctfewpf ttri^ote m, tc dttfriu fit quiuis ofulentus,
yfi f»fW& locuples t riibilom'mus omne confeftim fdtrtmonm ^f^^frodigev.mox^cu pafenti fcmptu indigeat 7 neccf jfife erit pecunias fornori acci^ere^multa neceffarid ab afys mendicarc-.cuma^ femyer ulterius inftantcs cupidttates incitent,ad ea ctiam^ua affeaui rio pof fit y & prafertim amor tlk infolens uencreus urgeat t quirdiatiis cupiditdtibus tp/e imyeratur : e 6 ufcjue (qucadmodum inajuit Plato)ut nihil fit,auod concuftfccrc ille ri6audeat y necfe.coerceatjade6ut t 43 co luborumeducatione oblc&arietiatonon ncgligdt, Qud dc re unum de duobus illi dccidere neceffe e #, mt cum aucecuna^ defiderat rdtione aualicuna^ ufur farc.aut mgeti trihtia y immanibus\; doloribus df~ pciyhdud minoribus certe y OMam quibus ucl farturies mulier.uel auiuis dcgrotus maxime cruciatur .auodfi -farte fatrimorivj cocejfam iamfibi d faretibus pror^j^^egerityam^lius eifiauid fupcrcrit efflagitare y &in frt+u&otytatesinhonehas erogarc rio uerebitur: auodfi u&ljftiniriime illi afjenfi fuerint y ad bladitids frimum t mox *dfurta$ohrem6aduim y ac pdterna fietdtis uiolatiocm fc coferet.cui imftetdti dliaudnto obhindcius, fxfc fdrentes Mfofuerint t dduerf « cos itfos tyrtnr tium y omnis offtcpj immemor dgev.utneo; tdndcm, fi res itd tukritffaterna cade aminedt nefdrias ntdv ms .auodgems fldfrify fdpimnos^ciuitatesno"
s uidimus contingcre .Adhctc, tyrannicus illc f ts y fi cuius non necefiari] amore captus fit,ac coi maxim^cjui delinfientcm eum,tyadiuuant ) (? J nt : dli certe uidebitur non iniquum cffc eorum tk amicos ipfos necejfariosexplodcrc, maiores cct f tos 9 auos:f>arcntcscfo corum iffor^cjuos mineccffarios amat nimu arbitrio y achbidinifubt. t\tc^ ca demum corumfortuna eft, q4bus aut ira y aut moribusfiUus tyrannus cjftcitur . Con ptis denifyac profufis ^arentumfacultatibus y dx l ipfe tantum confc^ui po/?ir,<jKo magnitudinenf ditatum cxpleat y facra^ac templa tandem dirit infef?isc\; itineribus uiatores,cjuot incident fyot pnedas undecumfy poterit aget: ac deince^s i tcnyoris proceffu magis,magis^- adaugebun- ■.upiditateSjmiximccj; imperator ilie relicjuarum r ucncreusjnhoneftus dominabitur.adeo ut^ua a tcmpore pweririce, dum fub legibus paternis tueretur y bon& opinioesfupererantjenitus euel ur.lrat autem d principio in populari inftituto, <ta cducatus:nunc uero inteiuentu tot furiofamt 1 * "tjt, * linum y talis eftuigilans( ut Plato incjuit ) cjualisfauf*tMi dormiens erat y nullius rei abftinens y nulla reli-^***^ re,»M//o cuiuscy rei timore deterritus . Quoties i aU<{uot tahs i ciuiute $o$ularifuci y fw coorti |
fmt,feu aliunde confluxerint,c[ui intcr c&tCroS pauntid,at(kfacvdtatibusad uoluptates prjeualeat et ^My)tjnli<{ui> tyrannus conftiwim omnium, ac dominus, V£miJii£k imyrudentis popw/i confenfu,& auxilio. Sic <t«tem conftitutus,uelutfupcrius patrem fibi y ac matre. fubiecit, fic hic cjuofcW patriam fuam , dc omnium mdiorumfuorummdtrem ciuitdtcm,toto condtu fub iget . Si uera pduci in ciuitdtefuci tdles exiftdt,c\uos frobi ciuzs incrcpent, tunc potentipimum fibi ducem ex f <o coryore conftituunt, dut foris bellum gc runt,dut domi omne genus fldgitiorum cxercent, tdrietesfodiunt,dd ceedes, ddrdpinds coucrtuntur. q_V I CV N fcyr E prcetered tyrdnms e#, hdc
Juidemndturd eft,«t nullum ip/e ciuium uere <fi/i- [dt,ne% ip/i interfcfe ddigere fiudednt . Quocircd, *LL\i. idminihrdtio iofd tyunnicd ini<[ud etf, iniuftf- . fvnd,cumf\t mdxime contraria ei ciuitati,c[uam^ nos fupcrius primdmjdtcfcoptimdm defcriyfmus , a fid bac flurimum } uelut fefiima diftat.Esi cjuidem cer~ te regnum omnium ftatuum bcatifiimum, ata^ opfimum. lccirco,cum noii aliter ciuitas a ciuitate,c[uam K uir d uiro difcrepet,confec[uens eft , ut nemo , nefy ^-^fi+yege fit optimo beatior,nec[-tyranno miferior efjc ^^ A ^of?:t.Etfi ciuitatis ad aliam ciuitatem collatio cla~ fiorfitfiuamuiridlicuius ad alterum , mhilominu$
i4hen,fiutroU$im>ify ediem compardtio e&i ix illd ciuitdtum inter fe y etiam h<ec uirorum comp* rdtio cldrd fi ctjtd enim y dum cjuce ciuitdtis proprid \ funt naturajtf <{u<e $r<etcrcd accidunt y cognoueri-* mus y facile erit uiri <{uo% fimilis iudiciumfcrrc. \ A T Qjf I nihil eft manifcftius, <{ukm tyrdnhict {JL^tttU ciuitatemmaximeomniumferuitute opprimi.at^ ^hai^r^^ libertdte abcffe <{uaplurimum:fic <{uo%certifiiniu cfatwi *w£u tyrdnni ipfms dnimu omniferkitutc y at<{ ; indignitd-* te opprimiyUtpotc in <{uo pars ipjd uilifiima y dcfccdif fimd dominium obtincat 7 reUquis y qu<t prjettdntiorc* fuUt y fcruicntibus.SerUa infuper ciuitds y uelut dlieni iuris y minime id y <{uod uult y aut cupit y por dgere: aut forte , f% agat id , minimum <{uidem y ac nullius mo~ tnenti effe neceffe e# , TyrdMorum fimilitcr driw tnus y uelut dure y <ffmifcreferuiens y fempcr Umcn* tdtione y femf>er moerore^fcmper triftitia y ac rerunt omniuminopid laborat . Itenim ciuitatcs tyraiino fubditas wopes quidem ef]e y ne^ un<£ ncceffarv\i « dffluentes effe conftavMa <{uoc{; tyrannicus animus ubi%inof>s y ubi^famelicus y atq^ . &<{uem-* *dmodum(ut in<{uit Plato)ciuitas y <{u<c fub tyrdnritde cft % omniafomidat:f\c tyrannusi^fc nunc{udnt tffe fibi in tuto uidctur . Et <{uemadmodum itlic frecjuentiom <[uerimonk > fre<{uentiores fietus^
acgcmitus^uam usqgcntium cffc f ilent : fic nmo
cupdimbus magis $niciofis,magis'<{; lu£tuofis,<{ukn tyrannus afficitur. In eum\; more Plato ciuita tibus ipfis uiros ilUrum afbmdes ctyarat.W auandoquide («t diEtumeft) fimHitudo,<{u& inter optimam,&ty~ rannicam intercedit^eriior e>%<{uam <[u<z interfiimles illis uiros:ob id,uelut exeflo tyranni ipftus na~ turam,at<{; conditionem expofuit. Itenim teporibus Hlius magno in honore,&frc<{ucnti ufu erat imperib tyrannicum: <{uodetiamcratjpoetarum camimbus decantatum,& celebratum,<{uafi liberum <{uoddam t ac legitimu dominium .iuRum^ effet.lpfe ^«o^poctas.no $auco$ in his noftris ciuitatibus natos cogno m,<[ui hoc domini] genus optimum effe $utarent y <& in frimis re<{uirerent,utf>ote in <{uo fuam <{uandam dignitatem.auRoritatem^ retinertnt. D I C I T prate rea ?\ato,nihil obfcurum effetyrannumfe erga ciues ita gererc,qualiter erga fer- „ p* 0 ? dominum: utfcilicet opulentum cpefiam effe fin AimiiiJ gamus 9 &mnciftsin frimis eum abundare . <{uat I- ideo nonfuntformidabdiai&i,<{uiafrctusf\t rclicjuis . ciuibusfuis, <{uos duplo plures,quamferuos t cos<{i /iberos omncs habet,Quod fi feorfum ab alvjs ciuibus Cumuxore,acliberis,facultatibusc{; omnibus inter totferuos habitarev.tunc , «rppte ubi nullu aliberis
'¥5 '
hominibusdux^iumprdtfenSyproptum\cffcty^lum j mnncfdrfucrit dc fc in f>rimis y dc uxoreyde liberis W " timcre ? dcfyrebusfuis omnibuSytdnqomnidilU oh fcruos uerfentur in difcrbnen? hc tandem <{uid fd- ^ cc rct dliud y nifi nonullis exferuis ipfis ddbUndireJ*. 1 "** 1 **^ tur y dCjpolliceretur<{Ud^plurimd y cogeturtdndemoh 9 f, ^ ' Kfl <«In|mos fcruos cUudcre y corum<{- ali<{uos auadoc^ \ ipfe uinculisligare^multd^ illis ncccfjaria pdrdre, * dc nulU dppdrcntc mioneddid cogentc y numerdre t Et certe eo fe modo gercre cogitur y eo^ difcriminc dc timorc uiucrc y nifi fc cum fuis omnibus pcrire malit.Agc uero y dhos circum<{ud<{ ; mortalcs proximos i
HUcircundemus^uibdud^udqjpdtidntur dlterum aU tcri domindri y <{uantd cum inopid , <{Udntd dnguftit rerum& dijficukate aftriStum putabimus , <Jm/*,mclut carcere <{uoddm cUufus eiVHac pUne conditio eft ipfwstyrdnniytdlifycdrcereperpctub coercetur, femper fame y f emper timorc ucxdtus y nun<{ fibi imfcrdns y nuni us<{; co compos fui y ut egredi Msg J/Vc4f, n nec refpicere <{uidem <{uod pUcedt hberu cfl: McriiM itd inclufus muliebrem uerius ultdrn dgit • q uirilcm. Hcec inter caterd buius uiri mdU, hoc minimum c/t, qu6d y cumfibiipfiimpcrdre non <{uedt y alvjs domindrt^^^ .. enititur . <{uod pcrinde cfl, d c fi imbecilli ows, dt^V^^) \ *gro corporcjfu* udletudinis t & falutis negligm^.^ »*
: tlimt fdniuth fdtdgtre incifidtQud dtrt a\uis o mnium^fo^grauxoriftruituti illigatus e# y quant tyrannuskuius & pperiras , a r<j. libidmts nulla induit&^^™ 9 mlU opes irnpkrt utkm, ftmptr in mcxrore, \4 T /c^per inanguStidJemjter in dtfidtrio , <juo *p/c> ^ «niftnts mctxime inops cx*iftir,exmde inwi dws , iniwftus y omnis dmiciti<£ expers fl/os |e^«idew affe8:us,cu idm dnttd dcctpifjit, tunc muln magis tx obttntu tyrdnnidis adeptus tPt:tx^uo ttiam e# conftquens, infortunatum eum efft,<& infoelictm.A ddt etiam y £ <[ui y autfortuna^aut cufu in fublimt tuehutur; /^penumtro miftrabdi ruind in infima recidunt : quod udtofua fyontt confyicmm e# , non ratione tantum y utrumttidmftnfu.f{t<{;ddtoin huius ftrmonis CQmpendio,ty ciuitatum fuptriorumprdo^ earutn ippr«>«/^/icir4ris,inf^/icir4ris^ gradus, ac f >rit$ f vtcnon torum y ([ui in his ipjis dominantur , conduio todnifena tft: itd ut btdtifiimus ohm fi: probus rex, miftrrimus^acdttt&dtifsimustyrdnu^ de ciuitdtuilld7undturd y <tfmutationt inttr ft y homi mmcfc etiam fimdium a Pkrowe diffutatum tft. i P O T E S T auttm adtitrfus ed,qu£ diximus opi^tU* t on ^ ut f llimm fa><{uod a Flatont di&um eft , fci* ^"^/Ur ^ Anm duitatum tam tffe rationtm, ut alia aty ^X^xotram fxt^utmddmodum inter fe o$tima ciuitas,
& tynmxicd funt comrdri<t:(juonidm intcr tdlid c5 trdrid mediuintercedcrc ncceffceffc y uidcdtur ucU lchdrumciuitdtumintcr fcfc commutdtionem non viifx ordine fieri.c\uod tamcn hic non itd cft^cum non per mcdid commutdtiofidt y ut k ndturd pcri folct. JSldturd etcnim ippt non y nifi per medid, cjua iwtercurrunt contrdrid y dut conciliat y dut yermutdt* EN I M */E RO 1 res ipftf, de cpibus traBatur y uo luytatis funt tantum non ndtur<e ; unde quoddmodb his ipfis in ciuiutihus ctiam fmgulk oium , cjuas dc~ fcripfimus ndtura cof>rehendunw y tdfciliceifdcuU tdte y ut quanii in dlid qudlibet transfcrri poj?it , atcfe mutdri.Dicimusq; hanc <\ualemcun% ciuitatu tnmj mutdtionem a Vlatone poJirX, ita non intclligcndZ cff? y tan<{udoino neceffdridfit y uerhn tantumodo^ itafrequentius accidat. cuius rei caufa ef\ y <{uonid y fi in ciuitate cjuis ah ineutc uitd inftitudtur illius ip/ws jj ciuitdth moribus y tametfinatuu ipfa fit maxirnc le-^^jj gibus ilhs cotrdrius y nihilorninus tdt* m&Mtiois if- iwc lius y at<\-educdtio'is uis efyur irnbutus ip/e ciintdth moribus a naturd fua y cimtdti i\U contrurid y rccedat mdximd cx yarte:itd utfad a ciuitdtis moribus djfcreper tfoeo^r*^ ciuitatis mores tr&ferri<iu<z ipfk et eft caufa.&nvlla fit tamr*tf
frdud,tdm]>crucr[d homnis mturd } aux inftitutm]*^
nonpofsitad humanas uirtutcs formari Nonnun% ucrojaroadmodum tamenjd prohibcripotcfccjuod <{uidem in prima huius fcicnti* parte iam probatum fftjbi etiam comprobatum c^uiamad a&iuas w/rtutcs afjc^ucdas unam^confuetudinem fcilicct, cffc: uemadmodum ad fteculatiuas fcicntias doElrinam ipfam, ftu difciphnam. Ergohomofi in morcs alios, <\uam cpibus imbutus eft redigcturjnoc nifi confuetudine,legibus,atcfcinftitutis uariatisfieri nonpot. At uero in Repub. prdefertim qmdem in optima illa y nonfidtim\ege$ y confmudine$fy nmantur^ob ufum fcilicet diutimm uirtutis y more^ ; ipfos ophmos^cofi rmatos'q h in qbus funt ciues exerciuti , a t<y inftitu ti\imm\uero dum mutantur y fenjim id fit^necmfi in fimiliores.ac propiores primwn tranfeunv.ac ita rceccffe c$lcafjt£iusipfos,dtfyhabicudtne$,feruato <ieinccps ordine fubinde imm : tari y ^ous^adfuprema corruptioncm peruzntumftcjn qua^ uelut in exrretno omnium graduum pepimi y & perditifimi mores infuntSxeplumautemhorumomnium facilc eftex his moribus colUgere^ui haud ita pridem apud nos coepcrc y & iam annum ({uadrdgcfxmum progrefiijn primis\ ; per potcntifiimos quosfyex quo emmftatus ambiciojus irrcpj]t y in <\uo enutnti illifunt y iam , etji in paucifiimis coru>optim& ciuitatismorcs^c ftudit
rcmanferint,pr<efertim in uiro uirtute inftitutorum legaliumprxdito.Deniq; am fuperior* ilU ?Uto abfoluit y cupiditatesquidemipfasinter fe ita coparat,utf>aUm fit , qu<e quenq ; tftorum confequatur: qu<zfane comparatio fic abfolutior eB y & plenior. Qjf IBVS cxphcatis demum ipfius de pambus huius fatnti<e necejfarijs fermo terminatur, quod nos declarare in animo habuimusdtaq- inquit Plato cum uires,{feumores)amm<etribus mdeanturcom frehendi gcneribus,quot funt etiam ciuitafu difrin- &a interfe generajrima efl pars anim^qua homo fapientiam arnatfs a§e£tatSecunda,<{ua jinem dilignjartimmoderateyutambitiofusipartim nimiu, & in excejfu y ut tyrannus.Tertia additur,qu<e con- v cupifcentix e^uttlitatem maximeaffeBans.Volup-^ tatum idcirco genera tria effe neceffe ffl, qu<e unicmq; horum correftodenrxum nemo ambigat ipfas uoluptateSyUeluti quandam umbram corpus infequen tem,eas i\U infcqui.Hic autem ?Uto y ad harum uolupatum indagationem,qu<e uidelicet earu eligibihorfitutiturargumentatioe topica.lta enim mquit, fi ex iftis tribus hominum generibus unumquemuis mterroges, qua uoluptas illarum trium dulcijsim* cjfetf equidemfuam quisq ; duabus reliquis antcponct.Deindefubdit i{fc infignem quedam hcumM
N iij
^^wjccMwJo Topkorumliho ab Ariflorele expficrf-
*< *nij^ s & 9 ticit<fc in huc modum y Deleftnro,<tt<j ; iudicifc favicntis c£terorumfcntcntid ucrius eJjTe, <jt<£ p<£ftantius.ld^fic proW, cpibd duo vrtfftantifiima ad iudicandum 3 ac cxaminandum inftrwrieta pewes fd~ ficntem folumfint^ea autem exocrientidjtfratio *p * * ttpcfcllantuuergo pbilojopfoo in diiudicandis,deligcn- ^t^isfyuoluptatibuSytumrationcjum experietw creiJhtfmendum eft.Et experientw fant uoluftatum , qu&m ***** iam indc a cueritia fumyfxt dotatus efl ,'reli<j«i duo nullam omninof toientia exyerientiam , nullam koiKpMtis illius fenfum percepernwt: <tt<j; id de experientw.De ratione .quis omnium tadem ratione, nifi Vhilofotbus rcs infticittnam mlgus ivf m <Jko tandem modo oble&amentd maxime percipit , nifi cum doloris aliquid contrari) fuRinet i ut agrotos tan- «ww^h dem ita fanitatcm laudarc «ideWKS,Kt nibil dulcius, £i*h(tftoihiUmabilius effefateantur.utfanitatis iofm fcni. fumjum dcmum habere «i^e<i»t«r, dum morbo ali- <|ko wWdnt.Similiter opKlenti* fumma fmt in p*K perwte extrema laudes: iftamen nibilonwgis ncceffe eft rekKs/iwKibKS per Je, Kt tales fmt , <tIi<JKii contrariumjata^ roole#KW ttntecedere , Mel«t oalam in Ki4edi,<<K<Iicndi<j; jenjMc c<etcris (reri «ideWKS: yfJLL** ^Klto etia or<£&antiQta e<t deU&ammd pMt<md<*
funt y <[u<e fyfd y ut f midntur contrdrio dlicjuo pr<* ceitntenon indigent.Uuncuerb fermoem dhqudnto frolixius Pldto extrdbit y \d ttntu ut prcfcet cjimtti ignordntid omnes homines y $r<tter Philofofhum y uel ipfis in uoluftdtibus dtftimwdis hdllucindntur y <{udn turric^ td \n pdrte cceteris philofofbi pr<f#ct. Verum €d rdtio y <[u4 utiturnihil hdbet cu demonfttdtioe coe y cb id% e& k nobis mdgnd ex $drte pratermifjd: <& tdntumexrdtionibus ipfius exyonendu dcccpimus, qudntu nobis demoftrdtiois fyeciem here uidebdtur. ES T enim$oftdli<[uod interud\lu y hdc rdtione ufus, fdmeSyty fitis^uemddmodum corpordlis hdbitudinis cju<edam exindrittiones funt:itd ignordntid y d t<fe imprudentid funt cju<tdam driimi udcuitds y <& indriitio.Nefydliter driimi pttitid,dtfyintelligentid rep/e tur y cjudmd\imentis corpord reficiuntur,Id duttneritb f>r<£ftdntior y dt<ii f ilidior repletio eh , <{u<z ex eo quod pr<cftwrws eft y <& melius conficitur : id enim quod itd pr<*ftft ahqudntb uerius , d\i<[udntb mdius tffe uidetur.ht<[ui res ipf<£ tdntb exceUetiores funt f ^CMeriomjpMriorii^jTwfcrwwfi^, <[ubmdgis dd res d^ropnqudnt y <[u<efunt<£tern^ \is^ueritdtis0^er^etubmdnh:contrd dt his y <ju<t mdxime diftdt fentiendu eft.cjud rone id y quo dri\m<z dtfe£tusj& 'udcuuillud qu&\ecunfy e^ex^letur y mul
N iiij
tb uerius quiic cR f & mlksfi ii y (fuod corporis tudcudtioifummittitur.Wfyid fane iniurid, cumanintA ippt fit attrndrum rcrum fubftantide multo magis cognatd y mult6 mdgis propm<f«* , (juam corfus , eo ipfo <ju6d illi ad cognitionm y at<fc uolupatcm fubic&um e#,<*terno 4t<fc immortdunm hic in anima rcflctionm fdpicntidm intelligimus y at<^ cognitionm.
A D tac, <j«o <j«i d ucrius cft y <[uo prue&fntws , *t<|; duubiliys <{uid ch y c6 huius iyfius uoluftas e# opMhilior t fiuc dc intcllcttus deleftdtione intelligamus,
rli*MyertS we ^ fy M i % ^ m ucr ° d ia omncs dcleSiatio- , r hvJTnc s momcntaneoe funt y W <{uafi$un£to tmyoris cor h*fl*flC rumfunturrfroftcrcd quodfunt contrarv\sfuis uhi<y fcmixte: intelle&us uoluotas nihil , <[uod «s| fhi , ( . aduerfetur re$crit y ea'<{, rationc y aut eetcrna efl, aut, \ fjf? Ttforte intcreat,non ex contrario idpt ,/ei cx ua~ rj^jn^ridtione <[uadam y ac mutationc y <[u<£ ci oboritur.H* c .lej&vTtutem Platonis ratio omnino(ita mc Dc«s amct)dcmonftratiua eft.
DIC I T fmcrca Kol«pt<ttes ipjws intcllc&us iito pro maiori partc praftatiorcs rcddi y <[uia intclle £«s tas efficit.id uero (ptodeft c2,«t ali<{uid fit pneftiws bonumjdiffum^uidmlonge pr<*ft<wtin; crif,^ wc!iMS.cow/e<i«cns ergo o%«t i««icx (jcilicet iwtel-
leftus)adipfcatur y &cognofcat maxime^at^ optipe omncs uoluptatcs:kQ£Mtctn ucrum eft. A t ratio illa^ua utitur, fcdicct quod id,quod cft caufa ut ali quidfit\>rfifans y illudidm prceftantius crit^robabilis ([uidcm ratio eft,&famofa, no dcmonftratina y utGalenusf>utabat 9 dialc£iic(Z bnpcritia dcccytus:cfuihasomncs PUtonis rationcs demonftratiuas cffc aferit^cumuna tantm, <[uam oftendimus, demonftratiua fitintcr omncs> <{uibus comparandis, diiudicandis'% mterfcuoluptatibus utitur. D E V S iibi opt/mus maximus uitam diu frofcrat, 4tc honoremyUirpraftantifiimc.Hac uerbeft difputationumadfcientiam huius ciuilis difciplina fpc- £iantiumfumma y earum^ncceffarium mhac parre txf>licanda y quam tres noftri comjpendij partes Platoniccc Reiyub. attribut* funt complex* L ldq ; totu in<\uampotuimus breuifimam orationem contuli~ mus^ubd nobis tcporis ^io^facuhasfuit anguPiiff\ma> Idty meo iudiciofumus ajfequuti, ucrumcfc Pfctonicifenfus intelk&um > ueftro in primis auxilio, tjuorum hac in artc fotietas^ubicumc^ opws crat, fuit mihi(utfem$er aliastyeropportuna . Nefyenim hac folum in re y ueftra fuit mihi opcra utdis: nc id quide ^uiccjuidc^ciuodDciimmortalis bcnignitatc /ortitusfum humana 7 uelfacultatis } ucl honchatis } f\nt
tdiumento ueftro y fmc ftudiomibiusq conftitiffct,
Qwd autem uos intelligere uelim uiri paftantiffimi^uorum fyledorcm,dc gloridmdcus qlongijsime proroget: decimus Fla tonis liber hutc ciuili , cp& trd&amus difciplinaniktl admodum conferat.Quid poetica primordia ad hanc bfam pofint coducere, <[utbus nca ; finis utlus conftat , nc<\ ; j er ip/i ueram adipifcimurfcientiam'.id'<^ iam altbi, & htc lucidius cxplicatum efl. Mox paulb ille fuaforias indutxtocs, *c rationes locis <{uibuf iam probabilibus depromptas fubdidit y <{uibus animam immortalem cjleprobarctJt infert deinde fabulam y qiue defignata eorum «nimis loca defcrtbat, <\uorum m guftus , ac tatlus, reliymum^fcnfuumtllecebris, dumuiuerent fjpe-
fabilisfuitcontinentia.Rurfumuliuohptariorum, ubi fiagitioforum dnima,ubtfraudes,ubifee!era puniatur.Zritmuerb lam nos amea fapius pradix\mus, iftiusmodifabuUs non cffc ahcuius mc mcnti. His.n. <{uacun<\ ; uidentur uirtutes coparari,aut ucra uirtutes nonfmt,dut fi uirtutcs dtci dcbct, uiriutis ipfins nomen aquiuocumeffe oportebit. Adde etiam^ubd hmoi ftgmentd \nmime a coi rattonc abfunt-.ftod iamfatisanobisdi&um effe arbttror ,<{uolocode ■ toto imitandi genere dixtmus . Etenim Platoncm ttideri eam fittamjdbulofamfy rationcm ingererc,
qu£ umcn riihil dd humdmm probiutm neceffd* rid f\t\ncc^utrb iu utilis,utfdcilius dduirtutcm mor ulibus itcr dperwr.Qwppe ctubd homincs non p/tK- <ro5 cognofcimus y quifnis ifji legibus y dtfymoribus fftix expertes pfc nc^rudcs ifturu fi£tionum y riihil uirtutc y nihd uitdc inhituto ^rofcfforibus uliu hifi oridrum conccffcnnt .Sunt undcm hoc in gcncrt (fdtcor)uctcrcs illi intcr fc confli&dtifcd in co ctia anxie(nec mirum)& perplcxePldtouerfttustft.ht ttero,we$ primo Reip«t. libro rem y ni[\ locdibus dr~ gumentis dgit hdud nifi ubi fortc dcciddt rd^ tionibus demonftrdtiuisufus:(y idcm itfefd&iut in fecundi libri $r<zfdtione y <jud dc rt niM corumfror* fus dttigimus.
tmtd infigniord^uec Tycogrdfhorum incurid o&-
^ repf 'runr.cporumpior nvmerus fdgina fd cicmtfofcriorlincdmftgn&t,
Ba.ii. /i« dut&.i.z.zGMs y dfyscy.i<) uerhn aumdo^.orimis y fi non.B.iivj.iA6.non inde eft.ij.fed cogniuz.z.dedmet&.^oderit.x^iugiexcr- . B. 'V. i.i.i//wsq ; pr < f/criprH>«.8.ji^iiJonfi. z. 5. <jm<c ucro funt.4 Bdntur.Ex his.6.fd: f*lfd y ut.B.ii.u9.erdt. B.-vii).i.-f dcficpii luttuofumci con. Cy.i. 4 cbrios ncc dcliros.i^.iuuit^ffolitd.^.imiutionis d&io.G »j.i.i44<is$ in.z .zz.contincrc debet,cm.D. ij.i. u.cufodcmfand.z.zz.ftufelices.zs jfeiungitis. D iij.i.io.<t«rexpC(iiti/?,Z4.recipitf«r.D^i.i.9.coMftiflwrnr, . D.^.i.z.Qui.yueniret ^Mifit mc diunt,
z.i.compdrdtusc?t.i7.innouetur.D.ih].i.6.fdrticuldres.9-uitafe<[u<itur<&df>f>etdt,<{uod fimile.z.io.hu mmimani-.EAA.dnobis.7.minutulos'dlos. E. jj.i. 15 porerir.E.iiij.iwpHlps m.E.N^.i\6.prrori^ ; .F.t.
fcoc.F .ij . 1 . g.injo/r/cffntr. F.iij i.1.1 dicit$.$.Rem fubxomit.F W).uzi. gerenddjit . 14. deceatne.f. -yi i i5'<I«'^-F->ij.i.«o.«r^pemawer:.i.i5 ^rfdi-
F.^iij.i lo.fttMwerewHS^.G.^.i^.Ho/MMrjMr.iS . <i<i- «errerMr,rd>«e» in.\%<[uiddam G.iij.i.i* msfi;u5r«r
2.ii.row/c.G.>u,6.po/?e > cMWper.G.'V»jj.t.ii.irt-
digent$M£pjAAf.perfuddt4nt rerum.U. yi. i. 14. ttrais.i.z+quo p*fto.H.*yij.i.i6 . humana uoluntas / n pr^are.H^ii].\ \$.inf\itutifmt.i z$.inintelligibi~ Ithus. I .v\.\.\\.$arumnumerorum y .L.14.0& fitcdi* tatem, l.ii]>i.i.<itfy<icumen y kges. I iiv\.z. 14. dum propius.LyiAAZ hancjtf corrMpr.z.15. cfutf paucoru (iowiwtrK. LV/ij.i, 15.no» <tt ^Zrerms-i.^cfe/eftittiones ctiamjudusalede, . K ij.i.i.KUtfrwr, atfy. > ./Imt miwi, .z.z.debeat.K.iivj \.z>alicjuando ex prof>r.z.%. ' fmdiares y ac.\%.nusfinem.K^*z.zz.rege appelUre, qinferu.K.ViA.%. :ijstamen y zz. lifyauxil.z.%. ciucs fenfmm K.iv\.z.s*omne$ comparat . L . z.z^iniu^ rium.L.yjA.zjniurif uindiSt. zAo.quihaud.u.fuubmt:. ISvjA.io.ipfa Repub.ZAZ.nonminor y <iuam L.ixij.i.zo./}7 qucm.Zr.u. tranfmittct > ftam maxime uelutprje^antioremperfccj.L.yA.^.imitatifunt 7 L ^i.i.z.quod minimaA)XoniurartcosX.1t]A*z4.uo~ Ikptatumciim »4tl . L. 'V i q . 1 . S- ^ ^ <?i/^iri rn M. z • 9« e\*deferat, . M.illz^. utin arboribus alia atfyalii germinctftltlidnt. N iriyz.t.^fo^ucd illi.N.l.u ce\ebris>non>\z.efi fententiarutnad.\^..neceffd riarum..
Le#or <tmw<i: Jwertet,
4[ Impreffum Fow* m C<tmpo Ylordt^tr^Ahierium
Doric . £7 L« doiticum fmres Brixianos. }
A?mo Dominu
M. D. XXXIX.