Contents — 8 sections
[chapter 1]
بسم الله الرحمن الرحيم صلى الله على محمد وآله
|| كتاب الشعر
الغرض فى هذا القول تلخيص ما فى كتاب أرسطوطاليس فى الشعر من القوانين الكلية المشتركة لجميع الأمم، أو للأكثر؛ إذ كثير مما فيه هى قوانين خاصة بأشعارهم. وعادتهم فيها إما أن تكون نسبا موجودة فى كلام العرب، أو موجودة فى غيره من الألسنة.
قال: إن قصدنا الآن التكلم فى صناعة الشعر، وفى أنواع الأشعار. وقد يجب، على من يريد أن تكون القوانين التى تعطى فيها تجرى مجرى الجودة، أن يقول أولا: ما فعل كل واحد من الأنواع الشعرية؟ ومماذا تتقوم الأقاويل الشعرية؟ ومن كم من شىء تتقوم؟ وأيما هى أجزاؤها التى تتقوم بها؟ وكم أصناف الأغراض التى تقصد بالأقاويل الشعرية؟ — وأن يجعل كلامه فى هذا كله من الأوائل التى لنا بالطبع فى هذا المعنى.
قال: فكل شعر، وكل قول شعرى فهو إما هجاء، وإما مديح. وذلك بين باستقراء الأشعار، وبخاصة أشعارهم التى كانت فى الأمور الإرادية: أعنى الحسنة والقبيحة. وكذلك الحال فى الصنائع المحاكية لصناعة الشعر، التى هى: الضرب بالعيدان، والزمر، والرقص — أعنى أنها معدة بالطبع لهذين الغرضين.
والأقاويل الشعرية هى الأقاويل المخيلة. وأصناف التخييل والتشبيه ثلاثة: اثنان بسيطان، وثالث مركب منهما. اما الاثنان البسيطان فأحدهما تشبيه شىء بشىء وتمثيله به؛ وذلك يكون فى لسان لسان بألفاظ خاصة عندهم، مثل: كأن، وإخال، وما أشبه ذلك فى لسان العرب، وهى التى تسمى عندهم حروف التشبيه. وإما أخذ الشبيه بعينه بدل الشبيه، وهو الذى يسمى الإبدال فى هذه الصناعة، وذلك مثل قوله تعالى: « وأزواجه أمهاتهم»، ومثل قول الشاعر:
هو البحر من أى المواضع أتيته
وينبغى أن تعلم أن فى هذا القسم تدخل الأنواع التى يسميها أهل زماننا استعارة وكناية، مثل قول الشاعر:
وعرى أفراس الصبا ورواحله
ومثل قوله تعالى: « أو جاء أحد منكم من الغائط». إلا أن الكنايات — أكثر ذلك — هى إبدالات من لواحق الشىء؛ والاستعارة هى إبدال من مناسبه، أعنى إذا كان شىء نسبته إلى الثانى نسبة الثالث إلى الرابع فابدال اسم الثالث إلى الأول وبالعكس.
وقد تقدم فى كتاب «الخطابة» من كم شىء تكون الإبدالات.
وأما القسم الثانى فهو أن يبدل التشبيه، مثل أن تقول: الشمس كأنها فلانة، أو الشمس هو فلانة، لا: فلانة كالشمس، ولا: هى الشمس. وبالعكس قول ذى الرمة:
ورمل كأوراك العذارى ...
والصنف الثالث من الأقاويل الشعرية هو المركب من هذين.
قال: وكما أن الناس بالطبع قد يخيلون ويحاكون بعضهم بعضا بالأفعال، مثل محاكاة بعضهم بعضا بالألوان والأشكال والأصوات — وذلك إما بصناعة وملكة توجد للمحاكين، وإما من قبل عادة تقدمت لهم فى ذلك — كذلك توجد لهم المحاكاة بالأقاويل بالطبع والتخييل. والمحاكاة فى الأقاويل الشعرية تكون من قبل ثلاثة أشياء: من قبل النغم المتفقة، ومن قبل الوزن، ومن قبل التشبيه نفسه. وهذه قد يوجد كل واحد منها مفردا عن صاحبه مثل وجود النغم فى المزامير، والوزن فى الرقص، والمحاكاة فى اللفظ، أعنى الأقاويل المخيلة الغير موزونة. وقد تجتمع هذه الثلاثة بأسرها، مثلما يوجد عندنا فى النوع الذى يسمى الموشحات والأزجال، وهى الأشعار التى استنبطها فى هذا اللسان أهل هذه الجزيرة. إذ كانت الأشعار الطبيعية هى ما جمعت الأمرين جميعا، والأمور الطبيعية إنما توجد للأمم الطبيعيين، فان أشعار العرب ليس فيها لحن، وإنما هى: إما الوزن فقط، وإما الوزن والمحاكاة معا فيها.
وإذا كان هذا هكذا، فالصناعة المخيلة، أو التى تفعل فعل التخييل، ثلاثة: صناعة اللحن، وصناعة الوزن، وصناعة عمل الأقاويل المحاكية — وهذه الصناعة المنطقية التى ننظر فيها فى هذا الكتاب.
قال: وكثيرا ما يوجد من الأقاويل التى تسمى «أشعارا» ما ليس فيها من معنى الشعرية إلا الوزن فقط كأقاويل سقراط الموزونة وأقاويل أنبادقليس فى الطبيعيات، بخلاف الأمر فى أشعار أوميروش؛ فانه يوجد فيها الأمران جميعا.
قال: ولذلك ليس ينبغى أن يسمى «شعرا» بالحقيقة إلا ما جمع هذين. وأما تلك فهى أن تسمى «أقاويل» أحرى منها أن تسمى «شعرا»؛ وكذلك الفاعل أقاويل موزونة فى الطبيعيات هو أحرى أن يسمى «متكلما» من أن يسمى «شاعرا». وكذلك الأقاويل المخيلة التى تكون من أوزان مختلطة ليست أشعارا. — وحكى أن كانت توجد عندهم، ‘أعنى من أوزان مختلطة. وهذا غير موجود عندنا.
فقد تبين من هذا القول: كم أصناف المحاكاة، ومن أى الصنائع تلتئم المحاكاة بالقول حتى تكون تامة الفعل.
[chapter 2] فصل
قال: ولما كان المحاكون والمشبهون إنما يقصدون بذلك أن يحثوا على عمل بعض الأفعال الإرادية، وأن يكفوا عن عمل بعضها، فقد يجب ضرورة أن تكون الأمور التى تقصد محاكاتها: إما فضائل، وإما رذائل. وذلك أن كل فعل وكل خلق إنما هو تابع لأحد هذين: أعنى الفضيلة والرذيلة؛ فقد يجب ضرورة أن تكون الفضائل إنما تحاكى بالفضائل والفاضلين، وأن تكون الرذائل تحاكى بالرذائل والأرذلين. وإذا كان كل تشبيه وحكاية إنما تكون بالحسن والقبيح، فظاهر أن كل تشبيه وحكاية إنما يقصد بها التحسين والتقبيح. وقد يجب مع هذا ضرورة أن يكون المحاكون للفضائل، أعنى المسائلين بالطبع إلى محاكاتها، أفاضل، والمحاكون للرذائل أنقص طبعا من هؤلاء وأقرب إلى الرذيلة. وعن هذين الصنفين من الناس وجد المديح والهجو، أعنى مدح الفضائل وهجو الرذائل. ولهذا كان بعض الشعراء يجيد المدح ولا يجيد الهجو، وبعضهم بالعكس. أعنى يجيد الهجو ولا يجيد المدح. فاذن بالواجب ما كان يوجد لكل تشبيه وحكاية هذان الفصلان: أعنى التحسين والتقبيح. وهذان الفصلان إنما يوجدان للتشبيه والمحاكاة التى تكون بالقول، لا المحاكاة التى تكون بالوزن، ولا التى تكون باللحن.
وقد يوجد للتشبيه بالقول فصل ثالث، وهو التشبيه الذى يقصد به مطابقة المشبه به من غير أن يقصد فى ذلك تحسين أو تقبيح، لكن نفس المطابقة. وهذا النوع من التشبيه هو كالمادة المعدة لأن تستحيل إلى الطرفين: أعنى أنها تستحيل تارة إلى التحسين بزيادة عليها، وتارة إلى التقبيح بزيادة أيضا عليها.
قال: وهذه كانت طريقة أوميروش، أعنى أنه كان يأتى فى تشبيهاته بالمطابقة والزيادة المحسنة والمقبحة.
ومن الشعراء من إجادته إنما هى فى المطابقة فقط، ومنهم من إجادته فى التحسين والتقبيح، ومنهم من جمع الأمرين مثل أوميروش. وتمثل فى كل صنف من هؤلاء بأصناف من الشعراء كانوا مشهورين فى مدنهم وسياستهم باستعمال صنف صنف من أصناف هذه التشبيهات الثلاثة. — وأنت، فليس يعسر عليك وجود مثالات ذلك فى أشعار العرب، وإن كانت أكثر أشعار العرب إنما هى — كما يقول أبو نصر — فى النهم والكريه. وذلك أن النوع الذى يسمونه: «النسيب» إنما هو حث على الفسوق. ولذلك ينبغى أن يتجنبه الولدان؛ ويؤدبون من أشعارهم بما يحث فيه على الشجاعة والكرم، فانه ليس تحث العرب فى أشعارها من الفضائل على سوى هاتين الفضيلتين — وإن كانت ليس تتكلم فيهما على طريق الحث عليهما، وإنما تتكلم فيهما على طريق الفخر. وأما الصنف من الأشعار الذى المقصود به المطابقة فقط فهو موجود كثيرا فى أشعارهم، ولذلك يصفون الجمادات كثيرا والحيوانات والنبات. وأما اليونانيون فلم يكونوا يقولون أكثر ذلك شعرا إلا وهو موجه نحو الفضيلة، أو الكف عن الرذيلة، أو ما يفيد أدبا من الآداب، أو معرفة من المعارف.
فقد تبين من هذا القول أن أصناف التشبيهات ثلاثة أصول، وأن فصولها ثلاثة. وتبين ما هى هذه الفصول الثلاثة والأصناف الثلاثة. ويشبه — إذا استقريت الأشعار — أن يقع اليقين بأنه ليس هاهنا صنف رابع من أصناف التشبيهات ولا فصل رابع من فصول تلك الأصناف.
[chapter 3] فصل
قال: ويشبه أن تكون العلل المولدة للشعر بالطبع فى الناس علتين: أما العلة الأولى فوجود التشبيه والمحاكاة للإنسان بالطبع من أول ما ينشأ، أعنى أن هذا الفعل يوجد للناس وهم أطفال. وهذا شىء يختص به الإنسان من دون سائر الحيوانات. والعلة فى ذلك أن الإنسان، من بين سائر الحيوان، هو الذى يلتذ بالتشبيه للأشياء التى قد أحسها وبالمحاكاة لها. والدليل على أن الإنسان يسر بالتشبيه بالطبع ويفرح هو أنا نلتذ ونسر بمحاكاة الأشياء التى لا نلتذ باحساسها؛ وبخاصة إذا كانت المحاكاة شديدة الاستقصاء، مثلما يعرض فى تصاوير كثير من الحيوانات التى يعملها المهرة من المصورين. ولهذه العلة استعمل فى التعليم عند الإفهام والتخاطب الإشارات: فإنها أداة معينة على فهم الأمر الذى يقصد تفهيمه، لمكان ما فيها من الإلذاذ الذى هو موجود فى الإشارات من قبل ما فيها من التخييل، فتكون النفس بحسب التذاذها به أتم قبولا له. فان التعليم ليس إنما يوجد للفيلسوف فقط، بل وللناس فى ذلك مشاركة يسيرة مع الفيلسوف. وذلك أنه يوجد التعليم بالطبع يصدر من إنسان إلى إنسان بحسب قياس ذلك الإنسان المعلم من الإنسان المنعلم. والإشارات، لما كانت إنما هى تشبيهات لأمور قد أحست، فبين أنها إنما تستعمل لموضع المسارعة إلى الفهم والقبول له، وأنه إنما يفهم بما فيها من الإلذاذ لموضع التخييل الذى فيها. فهذه هى العلة الأولى المولدة للشعر.
وأما العلة الثانية فالتذاذ الإنسان أيضا بالطبع بالوزن والألحان. فان الألحان يظهر من أمرها أنها مناسبة للوزن عند الذين فى طباعهم أن يدركوا الأوزان والألحان. فالتذاذ النفس بالطبع بالمحاكاة والألحان والأوزان هو السبب فى وجود الصناعات الشعرية، وبخاصة عند الفطر الفائقة فى ذلك. فاذا نشأت الأمة تولدت فيهم صناعة الشعر من حيث إن الأول يأتى منها أولا بجزء يسير، ثم يأتى من بعده بجزء آخر، وهكذا إلى أن تكمل الصناعات الشعرية وتكمل أيضا أصنافها بحسب استعداد صنف صنف من الناس للالتذاذ أكثر بصنف صنف من أصناف الشعر — مثال ذلك أن النفوس التى هى فاضلة وشريفة بالطبع هى التى تنشئ أولا صناعة المديح، أعنى مديح الأفعال الجميلة؛ والنفوس التى هى أخس من هذه هى التى تنشىء صناعة الهجاء، أعنى هجاء الأفعال القبيحة؛ وإن كان قد يضطر الذى مقصده الهجاء للشرار والشرور أن ممدح الأخيار والأفعال الفاضلة ليكون ظهور قبح الشرور أكثر، أعنى إذا ذكرها ثم ذكر بازائها الأفعال القبيحة.
فهذا ما فى هذا الفصل من الأمور المشتركة لجميع الأمم أو للأكثر. وسائر ما يذكر فيه فكله أو جله مما يخص أشعارهم وعادتهم فيها. وذلك أنه يذكر أصناف الصناعات الشعرية التى كانت تستعمل عندهم، وكيف كان منشأ واحدة واحدة منها بالطبع، وأى جزء هو المتقدم منها فى الكون على أى جزء، وبخاصة فى صناعة المديح وصناعة الهجاء المشهورتين عندهم. ويذكر، مع هذا، أول من ابتدأ صناعة صناعة من تلك الصنائع الشعرية المعتادة عندهم و من زاد فيها ومن كملها بعد. وهو فى هذا الباب يثنى على أوميروش ثناءا كثيرا، ويعرف أنه الذى أعطى مبادئ هذه الصنائع، وأنه لم يكن لأحد قبله فى صناعة المديح عمل له قدر يعتد به، ولا فى صناعة الهجاء، ولا فى غير ذلك من الصنائع المشهورة عندهم.
قال: والأنقص من الأشعار والأقصر هى المتقدمة بالزمان، لأن الطباع أسهل وقوعا عليها أولا. والأقصر هى التى تكون من مقاطع أقل، والأنقص هى التى تكون من نغمات أقل أيضا.
قال: والدليل على أن هذه الأنواع أسبق إلى النفوس أن الناس عند المنازعات قد يرتجلون مصاريع من هذه فى مجادلتهم، وذلك عند الحرج — يريد، فيما أحسب، مثل قول القائل: لا — لا — لا، يمد بها صوته، ومثل قوله: ليس — هذا — كذا، مادا بها صوته. فان أمثال هذه المراجعات هى مصاريع موزونة ذات لحن. وأما التى هى أطول وأتم فانما ظهرت بأخرة، كالحال فى سائر الصنائع.
قال: وصناعة الهجاء ليس إنما يقصد بها المحاكاة بكل ما هو شر وقبيح فقط، بل وبكل ما هو شر مستهزأ به، أى مرذول قبيح غير مهتم به.
قال: والدليل على أن الاستهزاء يجب أن يجمع هذه الثلاثة الأوصاف أنه يوجد فى وجه المستهزئ هذه الأحوال الثلاثة: أعنى قباحة الوجه، وهيئة الاستصغار، وقلة الاكتراث بالمستهزأ به، وذلك بخلاف وجه الغاضب، أعنى أن فيه قبحا واهتماما. وتلك هى حالة نفس الغاضب على الشىء الذى يغضب عليه.
[chapter 4] فصل
قال: وإيجاد صناعة المديح يكون تعلمها فى الأعاريض الطويلة، لا فى القصيرة. ولذلك رفض المتأخرون الأعاريض القصار التى كانت تستعمل فيها وفى غيرها من صنائع الشعر.
وأخص الأوزان بها هو الوزن البسيط الغير مركب. ولكن ينبغى ألا يبلغ فيها من الطول إلى حد يستكره. والحد المفهم جوهر صناعة المديح هو أنها تشبيه ومحاكاة للعمل الإرادى الفاضل الكامل الذى له قوة كلية فى الأمور الفاضلة، لا قوة جزئية فى واحد واحد من الأمور الفاضلة — محاكاة تنفعل لها النفوس انفعالا معتدلا بما يولد فيها من الرحمة والخوف، وذلك بما يخيل فى الفاضلين من النقاء والنظافة، فان المحاكاة إنما هى للهيئات التى تلزم الفضائل، لا للملكات إذ ليس يمكن فيها أن يتخيل. وهذه المحاكاة بالقول تكمل إذا قرن بها اللحن والوزن. وقد توجد من المنشدين أحوال أخر خارجة عن الوزن واللحن تجعل القول أتم محاكاة، وهى الإشارات والأخذ بالوجوه الذى قيل فى كتاب «الخطابة».
فأول أجزاء صناعة المديح الشعرى فى العمل هو أن تحصى المعانى الشريفة التى بها يكون التخييل، ثم تكسى تلك المعانى اللحن والوزن الملائمين للشىء المقول فيه.
وعمل اللحن فى الشعر هو أنه يعد النفس لقبول خيال الشىء الذى يقصد تخييله. فكأن اللحن هو الذى يفيد النفس الاستعداد الذى به تقبل التشبيه والمحاكاة للشىء المقصود تشبيهه. وإنما يفيد النفس هذه الهيئة فى نوع نوع من أنواع الشعر اللحن الملائم لذلك النوع من الشعر بنغماته وتأليفه. فانه، كما أنا نجد النغم الحادة تلائم نوعا من القول غير الذى تلائمه النغمات الثقال، كذلك ينبغى أن نعتقد فى تركيب الألحان وهيئات المحدثين والقصاص التى تكمل التخييل الموجود فى الأقاويل الشعرية أنفسها من قبل هذه الثلاثة، أعنى التشبيه والوزن واللحن، التى هى اسطقسات المحاكاة، هى بالجملة هيئتان: إحداهما هيئة تدل على خلق وعادة، كمن يتكلم كلام عاقل أو كلام غضوب؛ والثانية هيئة تدل على اعتقاد. فانه ليس هيئة من يتكلم، وهو متحقق بالشىء، هيئة من يتكلم فيه وهو شاك. فالقاص والمحدث فى المديح ينبغى أن تكون هيئة قوله وشكله هيئة محق لا شاك، وهيئة جاد لا هازل، مثل قول القائل أى أناس يكونون فى غاياتهم واعتقاداتهم. والقصص والحديث الذى ينبغى أن يعبر عنه القاص والمحدث — وهو بهاتين الحالتين — هو الخرافة التى تكون بالتشبيه والمحاكاة. وأعنى بالخرافة: تركيب الأمور التى تقصد محاكاتها إما بحسب ما هى عليه فى أنفسها، أعنى فى الوجود؛ وإما بحسب ما اعتيد فى الشعر من ذلك وإن كان كذبا. ولهذا قيل للأقاويل الشعرية خرافات. فالقصاص والمحدثون بالجملة هم الذين لهم قدرة على محاكاة العادات والاعتقادات.
قال: وقد يجب أن تكون أجزاء صناعة المديح ستة: الأقاويل الخرافية، والعادات، والوزن، والاعتقادات، والنظر، واللحن. — والدليل على ذلك أن كل قول شعرى قد ينقسم إلى مشبه ومشبه به؛ والذى به يشبه ثلاثة: المحاكاة والوزن، واللحن. والذى يشبه فى المدح ثلاثة أيضا: العادات والاعتقادات، والنظر، أعنى الاستدلال لصواب الاعتقاد. فتكون أجزاء صناعة المديح ضرورة: ستة. وإنما كانت العادات والاعتقادات أعظم أجزاء المديح لأن صناعة المديح ليست هى صناعة تحاكى الناس أنفسهم من جهة ما هم أشخاص ناس محسوسون، بل إنما تحاكيهم من قبل عاداتهم الجميلة وأفعالهم الحسنة. واعتقاداتهم السعيدة تشمل الأفعال والخلق، ولذلك جعلت العادة أحد أجزاء الستة، واستغنى بذكرها فى التقسيم عن ذكر الأفعال والخلق. وأما النظر فهو إبانة صواب الاعتقاد وكأنه كان عندهم ضربا من الاحتجاج لصواب الاعتقاد الممدوح به. وهذا كله ليس يوجد فى أشعار العرب. وإنما يوجد فى الأقاويل الشرعية المديحية. وكانوا يحاكون هذه الثلاثة الأشياء، أعنى العادات والاعتقادات والاستدلال، بالثلاثة الأصناف من الأشياء التى بها يحاكى، أعنى: القول المخيل، والوزن، واللحن.
قال: وأجزاء القول الخرافى، من جهة ما هو محاك، جزءان — وذلك أن كل محاكاة فاما أن نوطىء لمحاكاته بمحاكاة ضده، ثم ننتقل منه إلى محاكاته وهو الذى كان يعرف عندهم بالإدارة. وإما أن نحاكى الشىء نفسه دون أن نعرض لمحاكاة ضده، وهو الذى كان يسمونه بالاستدلال.
والذى يتنزل من هذه الأجزاء منزلة المبدأ والأس هو القول الخرافى المحاكى. — والجزء الثانى: العادات، وهو الذى تستعمل أولا فيه المحاكاة، أعنى أنه الذى يحاكى. وإنما كانت الحكاية هى العمود والأس فى هذه الصناعة لأن الالتذاذ ليس يكون بذكر الشىء المقصود ذكره دون أن يحاكى، بل إنما يكون الالتذاذ به والقبول له إذا حوكى. ولذلك لا يلتذ إنسان بالنظر إلى صور الأشياء الموجودة أنفسها، ويلتذ بمحاكاتها وتصويرها بالأصباغ والألوان. ولذلك استعمل الناس صناعة الزواقة والتصوير.
والجزء الثالث لصناعة المديح، أعنى التالى للثانى، هو: الاعتقاد. وهذا هو القدرة على محاكاة ما هو موجود كذا، أو ليس بموجود كذا. وذلك مثل ما تتكلفه الخطابة من تبيين أن شيئا موجود أو غير موجود. إلا أن الخطابة تتكلف ذلك بقول مقنع، والشعر بقول محاك. وهذه المحاكاة هى أيضا موجودة فى الأقاويل الشعرية.
قال: وقد كان الأقدمون من واضعى السياسات يقتصرون على تمكين الاعتقادات فى النفوس بالأقاويل الشعرية حتى شعر المتأخرون بالطرق الخطبية. — والفرف بين القول الشعرى الذى يحث على الاعتقاد، والذى يحث على العادة، أن الذى يحث على العادة يحث على عمل شىء أو على الهرب من شىء. والقول الذى يحث على الاعتقاد إنما يحث على أن شيئا موجود أو غير موجود، لا على شىء يطلب أو يهرب عنه.
والجزء الرابع لهذه الأجزاء، أعنى التالى للثالث، هو: الوزن. ومن تمامه أن يكون مناسبا للغرض. فرب وزن يناسب غرضا ولا يناسب غرضا آخر.
والجزء الخامس فى المرتبة هو: اللحن. وهو أعظم هذه الأجزاء تأثيرا وأفعلها فى النفوس.
والجزء السادس هو النظر، أعنى الاحتجاج لصواب الاعتقاد أو صواب العمل، لا بقول إقناعى، فان ذلك غير ملائم لهذه الصناعة، بل بقول محاك. فإن صناعة الشعر ليست مبنية على الاحتجاج والمناظرة، وبخاصة صناعة المديح، ولذلك ليس يستعمل المديح صناعة النفاق والأخذ بالوجوه كما تستعملها الخطابة.
قال: والصناعة العلمية التى تعرف من ماذا تعمل الأشعار وكيف تعمل، أتم رئاسة من عمل الأشعار، فان كل صناعة توقف ما تحتها من الصنائع على عملها هى أرأس مما تحتها.
[chapter 5] فصل
فإذ قد قيل ما هى صناعة المديح، ومماذا تلتئم، وكم أجزاؤها، وما هى — فلنقل فى الأشياء التى بها يكون حسن الأمور التى يتقوم بها الشعر. فان القول فى هذه الأشياء ضرورى فى صناعة المديح وفى غيرها، وهو لها بمنزلة المبدأ. وذلك أن الأمور التى تتقوم منها الصنائع صنفان: أمور صرورية، وأمور تكون بها أتم وأفضل.
فنقول: إنه يجب أن تكون صناعة المديح مستوفية لغايات فعلها، أعنى أن تبلغ من التشبيه والمحاكاة الغاية التى فى طباعها أن تبلغه. وذلك يكون بأشياء: أحدها أن يكون للقصيدة عظم ما محدود تكون به كلا وكاملة. والكل والكامل هو ما كان له مبدأ ووسط وآخر. والمبدأ «قبل»، وليس يجب أن يكون «مع» الأشياء التى هو لها مبدأ. والآخر هو «مع» الأشياء التى هو لها آخر وليس هو «قبل». والوسط هو «قبل» و«مع» ، فهو أفضل من الطرفين إذ كان الوسط فى المكان قبل وبعد، فان الشجعان هم الذين مكانهم فى الحرب ما بين مكان الجبناء ومكان المتهورين، وهو المكان الوسط. وكذلك الحد الفاصل فى التركيب هو الوسط، وهو الذى يتركب من الأطراف ولا تتركب الأطراف منه. وليس يجب أن يكون المتوسط وسطا، أى خيارا فى التركيب والترتيب فقط بل وفى المقدار. وإذا كان ذلك كذلك، فقد يجب أن يكون للقصيدة أول ووسط وآخر، وأن يكون كل واحد من هذه الأجزاء وسطا فى المقدار، وكذلك يجب فى الجملة المركبة منها أن تكون بقدر محدود، لا أن تكون بأى عظم اتفق. وذلك أن الجودة فى المركب تكون من قبل شيئين: أحدهما الترتيب، والثانى المقدار؛ ولهذا لا يقال فى الحيوان الصغير الجثة يالإضافة إلى أشخاص نوعه إنه جيد. والحال فى المخاطبة الشعرية فى ذلك كالحال فى التعليم البرهانى، أعنى أن التعليم إن كان قصير المدة لم يكن الفهم جيدا، ولا إن كان أطول مما ينبغى لأنه يلحق المتعلم فى ذلك النسيان. والحال فى ذلك كالحال فى النظر إلى المحسوس، أعنى أن النظر إلى المحسوس إنما يكون جيدا إذا كان بين الناظر وبينه بعد متوسط، لا إذا كان بعيدا منه جدا ولا إذا كان قريبا منه جدا، والذى يعرض فى التعليم بعينه يعرض فى الأقاويل الشعرية، أعنى أنه إن كانت للقصيدة قصيرة لم تستوف أجزاء المديح؛ وإن كانت طويلة لم يمكن أن تحفظ فى ذكر السامعين أجزاؤها، فيعرض لهم إذا سمعوا الأجزاء الأخيرة أن يكونوا قد نسوا الأولى. وأما الأقاويل الخطبية التى تستعمل فى المناظرة فليس لها قدر محدود بالطبع، ولذلك احتاج الناس أن يقدروا زمان المناظرة بين الخصوم إما بآلة الماء على ما جرت به العادة عند اليونانيين إذ كانوا إنما يعتمدون الضمائر فقط، وإما بتأجيل الأيام كالحال عندنا، إذ كان المعتمد فى الخصومات عندنا إنما هى الأشياء المقنعة التى من خارج. ولذلك لو كانت صناعة المديح بالمناظرة لكان يحتاج فيها إلى تقدير زمان المناظرة بساعات المساء أو غيرها. لكن لما لم يكن الأمر كذلك، وجب أن يكون لصناعة الشعر حد طبيعى كالحال فى الأقدار الطبيعية للأمور الموجودة. وذلك أنه كما أن جميع المتكونات إذا لم يعقها فى حال الكون سوء البخت صارت إلى عظم محدود بالطبع. كذلك يجب أن تكون الحال فى الأقاويل الشعرية، وبخاصة فى صنفى المحاكاة، أعنى التى ينتقل فيها من الضد إلى الضد، أو يحاكى فيها الشىء نفسه من غير أن ينتقل إلى ضده.
قال: ومما يحسن به قوام الشعر ألا يطول فيه بذكر الأشياء الكثيرة التى تعرض للشىء الواحد المقصود بالشعر. فان الشىء الواحد تعرض له أشياء كثيرة. وكذلك يوجد للشىء الواحد المشار إليه أفعال كثيرة.
قال: ويشبه أن يكون جميع الشعراء لا يتحفظون بهذا، بل ينتقلون من شىء إلى شىء ولا يلزمون غرضا واحدا بعينه، ما عدا أوميرش.
وأنت تجد هذا كثيرا ما يعرض فى أشعار العرب والمحدثين وبخاصة عند المدح، أعنى أنه إذا عن لهم شىء مامن أسباب الممدوح — مثل سيف أوقوس — اشتغلوا بمحاكاته وأضربوا عن ذكر الممدوح.
وبالجملة، فيجب أن تكون الصناعة تشبه بالطبيعة، أعنى أن تكون إنما تفعل جميع ما تفعله من أجل غرض واحد وغاية واحدة. وإذا كان ذلك كذلك، فواجب أن يكون التشبيه والمحاكاة لواحد ومقصودا به غرض واحد، وأن يكون لأجزائه عظم محدود وأن يكون فيها مبدأ ووسط وآخر، وأن يكون الوسط أفضلها. فان الموجودات التى وجودها فى الترتيب وحسن النظام، إذا عدمت ترتيبها لم يوجد لها الفعل الخاص بها.
قال: وظاهر أيضا مما قيل من مقصد الأقاويل الشعرية أن المحاكاة التى تكون بالأمور المخترعة الكاذبة ليست من فعل الشاعر، وهى التى تسمى أمثالا وقصصا، مثل ما فى كتاب «كليلة ودمنه». لكن الشاعر إنما يتكلم فى الأمور الموجودة أو الممكنة الوجود، لأن هذه هى التى يقصد الهرب عنها أو طلبها أو مطابقة التشبيه لها، على ما قيل فى فصول المحاكاة. وأما الذين يعملون الأمثال والقصص فان عملهم غير عمل الشعراء — وإن كانوا قد يعملون تلك الأمثال والأحاديث المخترعة بكلام موزون. وذلك أن كليهما، وإن كانا يشتركان فى الوزن، فأحدهما يتم له العمل الذى قصده بالخرافة، وإن لم تكن موزونة، وهو التعقل الذى يستفاد من الأحاديث المخترعة. والشاعر لا يحصل له مقصوده على التمام من التخييل إلا بالوزن. فالفاعل للأمثال المخترعة والقصص إنما يخترع أشخاصا ليس لها وجود أصلا ويضع لها أسماء. وأما الشاعر فانما يضع أسماء لأشياء موجودة. وربما تكلموا فى الكليات، ولذلك كانت صناعة الشعر أقرب إلى الفلسفة من صناعة اختراع الأمثال. — وهذا الذى قاله هو بحسب عادتهم فى الشعر الذى يشبه أن يكون هو الأمر الطبيعى للأمم الطبيعية.
قال: وأكثر ما يجب أن يعتمد فى صناعة المديح أن تكون الأشياء المحاكيات أمورا موجوة، لا أمورا لها أسماء مخترعة، فان المديح إنما يتوجه نحو التحريك إلى الأفعال الإرادية. فاذا كانت الأفعال ممكنة، كان الإقناع فيها أكثر وقوعا، أعنى التصديق الشعرى الذى يحرك النفس إلى الطلب أو الهرب.
وأما الأشياء الغير موجودة فليس توضع وتخترع لها أسماء فى صناعة المديح إلا أقل ذلك، مثل وضعهم الجود شخصا، ثم يضعون أفعالا له ويحاكونها ويطنبون فى مدحه. وهذا النحو من التخييل، وإن كان قد ينتفع به منفعة غير يسيرة لمناسبة أفعال ذلك الشىء المخترع وانفعالاته للأمور الموجودة، فليس ينبغى أن يعتمد فى صناعة المديح. فان هذا النحو من التخييل ليس مما يوافق جميع الطباع، بل قد يضحك منه ويزدريه كثير من الناس. ومن جيد ما فى هذا الباب للعرب، وإن لم يكن على طريق الحث على الفضيلة، قول الأعشى 4 لعمرى لقد لاحت عيون نواظر إلى ضوء نار باليفاع تحرق
تشب لمقرورين يصطليانها وبات على النار الندى والمحلق
رضيعى لبان ثدى أم تحالفا بأسحم داج عوض لا نتفرق
وإذا كان هذا هكذا، فظاهر أن الشاعر إنما يكون شاعرا بعمل الخرافات والاوزان بقدر ما يكون قادرا على عمل التشبيه والمحاكاة. وهو إنما يعمل التشبيه للأمور الإرادية الموجودة، وليس من شرطه أن يحاكى الأمور التى هى موجودة فقط، بل وقد يحاكى الأمور التى يظن بها أنها ممكنة الوجود، وهو فى ذلك شاعر ليس بدون ما هو فى محاكاة الأمور الموجودة، من قبل أنه ليس مانع يمنع أن توجد تلك الأشياء على مثل حال الأشياء التى هى الآن موجودة. فليس يحتاج فى التخيل الشعرى إلى مثل هذه الخرافات المخترعة، ولا أيضا يحتاج الشاعر المفلق أن تتم محاكاته بالأمور التى من خارج، وهو الذى يدعى نفاقا وأخذا بالوجوه. فان ذلك إنما يستعمله المموهون من الشعراء، أعنى الذين يراؤون أنهم شعراء وليسوا شعراء. وأما الشعراء بالحقيقة فليس يستعملونه إلا عندما يريدون أن يقابلوا به استعمال شعراء الزور له. وأما إذا قابلوا الشعراء المجيدين فليس يستعملونه أصلا. وقد يضطر المفلقون فى مواضع أن يستعينوا باستعمال الأشياء الخارجة عن عمود الشعر، من قبل أن المحاكاة ليس تكون فى كل موضع للأشياء الكاملة التى تمكن محاكاتها على التمام، بل لأشياء ناقصة تعسر محاكاتها بالقول، فيستعان على محاكاتها بالأشياء التى من خارج، وبخاصة إذا قصدوا محاكاة الاعتقادات، لأن تخيلها يعسر، إذ كانت ليست أفعالا ولا جواهر. وقد تمزج هذه الأشياء التى من خارج بالمحاكيات الشعرية أحيانا كأنها وقعت بالاتفاق من غير قصد، فيكون لها فعل معجب، إذ كانت الأشياء التى من شأنها أن تقع بالاتفاق معجبة.
قال: وكثير من الأقاويل الشعرية تكون جودتها فى المحاكاة البسيطة الغير متفننة، وكثير منها إنما تكون جودتها فى نفس التشبيه والمحاكاة. وذلك أن الحال فى التشبيه كالحال فى الأعمال. فكما أن من الأعمال ما ينال بفعل واحد بسيط، ومنها ما ينال بفعل مركب، كذلك الأمر فى المحاكاة. والمحاكاة البسيطة هى الى يستعمل فيها أحد نوعى التخييل، أعنى النوع الذى يسمى «الإدارة»، أو النوع الذى يسمى «الاستدلال». وأما المحاكاة المركبة فهى التى يستعمل فيها الصنفان جميعا: وذلك إما بأن يبتدأ بالإدارة، ثم ينتقل منه إلى الاستدلال، أو يبتدأ بالاستدلال ثم ينتقل منه إلى الإدارة. والاعتماد هو أن يبدأ بالإدارة إلى الاستدلال، أو يبدأ بالاستدلال ثم ينتقل إلى الإدارة.
قال: وأعنى ب«الإدارة» محاكاة ضد المقصود مدحه، أولا: بما ينفر النفس عنه، ثم ينتقل منه إلى محاكاة الممدوح نفسه. مثل أنه إذا أراد أن يحاكى السعادة وأهلها ابتدأ أولا بمحاكاة الشقاوة وأهلها، ثم انتقل إلى محاكاة أهل السعادة، وذلك بضد ما حاكى به أهل الشقاوة. وأما «الاستدلال» فهو محاكاة الشىء فقط.
قال: وأحسن الاستدلال ما خلط بالإدارة.
قال: وقد يستعمل الاستدلال والإدارة فى الأشياء الغير متنفسة وفى المتنفسة، لا من جهة ما يقصد به عمل أو ترك، بل من جهة التخييل فقط، أعنى المطابقة.
وهذا النوع من الاستدلال الذى ذكره هو الغالب على أشعار العرب، أعنى الاستدلال والإدارة فى غير المتنفسة، وهو مثل قول أبى الطيب:
كم زورة لك فى الأعراب خافية أدهى — وقد رقدوا — من زورة الذيب
أزورهم، وسواد الليل يشفع لى، وأنثنى، وبياض الصبح يغرى بى
فان البيت الأول هو استدلال، والثانى إدارة. ولما جمع هذان البيتان صنفى المحاكاة، كانا فى غاية من الحسن.
قال: والاستدلال الإنسانى والإدارة إنما يستعملان فى الطلب والهرب. وهذا النوع من الاستدلال هو الذى يثير فى النفس الرحمة تارة، والخوف تارة. وهذا هو الذى نحتاج إليه فى صناعة مديح الأفعال الإنسانية الجميلة وهجو القبيحة.
قال: فهذان الجزآن اللذان أخبرنا عنهما هما جزءا صناعة المديح. وها هنا جزء ثالث، وهو الجزء الذى يولد الانفعالات النفسانية، أعنى انفعالات الخوف والرحمة والحزن، وهو يكون بذكر المصائب والرزايا النازلة بالناس — فان هذه الأشياء هى التى تبعث الرحمة والخوف، وهو جزء عظيم من أجزاء الحث على الأفعال التى هى مقصودة المديح عندهم.
[chapter 6] فصل
قال: فأما أجزاء صناعة المديح من باب الكيفية، فقد تكلمنا فيها. وأما أجزاؤها من جهة الكمية، فينبغى أن نتكلم فيها.
وهو يذكر فى هذا المعنى أجزاء خاصة بأشعارهم. والذى يوجد منها فى أشعار العرب فهى ثلاثة: الجزء الذى يجرى عندهم مجرى الصدر فى الخطبة، وهو الذى فيه يذكرون الديار والآثار ويتغزلون فيه. والجزء الثانى: المدح. والجزء الثالث: الذى يجرى مجرى الخاتمة فى الخطبة. وهذا الجزء، أكثر ما هو عندهم، إما : دعاء للممدوح، وإما فى تقريض الشعر الذى قاله. والجزء الأول أشهر من هذا الآخر، ولذلك يسمون الانتقال من الجزء الأول إلى الثانى استطرادا. وربما أتوا بالمدائح دون صدور، مثل قول أبى تمام:
... ... ... ... ... ... .. لهان علينا أن نقول وتفعلا
ومثل قول أبى الطيب:
لكل امرئ من دهره ما تعودا ... ... ... ... ... ... ...
ولما فرغ من تعديد أجزاء الشعر عندهم، قال: فأما أجزاء صناعة المديح التى من جهة الكيفية والتى من جهة الكمية فقد أخبرنا بها. فأما من أى المواضع يمكن عمل صناعة المديح، فنحن مخبرون عنها بعد ومضيفون ذلك إلى ما تقدم.
قال: وينبغى — كما قيل — ألا يكون تركيب المدائح من محاكاة بسيطة، بل مخلوطة من أنواع الاستدلالات وأنواع الإدارة ومن المحاكاة التى توجب الانفعالات المخيفة المحركة المرققة للنفوس. وذلك أنه يجب أن تكون المدائح التى يقصد بها الحث على الفضائل مركبة من محاكاة الفضائل ومن محاكاة أشياء مخوفة محزنة يتفجع لها، وهى الشقاوة التى تلحق من عدم الفضائل لا باستئهال. وذلك أن بهذه الأشياء يشتد تحرك النفس لقبول الفضائل. فان انتقال الشاعر من محاكاة فضيلة إلى محاكاة لا فضيلة، أو من محاكاة فاضل إلى محاكاة لا فاضل، ليس فيه شىء مما يحث الإنسان ويزعجه إلى فعل الفضائل، إذ كان ليس يوجب محبة لها زائدة ولا خوفا.
والأقاويل المديحية يجب أن يوجد فيها هذان الأمران، وذلك يكون إذا انتقل من محاكاة الفضائل إلى محاكاة الشقاوة ورداءة البخت النازلة بالأفاضل أو انتقل من هذه إلى محاكاة أهل الفضائل؛ فان هذه المحاكاة ترق النفس وتزعجها إلى قبول الفضائل. وأنت تجد أكثر المحاكاة الواقعة فى الأقاويل الشرعية على هذا النحو الذى ذكر، إذ كانت تلك هى أقاويل مديحية تدل على العمل، مثل ما ورد من حديث يوسف — صلى الله عليه — وإخوته، وغير ذلك من الأقاصيص التى تسمى مواعظ.
قال: وإنما تحدث الرحمة والرقة بذكر حدوث الشقاوة بمن لا يستحق وعلى غير الواجب. والخوف إنما يحدث عند ذكر هذه من قبل تخيل وقوع الضار بمن هو دونهم، أعنى بنفس السامع، إذ كان أحرى بذلك. والحزن والرحمة إنما تحدث عند هذه من قبل وقوعها بمن لا يستحق. وإذا كان ذكر الفضائل مفردة لا يوقع فى النفس خوفا من فواتها ولا رحمة ومحبة، فواجب على من يريد أن يحث على الفضائل أن يجعل جزءا من محاكاته — للأشياء التى تبعث الحزن والخوف والرحمة.
قال: ولذلك المدائح الحسان الموجودة لصناعة الشعر هى المدائح التى يوجد فيها هذا التركيب، أعنى ذكر الفضائل والأشياء المحزنة المخوفة المرققة.
قال: ولذلك يخطئ الذين يلومون من يجعل أحد أجزاء شعره هذه الخرافات. ومن الدليل على أن ذلك نافع فى المديح أن صناعة المديح الجهادية قد تدخل فيها المغضبات. والغضب هو حزن مع حب شديد للانتقام.
وإذ كان ذلك كذلك فذكر الرزايا والمصائب النازلة بأهل الفضل يوجب حبا زائدا لهم وخوفا من فوات الفضائل. فأما محاكاة النقائص فى المدائح فقد يدخلها قوم فيها، لأن فيها ضربا من الإدارة، لكن مناسبة ذم النقائص لصناعة الهجاء أكثر منها لصناعة المديح. ولذلك لا ينبغى أن يكون تخييلها فى المدائح على القصد الأول، بل من قبل الإدارة. وإذا كان الشعر المديحى تذكر فيه النقائص، فلا بد أن يكون فيه ذكر الأعداء المبغضين.
والمدائح إنما تنبغى على ذكر أفعال الأولياء والأصدقاء. وأما عدو العدو أو صديق الصديق فليس يذكر: لا فى المدح ولا فى الذم، إذ كان لا صديقا ولا عدوا.
قال: وينبغى أن تكون الخرافة المخيفة المحزنة مخرجها مخرج ما يقع تحت البصر —
— يريد : من وقوع التصديق بها، لأنه إذا كانت الخرافة مشكوكا فيها أو أخرجت مخرج مشكوك فيها، لم تفعل الفعل المقصود بها. وذلك أن ما لا يصدقه المرء فهو لا يفزع منه ولا يشفق له. وهذا الذى ذكر هو السبب فى أن كثيرا من الذين لا يصدقون بالقصص الشرعى يصيرون أراذل، لأن الناس إنما يتحركون بالطبع لأحد قولين: إما قول برهانى، وإما قول ليس 〈ب〉برهانى. وهذا الصنف الخسيس من الناس قد عدم التحرك عن هذين القولين.
قال: ومن الشعراء من يدخل فى المدائح محاكاة أشياء يقصد بها التعجب فقط من غير أن تكون مخيفة ولا محزنة. — وأنت تجد مثل هذه الأشياء كلها كثيرا فى المكتوبات الشرعية، إذ كانت مدائح الفضائل ليس توجد فى أشعار العرب، وإنما توجد فى زماننا هذا فى السنن المكتوبة.
قال: وهذا الفعل ليس فيه مشاركة لصناعة المديح بوجه من الوجوه. وذلك أنه ليس يقصد من صناعة الشعر أى لذة اتفقت، لكن إنما يقصد بها حصول الالتذاذ بتخييل الفضائل، وهى اللذة المناسبة لصناعة المديح.
قال: وهو معلوم: ما هى الأشياء التى تفعل اللذات بمحاكاتها من غير أن يلحق عن ذلك حزن ولا خوف. وأما الأشياء التى تلحق مع الالتذاذ بمحاكاتها الرحمة والخوف، فانما يقدر الإنسان على ذلك إذا التمس أى الأشياء هى الصعبة من النوائب التى تنوب، وأى الأشياء هى اليسيرة الهيئة التى ليس يلحق عنها كبير حزن ولا خوف. وأمثال هذه الأشياء هى ما ينزل بالأصدقاء بعضهم من بعض من قبل الإرادة من الرزايا والمصائب، لا ما ينزل بالأعداء بعضهم من بعض. فان الإنسان ليس يحزن ولا يشفق لما ينزل من السوء بالعدو من عدوه، كما يحزن ويخاف من السوء النازل بالصديق من صديقه. وإن كان قد يلحق عن ذلك ألم، فليس يلحق مثل الألم الذى يلحق من السوء الذى ينزل من المحبين بعضهم ببعض، مثل قتل الإخوة بعضهم بعضا أو قتل الآباء الأبناء أو الأبناء الآباء.
ولهذا الذى ذكره كان قصص ابراهيم — عليه السلام — فيما أمر به فى ابنه فى غاية الأقاويل الموجبة للحزن والخوف.
قال: والمدح إنما ينبغى أن يكون بالأفعال الفاضلة التى تصدر عن إرادة وعلم. ومنها ما يفعل عن علم لا عن إرادة، أو عن إرادة ولا علم. وكذلك الأفعال منها ما يكون لمن يعرف ولمن لا يعرف. فالفعل إذا صدر من غير معرفة ولا إرادة، فليس يدخل فى باب المديح. وكذلك إذا كان صادرا من غير معروف لأنه يكون حينئذ فى الأكذوبات أدخل منه فى الشعر ولا يجب أن يحاكى.
وأما الأفعال التى لا يشك أنها صدرت عن إرادة ومعرفة وعن معروفين، فما أحسن الاستدلال الذى يكون فى هذه الأفعال!
قال: فأما فى حسن قوام الأمور التى تركب منها الأشعار، وكيف ينبغى أن يكون تركيبها، فقد قلنا فى ذلك قولا كافيا. فأما أى العادات هى العادات التى ينبغى أن تحاكى فى المدح، فقد يجب أن نقول فيها فنقول: إن العادات التى تحاكى عند المدح الجيد، أعنى الذى يحسن موقعها من السامعين، أربعة: إحداها العادات التى هى خيرة وفاضلة فى ذلك الممدوح. فان الذى يؤثر فى النفس هو محاكاة الأشياء الحق الموجودة فى ذلك الممدوح. وكل جنس ففيه خير ما، وإن كان فيه أشياء ليست خيرا.
والثانية أن تكون العادات من التى تليق بالممدوح وتصلح له. وذلك أن العادات التى تليق بالمرأة ليست تليق بالرجل؛
والثالثة أن تكون من العادات الموجودة فيه على أتم ما يمكن أن توجد فيه من الشبه والموافقة؛
والرابعة أن تكون معتدلة متوسطة بين الأطراف. وإنما كان ذلك كذلك لأن العوائد الرذلة ليس مما يمدح بها، وكذلك العوائد التى لا تليق بالممدوح وإن كانت جيادا، وكذلك العوائد اللائقة إذا لم توجد على أتم ما يمكن فيها من المشابهة، أو لم توجد مستوفاة، والعوائد التى هى خير وتدل على الخلق الخير الفاضل: منها ما هى كذلك فى الحقيقة، ومنها ما هى كذلك فى المشهور، ومنها ما هى شبيهة بهذين. والعوائد الجياد: إما حقيقية، وإما شبيهة بالحقيقية؛ وإما مشهورة أو شبيهة بالمشهورة. وكل هذه تدخل فى المدح.
قال: ويجب أن تكون خواتم الأشعار والقصائد تدل باجمال على ما تقدم ذكره من العوائد التى وقع المدح بها، كالحال فى خواتم الخطب، وأن يكون الشاعر لا يورد فى شعره من المحاكاة الخارجة عن القول إلا بقدر ما يحتمله المخاطبون من ذلك حتى لا ينسب فى ذلك إلى الغلو والخروج عن طريقة الشعر ولا إلى التقصير.
قال: والتشبيه والمحاكاة هى مدائح الأشياء التى فى غاية الفضيلة. فكما أن المصور الحاذق يصور الشىء بحسب ما هو عليه فى الوجود، حتى إنهم قد يصورون الغضاب والكسالى، مع أنها صفات نفسانية، كذلك يجب أن يكون الشاعر فى محاكاته يصور كل شىء ٮحسب ما هو عليه حتى يحاكى الأخلاق وأحوال النفس. وذكر مثال ذلك فى شعر لأوميروش قاله فى صفة قضية عرضت لرجل.
ومن هذا النحو من التخييل — أعنى الذى يحاكى حال النفس — قول أبى الطيب يصف رسول الروم الواصل إلى سيف الدولة:
أتاك يكاد الرأس يجحد عنقه وتنقد تحت الذعر منه المفاصل
يقوم تقويم السماطين مشيه إليك إذا ما عوجته الأفاكل
قال: ويجب على الشاعر أن يلزم فى تخيلاته ومحاكياته الأشياء التى جرت العادة باستعمالها فى التشبيه، وألا يتعدى فى ذلك طريقة الشعر.
قال: وأنواع الاستدلالات التى تجرى هذا المجرى، أعنى المحاكاة الجارية مجرى الجودة على الطريق الصناعى، أنواع كثيرة: فمنها أن تكون المحاكاة لأشياء محسوسة بأشياء محسوسة من شأنها أن توقع الشك لمن ينظر إليها وتوهم أنها هى لاشتراكها فى أحوال محسوسة — وذلك مثل تسميتهم لبعض صور الكواكب «سرطانا» ولبعضها «ممسك الحربة» لأنها من جهة الشكل يمكن أن يتوهم متوهم أنها هى هى.
وجل تشبيهات العرب راجعة إلى هذا الموضع، ولذلك كانت حروف التشبيه عندهم تقتضى الشك. وكلما كانت هذه المتوهمات أقرب إلى وقوع الشك كانت أتم تشبيها. وكلما كانت أبعد من وقوع الشك، كانت أنقص تشبها — وهذه هى المحاكاة البعيدة، وينبغى أن تطرح؛ وذلك مثل قول امرئ القيس فى الفرس:
... كأنها هراوة منوال
ومثل قوله:
إذا أقبلت قلت: دباءة من الخضر مغموسة فى الغدر
وإن أدبرت قلت: أثفية ململمة ليس فيها أثر
وإن كان هذا أقرب من الأول، لأن فيه مقابلة ما.
ومنها أن تكون المحاكاة لأمور معنوية بأمور محسوسة إذا كان لتلك الأمور أفعال مناسبة لتلك المعانى حتى توهم أنها هى، مثل قولهم فى المنة إنها: طوق العنق، وفى الإحسان: قيد، كما قال أبو الطيب:
ومن وجد الإحسان قيدا تقيدا
وهذا كثير فى أشعار العرب، ومنه قول امرئ القيس:
... قيد الأوابد هيكل
وما كان من هذه أيضا غير مناسب ولا شبيه فينبغى أن يطرح. وهذا كثيرا ما يوجد فى أشعار المحدثين، وبخاصة فى شعر أبى تمام، مثل قوله:
لا تسقنى ماء الملام ...
فان الماء غير مناسب للملام. وأسخف من هذا قوله:
كشب الموت رائبا وحليبا
وكما أن البعيد الوجود ها هنا مطرح، كذلك ينبغى أن يكون التشبيه بالخسيس الوجود مطرحا أيضا، وأن يكون التشبيه بالأشياء الفاضلة. فمثال تشبيه الشريف بالخسيس قول الراجز:
والشمس مائلة ولما تفعل فكأنها فى الأفق عين الاحول
وكما قال بعض الشعراء يمدح سيف الدولة:
وقد علم الروم الشقيون أنهم ستلقاهم يوما وتلقى الدمستقا
وكانوا كفار وشوشوا خلف حائط وكنت كسنور عليهم تسلقا
قال: وهناك نوع آخر من الشعر، وهى الأشعار التى هى فى باب التصديق والإقناع أدخل منها فى باب التخييل، وهى أقرب إلى المثالات الخطبية منها إلى المحاكاة الشعرية.
وهذا الحنس الذى ذكره من الشعر هو كثير فى شعر أبى الطيب، مثل قوله:
ليس التكحل فى العينين كالكحل
وقوله:
فى طلعة الشمس ما يغنيك عن زحل
ومن أحسن ما فى هذا المعنى قول أبى فراس:
ونحن أناس لا توسط عندنا لنا الصدر دون العالمين أو القبر
تهون علينا فى المعالى نفوسنا ومن خطب الحسناء لم يغله المهر
قال: والنوع الثالث من المحاكاة هى المحاكاة التى تقع بالتذكر. وذلك أن يورد الشاعر شيئا يتذكر به شىء آخر، مثل أن يرى إنسان خط إنسان فيتذكره فيحزن عليه إن كان ميتا، أو يتشوق إليه إن كان حيا.
وهذا موجود فى أشعار العرب كثيرا مثل قول متمم بن نويره:
وقالوا: أتبكى كل قبر رأيته لقبر ثوى بين اللوى والدكادك؟
فقلت لهم: إن الأسى يبعث الأسى دعونى! فهذا كله قبر مالك
ومنه قول قيس المجنون:
وداع دعا إذ نحن بالخيف من منى فهيج أحزان الفؤاد وما يدرى
دعا باسم ليلى غيرها، فكأنما أطار بليلى طائرا كان فى صدرى
ومن هذا النوع قول الخنساء:
يذكرنى طلوع الشمس صخرا وأذكره لكل غروب شمس وقول الهذلى:
أبالصبر أنى لا يزال يهيجنى مبيت لنا فيها مضى ومقيل
وأنى إذا ما الصبح آنست ضوءه يعاودنى جنح على ثقيل
وهذا النوع كثير فى أشعار العرب. ومن هذا الموضع تذكرها الأحبة بالديار والأطلال، كما قال:
قفا نبك من ذكرى حبيب ومنزل
ويقرب من هذا الموضع ما جرت به عادة العرب من تذكر الأحبة بالخيال وإقامته مقام المتخيل كما قال شاعرهم:
وإنى لأستغشى وما بى نعسة لعل خيالا منك يلقى خياليا
وأخرج من بين البيوت لعلنى أحدث عنك النفس فى السر خاليا
وتصرف العرب والمحدثين فى الخيال متفنن، وأنحاء استعمالهم له كثير. ولذلك يشبه أن يكون من المواضع الشعرية الخاصة بالنسيب. وقد يدخل فى الرثاء كما قال البحنرى:
خلا ناظرى من طيفه بعد شخصه فيا عجبا للدهر: فقد على فقد!
قال: وأما النوع الرابع من المحاكاة فهو أن يذكر أن شخصا ما شبيه بشخص من ذلك النوع بعينه.
وهذا التشبيه لا يكون إلا فى الخلق أو الخلق، مثل قول القائل: «جاء شبيه يوسف»، و«لم يأت إلا فلان». ومن هذا قول امرئ القيس:
وتعرف فيه من أبيه شمائلا
والتصريح بالشبيه خلاف التشبيه. فان التشبيه هو إيقاع شك، والتصريح بالشبيه بين اثنين هو تحقيق لوجود الشبه، وهو الغاية فى مطابقة التخييل، أعنى إذا قيل: شبيه فلان.
قال: والنوع الخامس هو الذى يستعمله السوفسطائيون من الشعراء، وهو الغلو الكاذب.
وهذا كثير فى أشعار العرب والمحدثين، مثل قول النابغة:
تقد السلوقى المضاعف نسجه وتوقد بالصفاح نار الحباحب
وقول الآخر:
فلولا الريح أسمع من بحجر صليل البيض تقرع بالذكور
وهذا كله كذب. ومن هذا قول أبى الطيب:
عدوك مذموم بكل لسان ولو كان من أعدائك القمران
وقوله فى هذه القصيدة:
لو الفلك الدوار أبغضت سيره لعوقه شىء عن الدوران
ومن هذا الباب قول امرئ القيس:
من القاصرات الطرف لو دب محول من الذر فوق الإتب منها لأثرا
وهذا كثير موجود فى أشعار العرب، وليس نجد فى «الكتاب العزيز» منه شيئا، إذ كان يتنزل من هذا الجنس من القول، أعنى الشعر، منزلة الكلام السوفسطائى من البرهان. ولكن قد يوجد للمطبوع من الشعراء منه شىء محمود مثل قول المتنبى:
وأنى اهتدى هذا الرسول بأرضه وما سكنت، مذ سرت فيها، القساطل!
ومن أى ماء كان يسقى جياده ولم تصف من مزج الدماء المناهل؟!
وقوله:
لبسن الوشى لا متجملات ولكن كى يصن به الجمالا
وضفرن الغدائر لا لحسن ولكن خفن فى الشعر الضلالا
وها هنا موضع سادس مشهور يستعمله العرب، وهو إقامة الجمادات مقام الناطقين فى مخاطبتهم ومراجعتهم إذا كانت فيها أحوال تدل على النطق مثل قول الشاعر:
وأجهشت للثوبان لما رأيته وكبر للرحمن حين رآنى
فقلت له: أين الذين عهدتهم حواليك فى أمن وخفض زمان؟!
فقال: مضوا واستودعونى بلادهم ومن ذا الذى يبقى على الحدثان؟! ومن هذا الباب مخاطبتهم الديار والأطلال ومجاوبتها لهم كقول ذى الرمة:
وقفت على ربع لمية ناقتى فما زلت أبكى عنده وأخاطبه
وأسقيه حتى كاد مما أبثه تكلمنى أحجاره وملاعبه
وقول عنترة:
أعياك رسم الدار لم يتكلم حتى تكلم كالأصم الأعجم
يا دار عبلة بالجواء تكلمى وعمى صباحا دار عبلة واسلمى
إلى غير ذلك مما يشبه هذا مما هو كثير فى أشعارهم.
وقد ذكر هذا الموضع فى كتاب «الخطابة» وذكر أن أوميرش كان يعتمده كثيرا.
قال: والاستدلال الفاضل والإدارة إنما تكون للأفعال الإرادية، وأكثر ما يوجد هذا النوع من الاستدلال فى «الكتاب العزيز»، أعنى فى مدح الأفعال الفاضلة وذم الأفعال الغير فاضلة. وهو قليل فى أشعار العرب. ومثال الإدارة فى المدح قوله تعالى: «ضرب الله ... كلمة طيبة...» إلى قوله: «... مالها من قرار». ومثال الاستدلال قوله تعالى: «كمثل حبة أنبتت سبع سنابل» الآية. ولكون أشعار العرب خلية من مدائح الأفعال الفاضلة وذم النقائص أنحى الكتاب العزيز عليهم واستثنى منهم من ضرب قوله إلى هذا الجنس.
قال: وإجادة القصص الشعرى والبلوغ به إلى غاية التمام إنما يكون متى بلغ الشاعر من وصف الشىء أو القضية الواقعة إلى يصفها مبلغا يرى السامعين له كأنه محسوس ومنظور إليه، ويكون مع هذا ضده غير ذاهب عليهم من ذلك الوصف. وهذا يوجد كثيرا فى شعر الفحول والمفلقين من الشعراء، لكن إنما يوجد هذا النحو من التخييل للعرب إما فى أفعال غير عفيفة، وإما فيما القصد منه مطابقة التخييل فقط. فمثال ما ورد من ذلك فى الفجور قول امرئ القيس:
سموت إليها بعد ما نام أهلها سمو حباب الماء حالا على حال
فقالت: سباك الله! إنك فاضحى! ألست ترى السمار والناس أحوالى!؟
فقلت: يمين الله! أبرح قاعدا ولو قطعوا رأسى لديك وأوصالى
ومثال ما ورد من ذلك مما القصد به مطابقة التشبيه فقط قول ذى الرمة يصف النار:
وسقط كعين الديك عاورت صحبتى أباها وهيأنا لموقعها وكرا
فقلت له: ارفعها إليك وأحيها بروحك، واقتته لها قيتة قدرا
وظاهر لها من يابس الشخت واستعن عليها الصبا، واجعل يديك لها سترا
وقد يوجد ذلك فى أشعارهم فى وصف الأحوال الواقعة مثل الحروب وغير ذلك مما يتمدحون به. والمتنبى أفضل من يوجد له هذا الصنف من التخييل، وذلك كثير فى أشعاره؛ ولذلك يحكى عنه أنه كان لا يريد أن يصف الوقائع التى لم يشهدها مع سيف الدولة. وإجادة هذا النوع من التشبيه يتأتى بأن يحصل للإنسان أولا جميع المعانى التى فى الشىء الذى يقصد وصفه، ثم يركب على تلك المعانى الأجزاء الثلاثة من أجزاء الشعر، أعنى التخييل والوزن واللحن.
قال: وتعديد مواضع الاستدلالات مما يطول. — وإنما أشار بذلك إلى كثرتها واختلاف الأمم فيها.
قال: وكل مديح فمنه ما فيه رباط بين أجزائه، ومنه ما فيه حل. ويشبه أن يكون أقرب الأشياء شبها بالرباط الموجود فى أشعارهم هو الجزء الذى يسمى عندنا الاستطراد، وهو ربط جزء النسيب، وبالجملة: صدر القصيدة، بالجزء المديحى. والحل تفصيل الجزئين أحدهما من الآخر، أى يؤتى بهما مفصلا. وأكثر ما يوجد الرباط فى أشعار المحدثين، وذلك مثل قول أبى تمام:
عامى وعام العيس بين وديقة مسجورة وتنوفة صيخود
حتى أغادر كل يوم بالفلى للطير عيدا من بنات العيد
هيهات منها روضة محمودة حتى تناج بأحمد المحمود
وكقول أبى الطيب:
مرت بنا بين تربيها فقلت لها من أين جانس هذا السادن العربا؟
فاستضحكت ثم قالت كالمغيث: يرى ليث الشرى وهو من عجل إذا انتسبا
وأما الحال فهو موجود كثيرا فى أشعار العرب مثل قول زهير:
دع ذا وعد القول فى هرم
قال: وأنواع المدائح أربعة: ثلاثة منها بسيطة، وهى التى تقدمت: أحدها الإدارة، والثانى الاستدلال، والثالث الانفعال.
قال: مثل ما يقال فى أهل الجحيم فان هذه محزنة مفزعة.
والرابع المركب من هذه: إما من ثلاثتها، وإما من اثنين منها.
وينبغى أن تعلم أن أمثال أنواع هذه المدائح الأربعة للفعل الإرادى الفاضل غير موجودة فى أشعار العرب، وإنما هى موجودة فى «الكتاب العزيز» كثيرا.
قال: ومن الشعراء من يجيد القول فى القصائد المطولة، ومنهم من يجيد الأشعار القصار والقصائد القصيرة — وهى التى تسمى عندنا المقطعات. والسبب فى ذلك أنه لما كان الشاعر المجيد هو الذى يصف كل شىء بخواصه وعلى كنهه، وكانت هذه الأشياء تختلف بالكثرة والقلة فى شىء شىء من الأشياء الموصوفة — وجب أن يكون التخييل الفاضل هو الذى لا يتجاوز خواص الشىء ولا حقيقتها. فمن الناس من لقد اعتاد، أو من فطرته معدة نحو تخييل الأشياء القليلة الخواص. فهؤلاء تجود أشعارهم فى المقطعات ولا تجود فى القصائد. ومن الشعراء من هو على ضد هؤلاء، وهم المقصدون كالمتنبى وحبيب، وهم الذين اعتادوا القول فى الأشياء الكثيرة الخواص، أو هم بفطرهم معدون لمحاكاتها، أو اجتمع لهم الأمران جميعا.
قال: ومن التخييلات والمعانى ما يناسب الأوزان الطويلة، ومنها ما يناسب القصيرة. وربما كان الوزن مناسبا للمعنى غير مناسب للتخييل، وربما كان الأمر بالعكس، وربما كان غير مناسب لكليهما.
وأمثلة هذه مما يعسر وجودها فى أشعار العرب، أو تكون غير موجودة فيها، إذ أعاريضهم قليلة القدر.
قال: وقد يضاف إلى الأشياء التى بها قوام الأشعار أمور من خارج، وهى الهيئات التى تكون فى صوت الشاعر وصورته على ما تقدم. وأكثر ما توجد هذه من الشعراء المستعملين لها فى الأشعار الانفعالية، مثل التى تقال فى أهل الجحيم وغيرهم. ولما كنا قد قلنا فى الأشياء التى تتقوم بها الأشعار التى هى أجزاؤها بالحقيقة، فقد ينبغى أن نقول فى هذه أيضا، فنقول: إن هذه الأفعال بالجملة هى التى تدل عليها الأقوال التى تسمى الانفعالية، ولذلك ينبغى إذا استعملت هذه أن تستعمل مع هذه الأقاويل. وذلك أن هذه ترى الانفعال الذى يقصد بالقول تثبيته كأنه قد وقع واستيقن. وقد تقدم لك فى كتاب «الخطابة» الأقاويل الانفعالية الخطبية وضروب الانفعالات التى تفعلها هذه الأقاويل. ولذلك كانت هذه الأفعال أخص بكتاب «الخطابة» منها بكتاب «الشعر».
والانفعالات التى تثبت بالقول الخطبى أو الشعرى هى: الخوف والغضب والرحمة والتعظيم، وسائر الأشياء التى عددت فى كتاب «الخطابة». وهو ظاهر أنه كما أن ها هنا أقوالا توجب هذه الانفعالات، كذلك ها هنا هيئات وأشكال تدل من المتكلم على حضور الأشياء التى توجب هذه الانفعالات، وأنها قد وقعت لوقوع الأشياء الفاعلة لها فينفعل لذلك الناظر لها.
فهذه الصور والهيئات إنما ينبغى أن تستعمل فى الشعر إن استعملت مع الأقاويل الانفعالية الشعرية، وذلك: إما فى التعظيم، وإما فى التصغير، وإما فى الأشياء المحزنة المخوفة — إذ كانت هذه الأشياء هى التى تستعمل صناعة المديح من الأقاويل الانفعالية على ما سلف. وإنما تستعمل هذه مع الأقاويل الانفعالية التى ليست صادقة، أعنى التى ليست هى ظاهرة التخييل. وأما الأقاويل الانفعالية التى هى ظاهرة التخييل ومناسبة للغرض المقول فيه وهى حق، فليس يحناج أن تستعمل فيها هذه الأمور التى من خارج فانها تهجنها إذ كانت هذه إنما تستعمل فى الأقاويل التى تضعف أن تفعل ما قصد بها إلا باقتران هذه الأشياء بها، وهى الأقاويل الشعرية. فان القائل من الفقهاء لعبد الرحمن الناصر بمحضر الملأ من أهل قرطبة يحرضه على حسداى اليهودى:
إن الذى شرفت من أجله يزعم هذا أنه كاذب
لم يحتج فى إغضاب الناصر عليه إلى أكثر من هذا القول، وإن كان لم يخرج عن سمته وهيئته لكون هذا القول حقا. فلذلك لا ينبغى للشاعر أن يستعملها، إذ كانت ليست إنما هى فضل فقط، بل وقد تهجن القول والقائل إذا كان بالسمت والوقار.
قال: وقد يكتفى الشاعر من هذه باستعمال الأشكال الخاصة بصنف صنف من أصناف الأقاويل. وذلك إذا اضطر إلى ذلك مع الذين يستعملون الأخذ بالوجوه. وأعنى بأشكال القول: شكل الخبر، وشكل السؤال، وشكل الأمر، وشكل التضرع. وذلك أن شكل المخبر غير شكل السائل، وشكل الأمر غير شكل الطالب أو المتضرع. فالشاعر قد يكتفى بأشكال الأقاويل عن سائر الأشياء التى من خارج، فان تلك، إذ كان من شأنها تهجين الأقاويل الشعرية، فليس ينبغى أن تجعل جزءا من صناعة الشعر، وإنما ينبغى أن تجعل جزءا من صناعة أخرى.
[chapter 7] فصل
قال: واسطقسات الأقاويل التى ينحل إليها كل كلام شعرى هى سبعة: المقطع، والرباط، والفاصلة، والاسم، والكلمة، والتصريف، والقول. واسطقسات المقاطع هى أشياء غير منقسمة، أعنى الحروف، لكن ليس كلها، لكن ما كان منها من شأنه أن تتركب منه المقاطع التى هى أبسط ما ينطق بها. وذلك أن أصوات البهائم هى غير منقسمة إلى حروف، ولذلك ما نقول: إنه ولا صوت واحد منها هو مركب من حروف، ولا جزء واحد من أصواتها أيضا هو حرف. وأما هذا الصوت الذى هو المقطع فأجزاؤه: الحرف المصوت، والحرف غير المصوت. وهذا قسمان: أحدهما ما لا يقبل المد ألبتة، مثل الطاء والتاء؛ والآخر ما يقبل المد، مثل الراء والسين، وهو الذى يسمى نصف مصوت. والمصوت هو الذى يحدث عن القرع الذى يكون من الشفتين أو الأسنان أو غير ذلك من أجزاء الحلق، وهو صوت مركب غير مفصل، أعنى أنه ليس يمكن أن يفصل بالنطق من الحرف الغير مسموع. وهذه الحروف، أعنى المصوتة، هى التى تسمى عندنا حركات وحروف المد واللين. وأما الحرف الذى هو نصف مصوت فهو الذى يكون له مع القرع، أعنى الحرف المصوت، امتداد ما، وليس له على انفراده صوت مسموع. وأما الحرف الغير مصوت فهو الذى يكون مع الحرف المصوت، أعنى الحادث عن القرع، وليس له على انفراده صوت مسموع مثل ما للحرف المصوت، أعنى أن له صوتا مسموعا إذا ركب مع غيره، وهو غير المصوت. وإنما يكون للحروف الغير مصوتة صوت إذا قرنت بالتى لها صوت، مثل: أل وأب، وهى التى تعرف عندنا بالحروف الساكنة والمجزومة. وهذه الحروف تختلف بحسب اختلاف أشكال الفم والمواضع التى تتصل بها وتنفصل عنها، وبالطول أيضا والقصر، وبالحدة والثقل، وبالجملة بجميع الأطراف التى فى الأصوات والمتوسطات بينها التى تستعمل فى الألحان والأوزان.
وأما المقطع فهو صوت دال مركب من حرف مصوت، ومن حرف غير مصوت.
وهذا الذى قاله فى أمر الحروف صحيح، وذلك أن الذى تدل عليه الحاء أو الميم ليس يمكن أن ينطق به مفردا، وكذلك ما تدل عليه الفتحة والضمة؛ وإنما يحدث الصوت بمجموعها، إلا أن وجوده هو لما تدل عليه الفتحة أولا، ولما توجد فيه الفتحة ثانيا.
وبالجملة، فينبغى أن تعلم أن الصوت يحدث من شيئين: أحدهما ما ينزل منه منزلة المادة، وهو الذى يسمى حرفا غير مصوت، والثانى منزلة الصورة، وهو الذى يسمى حرفا مصوتا ويسميه أهل لساننا الحركات وحروف المد واللين.
قال: وأما الرباط فهو صوت مركب، غير دال مفردا، وذلك بمنزلة الواو العاطفة وثم، وهى بالجملة الحروف التى تربط الكلام بعضه ببعض، وذلك إما بوقوعها فى أول الكلام، مثل «أما» المفتوحة؛ وإما حروف الشرط الذى يدل على الاتصال، مثل «أو» و«متى».
قال: وأما الفاصلة فهى أيضا صوت مركب غير دال مفردا، وهى بالجملة الحروف التى تفصل قولا من قول، مثل «إما» المكسورة و«إلا» وحروف الاستثناء و«بل» و«لكن» وما أشبه ذلك. وهى توضع إما فى ابتداء القول، وإما فى آخره. ونعنى ها هنا بقولنا: «صوت غير دال بافراده» الأصوات البسيطة التى تدل بالتركيب، أعنى إذا ركبت مع غيرها، وهى الحروف، أعنى حروف المعانى، لا حروف المعجم، لأن الأصوات الدالة بانفرادها المركبة من أصوات كثيرة: إما ثلاثية، وإما رباعية، وإما غير ذلك من أشكالها هى الاسم والفعل. وأما الاسم فهو صوت أو لفظة تدل بانفرادها على معنى خلو من الزمان ولا يدل جزؤه على جزء من المعنى إذا أفرد. وهذا عام للأسماء البسيطة والمركبة. فان الأسماء المركبة من اسمين ليس تستعمل على أن كل واحد من أجزائها يدل على جزء من المعنى الذى يدل عليه مجموع الاسمين، مثل: «عبد الملك» إذا سمى به رجل، و «عيد القيس». وأما الكلمة فهى صوت دال، أو لفظة دالة على معنى وعلى زمان ذلك المعنى، وليس أيضا يدل جزؤها على انفراده على جزء من ذلك المعنى كالحال فى أجزاء الاسم. وبكون الكلمة دالة على زمان المعنى تفارق الاسم: فان الإنسان والأبيض ليس يدلان على الزمان؛ وأما «مشى» و«يمشى» فيدلان على الزمان الماضى والحاضر.
قال: وأما التصريف فهو للاسم والقول والكلمة. فالاسم المصرف هو الاسم المضاف، وأعنى بالمضاف المنسوب إلى شىء بمنزلة الأسماء التى تسمى المنصوبة فى لسان العرب، أو المخفوضة. والقول المصرف بمنزلة الأمر والسؤال. وأما الكلمة المصرفة فهى التى تدل على الماضى أو المستقبل؛ والغير مصرفة هى التى تدل على الحال. وهذا خاص بلسانهم.
وأما القول فهو لفظ مركب دال، كل واحد من أجزائه يدل على انفراده. والقول المركب يقال فيه إنه واحد على ضربين: أحدهما إذا دل على معنى واحد، مثل أن هذا الإنسان حيوان؛ والثانى ما كان واحدا من قبل الرباطات التى تربطه بمنزلة ما تقول: قصيدة واحدة وخطبة واحدة.
قال: والأسماء صنفان: إما بسيط، وهو الذى ليس هو مركبا من أسماء تدل؛ وإما مضاعف، وهو الذى يركب من أسماء تدل، وإن كان من حيث يقصد به تسمية شىء واحد لا تدل تلك الأسماء التى ركب منها مثل: عبد شمس، وعبد القيس.
قال: وكل اسم فهو: إما حقيقى، وإما دخيل فى اللسان، وإما منقول نادر الاستعمال، وإما مزين، وإما معمول، وإما معقول، وإما مفارق، وإما مغير. فالحقيقى هو الاسم الذى يكون خاصا بأمة أمة. والدخيل هو الذى يكون لأمة أخرى فيدخله الشاعر فى شعره، وذلك مثل: الاستبرق والمشكاة وغير ذلك من الأسماء الأعجمية الدخيلة فى لسان العرب. وأما الاسم النادر المنقول فهو نقل اسم غريب: إما من النوع إلى الجنس مثل تسمية القتل موتا، وإما من الجنس إلى النوع مثل تسمية النقلة حركة، وإما من نوع إلى نوع آخر مثل تسمية الخيانة سرقة، وإما أن ينقل شىء منسوب إلى ثان إلى شىء ثالث منسوب إلى رابع مثل نسبة الأول إلى الثانى، مثلما كان يسمى بعض القدماء الشيخوخة: «عشية العمر»، ويسمى العشية : «شيخوخة النهار». وذلك أن نسبة الشيخوخة إلى العمر نسبة العشية إلى النهار.
وأما الاسم المعمول المرتجل فهو الاسم الذى يخترعه الشاعر اختراعا ويكون هو أول من استعمله. وهذا غير موجود فى أشعار العرب، وإنما يوجد ذلك فى الصنائع الناشئة. وأكثر ما فى الصنائع هو منقول لا معمول مخترع. وربما استعمله المحدثون من الشعراء على طريق الاستعارة، أعنى المنقول إلى الصنائع. مثل قول أبى الطيب:
إذا كان ما تنويه فعلا مضارعا مضى، قبل أن تلقى عليه الجوازم
وربما استعملوا تصريفا لم يستعمل قبل، مثل قوله:
تفاوح مسك الغانيات ورنده
وأما المفارق والمعقول فليس يوجدان فى لسان العرب. والمزينة هى أسماء كانت تجعل بعض أجزائها نغما فتزين بها. وقد قيل إنه يعنى بالمفارق الأسماء المغيرة بالزيادة فيها والنقصان منها والحذف أو القلب. وقيل: بل يعنى بذلك الأسماء التى يعسر النطق بها. وظاهر كلامه أنه اسم كان يؤلف عندهم من مقاطع محدودة. و〈أما〉 الاسم المعقول فانه فيما أحسب الذى سماه المختلف، وظاهر كلامه أنه الاسم المحذوف بالنقصان، مثل الأسماء المرخمة عندنا.وأما المغيرة فهى الأسماء المستعارة التى تستعار: إما من الشبيه، مثل تسميتهم الكوكب «نسرا»؛ وإما من الضد مثل تسميتهم الشمس «جونة»؛ وإما من اللازم مثل تسميتهم الشحم «ندا» والمطر «سماء».
قال: وأفضل القول فى التفهيم إنما هو القول المشهور المبتذل الذى لا يخفى على أحد. وهذه اﻷقاويل إنما تؤلف من الأسماء المشهورة المبتذلة، وهى التى سماها فيما قبل «الحقيقية»، وتسمى «المستولية» و«الأهلية».
قال: وذلك مثل شعر فلان وفلان لقوم مشهورين عندهم.
وينبغى أن نتفقد من الغالب على أشعاره هذا النوع من الألفاظ من شعراء العرب.
قال: و〈أما〉 الأقاويل العفيفة المديحية فهى الأقاويل التى تؤلف من الأسماء المبتذلة ومن الأسماء الأخر، أعنى المنقولة الغريبة والمغيرة واللغوية، لأنه متى تعرى الشعر كله من الألفاظ الحقيقية المستولية كان رمزا ولغزا. ولذلك كانت الألغاز والرموز هى التى تؤلف من الأسماء الغريبة، أعنى بالغريبة: المنقول، والمستعار، والمشترك، واللغوى، والرمز. — واللغز هو القول الذى يشتمل على معان لا يمكن، أو يعسر، اتصال تلك المعانى الذى يشتمل عليها بعضا ببعض حتى يطابق بذلك أحد الموجودات. ويكون: أما بحسب الألفاظ المشهورة فاتصال تلك المعانى بعضها ببعض غير ممكن، وأما بحسب الألفاظ الغير مشهورة فممكن. وذلك كثير فى شعر ذى الرمة من شعراء العرب.
وفضيلة القول الشعرى العفيفى أن يكون مؤلفا من الأسماء المستولية ومن تلك الأنواع الأخر، ويكون الشاعر حيث يريد الإيضاح يأتى بالأسماء المستولية؛ وحيث يريد التعجيب والإلذاذ يأتى بالصنف الآخر من الأسماء. ولذلك قد يتضاحك بمن يريد الإيضاح فيأتى بالأسماء المشتركة أو الغريبة أو الألسن أو المعمولات. ويتضاحك أيضا بمن يريد التعجيب والإلذاذ فيأتى بالأسماء المبتذلة. وكأن الشاعر يجب له ألا يفرط فى استعمال الأسماء الغير مستولية فيخرج إلى حد الرمز، ولا أيضا يفرط فى الأسماء المستولية فيخرج عن طريقة الشعر إلى الكلام المتعارف.
قال: وأما موافقة الألفاظ بعضها لبعض فى المقدار ومعادلة المعانى بعضها لبعض وموازنتها، فأمر يجب أن يكون عاما ومشتركا لجميع الألفاظ التى هى أجزاء القول الشعرى. وذلك أنا نجد الشعراء، وإن استعملوا الألفاظ الحقيقية فى المواضع التى يهزأ بهم فى استعمالهم إياها، ليس يخلوا شعرهم من هذين الأمرين، أعنى من الموازنة والموافقة فى المقدار. ولكن كان هذا عاما لجميع أنواع الشعر. وأما الأشعار التى تأتلف من الأسماء المختلفة فوجود هذا المعنى فيها أبين. وموافقة الألفاظ التى ذكر فى المقدار هى مقارنة بعضها لبعض فى عدد الحروف. وإن وافقت مع هذا فى كل اللفظ، أو فى بعض اللفظ، فهو الذى يعرف بالمطابقة والمجانسة عند أهل زماننا. والموافقة أنحاء. وذلك أنه لا تخلو الموافقة أن تكون فى كل اللفظ وكل المعنى، وهذا مثل قول الشاعر:
لا أرى الموت يسبق الموت شىء
ومثل قولهم: «طويل النجاد، طويل العماد». أو يكون فى بعض اللفظ وبعض المعنى، أو يكون فى بعض اللفظ وكل المعنى، أو يكون فى كل اللفظ وبعض المعنى، أو يكون فى كل اللفظ فقط، أو يكون فى بعض اللفظ فقط، أو يكون فى كل المعنى فقط، أو يكون فى بعض المعنى فقط. فمثال الموافقة فى بعض اللفظ وبعض المعنى: الأسماء المشتقة من تصريف واحد، وذلك مثل قول المتنبى: على قدر أهل العزم تأتى العزائم وتأتى على قدر الكرام المكارم
ومثال الموافقة فى بعض اللفظ وكل المعنى قولهم: درهم ضرب الأمير، ومضروب الأمير. ومثال عكس هذا، أعنى فى كل اللفظ وبعض المعنى: الأسماء المشككة؛ والشعراء يستعملونها كثيرا. ومثال الموافقة فى كل اللفظ فقط الأسماء المشتركة مثل قول المعرى:
معان من أحبتنا معان
ومثل قوله:
فزندك مغتال وطرفك مغتال
ومثال المتفقة فى بعض اللفظ فقط قول حبيب:
ما أنت عن ذهلية بذاهل
وقول أبى الطيب:
أقلب الطرف بين الخيل والخول
وهذا كله فى لغة العرب، مثل الضرب والضرب، والحمل والحمل، وأشرقت الشمس وشرقت.
ومثال الموافقة فى كل المعنى فقط الأسماء المترادفة، مثل قوله: أقوى واقفر. ومثال المتفقة فى بعض المعنى فقط الأسماء المختلفة التى تدل من الشىء الواحد على جهات مختلفة مثل الصارم والذكر. والقوافى عند العرب هى موافقة فى المقدار وفى بعض اللفظ: وذلك إما فى حرف واحد وهو الأخير، وإما فى حرفين وهو الذى يعرفه المحدثون ب«اللزوم».
وأما الموازنة فى أجزاء القول فهى على أنحاء أربعة: أحدها أن يأتى بالشى، وشبيهه، مثل الشمس والقمر؛ أو يأتى بالأضداد، مثل الليل والنهار؛ أو يأتى بالشىء وما يستعمل فيه، مثل القوس والسهم والفرس واللجام؛ أو يأتى بالأشياء المناسبة، مثل الملك والإله. وهذه المناسبة إنما تؤخذ من أربعة أشياء. ومن هذا الباب عيب على الكميت:
تكامل فيها الدل والشنب
لأن الدل غير شبيه بالشنب. ومن هذا الباب قال بعضهم فى قول امرئ القيس:
كأنى لم أركب جوادا للذة ولم أتبطن كاعبا ذات خلخال
ولم أسبأ الزق الروى ولم أقل لخيلى: كرى كرة بعد إجفال
إنه غير مناسب، وإن التناسب فيه هو عكس ما فعل، أعنى أن يكون صدر البيت الأول صدر الثانى، وصدر الثانى صدر الأول. ومثل هذا قيل فى قول أبى الطيب:
وقفت، وما فى الموت شك لواقف كأنك فى جفن الردى وهو نائم
تمر بك الأبطال كلمى هزيمة ووجهك وضاح وثغرك باسم
إن التناسب فيه أن يكون صدر البيت الأول للثانى، وصدر الثانى للأول. وما قوله أبو الطيب له وجه من التناسب، وكذلك ما قاله امرؤ القيس.
قال: والقول إنما يكون مختلفا، أى مغيرا عن القول الحقيقى من حيث توضع فيه الأسماء متوافقة فى الموازنة والمقدار، وبالأسماء الغريبة، وبغير ذلك من أنواع التغيير. وقد يستدل على أن القول الشعرى هو المغير أنه إذا غير القول الحقيقى سمى شعرا أو قولا شعريا، ووجد له فعل الشعر، مثال ذلك قول القائل:
ولما قضينا من منى كل حاجة ومسح بالأركان من هو ماسح
أخذنا بأطراف الأحاديث بيننا وسالت بأعناق المطى الأباطح
إنما صار شعرا من قبل أنه استعمل قوله: «أخذنا بأطراف الأحاديث بيننا، وسالت بأعناق المطى الأباطح» بدل قوله: تحدثنا ومشينا. وكذلك قوله بعيدة مهوى القرط
إنما صار شعرا لأنه استعمل هذا القول بدل قوله: طويلة العنق. وكذلك قول الآخر:
يادار! أين ظباؤك اللعس؟ قد كان لى فى إنسها أنسى
إنما صار شعرا لأنه أقام الدار مقام الناطق بمخاطبتها، وأبدل لفظ النساء بالظباء وأتى بموافقة الإنس والأنس فى اللفظ.
وأنت إذا تأملت الأشعار المحركة وجدتها بهذه الحال. وما عدا من هذه التغييرات فليس فيه من معنى الشعرية إلا الوزن فقط.
والتغييرات تكون بالموازنة والموافقة والإبدال والتشبيه، وبالجملة: بإخراج القول غير مخرج العادة، مثل: القلب والحذف والزيادة والنقصان والتقديم والتأخير وتغيير القول من الإيجاب إلى السلب ومن السلب إلى الإيجاب، — وبالجملة: من المقابل إلى المقابل، وبالجملة: بجميع الأنواع التى تسمى عندنا مجازا. فالحذف مثل قوله تعالى: «واسأل القرية...» وقوله: «ولو أن قرآنا سيرت به الجبال أو قطعت به الأرض أو كلم به الموتى». والقلب مثل قول القائل: فلان من أجل بنيه، لا بنوه من أجله؛ والسنة سبب الإنسان، لا الإنسان سبب السنة. والتقديم والتأخير مثل قوله تعالى: «ولم يجعل له عوجا قيما»، وقوله: «وإذ ابتلى ابرهيم ربه». والزيادة مثل قوله: «تنبت بالدهن»، ومثل قوله تعالى: «ليس كمثله شىء»، ومثل قوله: «ولا طائر يطير بجناحيه». ومثال التغيير من الإيجاب إلى السلب قول القائل: «ما فعله أحد إلا أنت» بدل قوله «أنت فعلته». ومن هذا المعنى قول النابغة:
ولا عيب فيهم غير أن سيوفهم بهن فلول من قراع الكتائب
فانه أوجب لهم الفضائل بنفى العيوب، واستثنى منها ما ليس بعيب، على جهة تسمية الشىء باسم ضده.
ومن التغييرات اللذيذة جمع الأضداد فى شىء واحد، كقوله:
فيك الخصام، وأنت الخصم والحكم
وكون الضد سببا لضد كقوله تعالى :«ولكم فى القصاص حياة». وليس يخفى عليك أنواعها البسيطة والمركبة المحصورة فى هذه الكليات. ويشبه أن يكون إحصاء أنواعها الأخيرة عسيرا جدا. ولذلك اقتصر هنا على الكليات فقط.
والفاضل من هذه الأشياء هو أن يستعمل من كل واحد منها ما هو أبين وأظهر وأشبه. وهذا لا يوجد إلا فى النادر من الشعراء. وذلك أن استعمال الأبين من هذه الأشياء والأشبه هو دليل المهارة. وهذا الصنف هو الذى يجمع إلى جودة الإفهام فعل الأقاويل الشعرية، أعنى تحريك النفس. مثال ذلك أن الإبدال إذا كان شديد الشبه أفاد جودة التخييل والإفهام معا. وربما عرض من الإبدال المناسب قلة الفهم عند الفدم من السامعين، كما عرض فى قوله تعالى: «حتى يتبين لكم الخيط الأبيض من الخيط الأسود» — أن ظن بعضهم أنه الخيط الحقيقى فنزلت: «من الفجر».
قال: والأسماء المركبة تصلح للوزن الذى يثنى فيه على الأخيار من غير تعيين رجل واحد منهم.
وهذه الأسماء هى قليلة الوجود فى لسان العرب، وهى مثل قولهم: العبشمى — المنسوب إلى عبد شمس.
وأما اللغات فتصلح للشعر الذى يذكر فيه أمر المعاد وما فيه من الأهوال. وكان صنفا من الشعر عندهم معروفا.
وأما الأسماء الغريبة المنقولة فتختص بالأشعار التى تقال فى الأمثال والحكم والقصص المشهورة.
قال: ففيما قلناه فى صناعة المديح وفى الأشياء المشتركة لأصناف الأشعار من التشبيه وغير ذلك كفاية. والأشعار القصصية سبيلها، فى الأجزاء التى هى المبدأ والوسط والنهاية، سبيل أجزاء صناعة المديح. وكذلك فى المحاكاة. إلا أن المحاكاة ليس تكون للأفعال فيها، وإنما تكون للأزمنة الواقعة فيها تلك الأفعال، وذلك أنه إنما يحاكى فى هذه كيف كانت أحوال المتقدم مع أحوال المتأخر، وكيف تنقل الدول والممالك والأيام.
ومحاكاة هذا النوع من الوجود قليل فى لسان العرب، وهو كثير فى الكتب الشرعية. وذكر مجيدين فى هذا الصنف من شعرائهم، وأثنى ثناءا عاما على أوميرش. ومن جيد ما فى هذا المعنى للعرب قول الأسود ابن يعفر: 5 ماذا أؤمل بعد آل محرق؟ تركوا منازلهم، وبعد إياد
أرض الخورنق والسدير وبارق والقصر ذى الشرفات من سنداد
نزلوا بأنقرة يسيل عليهم ماء الفرات يجىء من أطواد
جرت الرياح على محل ديارهم فكأنهم كانوا على ميعاد
فأرى النعيم وكل ما يلهى به يوما يصير إلى بلى ونفاد
قال: وأجزاء هذا النوع هى أجزاء صناعة المديح العفية من: الإدارة، والاستدلال، والتركيب منهما. وربما كان بعض أجزائها انفعاليا كالحال فى صناعة المديح وصنائع الشعر.
وأحكامها فى التلحين والغناء أحكام صناعة المديح. وذكر فروقا بين صناعة المديح وبين صنائع الشعر الأخر عنهم، وخواص تختص بها تلك الأشعار الأخر فى الأوزان والأجزاء والمحاكاة والقدر؛ وأن ها هنا أوزانا هى أليق ببعض الأشعار من بعض. وذكر من أجاد من الشعراء فى هذه الأشياء ومن لم يجد. وأثنى فى هذا كله على أوميرش.
وكل ذلك خاص بهم وغير موجود مثاله عندنا: إما لأن ذلك الذى ذكر غير مشترك للأكثر من الأمم، وإما أنه عرض للعرب فى هذه الأشياء أمر خارج عن الطبع — وهو أبين، فانه ما كان ليثبت فى كتابه هذا ما هو خاص بهم، بل ما هو مشترك للأمم الطبيعية.
قال: وينبغى أن يكون ما يأتى به الشاعر من الكلام يسيرا بالإضافة إلى الكلام المحاكى، كما كان يفعل أوميرش: فانه إنما كان يعمل صدرا يسيرا، ثم يتخلص إلى ما يريد محاكاته من غير أن يأتى فى ذلك بشىء لم يعتد، لكن ما قد اعتيد، فان غير المعتاد منكر.
وإنما قال ذلك. فيما أحسب — لأن للأمم فى تشبيهاتهم عوائد خاصة مثل قول امرئ القيس:
يهيل ويذرى تربها ويثيره إثارة نباث الهواجر مخمس
وكذلك تشبيههم الضب بالنون لمكان السراب الموجود فى بلادهم. ومن هذا قول الله تعالى: «والذين كفروا أعمالهم كسراب بقيعة».
قال: ومتى طال الكلام وليس فيه تغيير ولا محاكاة، فينبغى أن يعتنى فى ذلك بايراد الألفاظ البينة الدلالة، وهى التى تدل على أشياء بأعيانها، لا على أشياء متضادة أو مختلفة؛ ويكون تركيبها على المشهور عندهم، وتكون سهلة عند النطق.
ويشبه أن يكون هذا هو أكثر ما ينطلق عليه فى لسان العرب اسم: «الفصاحة»، إلا أن يكون ذلك القول ظاهر الصدق ومشهورا. فان الصدق الذى يتضمنه يشفع لما فيه من قلة الفصاحة وقلة التغيير والمحاكاة.
قال: والغلط الذى يقع فى الشعر ويجب على الشاعر توبيخه فيه ستة أصناف:
(أحدها) أن يحاكى بغير ممكن، بل ممتنع. ومثال هذا عندى قول ابن المعتز يصف القمر فى تنقصه:
انظر إليه كزورق من فضة قد أثقلته حمولة من عنبر
فان هذا ممتنع. وإنما آنسه بذلك شدة الشبه، وأنه لم يقصد به حث ولا نهى، بل إنما يجب أن يحاكى بما هو موجود أو يظن أنه موجود، مثل محاكاة الأشرار بالشياطين، أو بما هو ممكن الوجود فى الأكثر، لا فى الأقل أو على التساوى، فان هذا النوع من الموجود هو أليق بالخطابة منه بالشعر.
والموضع (الثانى) من غلط الشاعر أن يحرف المحاكاة. وذلك مثلما يعرض للمصور أن يزيد فى الصورة عضوا ليس فيها، أو يصوره فى غير المكان الذى هو فيه، كمن يصور الرجلين فى مقدم الحيوان ذى الأربع، واليدين فى مؤخره.
وينبغى أن يتفقد مثال هذا فى أشعار العرب. وقريب منه عندى قول بعض المحدثين الأندلسيين يصف الفرس:
وعلى أذنيه أذن ثالث من سنان السمهرى الأزرق
والموضع (الثالث) أن يحاكى الناطقين بأشياء غير ناطقة. فان هذا أيضا من مواضع التوبيخ. وذلك أن الصدق فى هذه المحاكاة يكون قليلا والكذب كثيرا، إلا أن يشبه من الناطق صفة مشتركة للناطق وغير الناطق. وقد تؤنس بمثل هذا العادة، مثل تشبيه العرب النساء بالظباء وببقر الوحش.
والموضع (الرابع) أن يشبه الشىء بشبيه ضده أو بضد نفسه. وذلك مثل قول العرب: «سقيمة الجفون» فى الحسنة الغاضة النظر. وقريب منه قولهم:
راحوا كأنهم مرضى من الكرم
وقول الآخر:
ومخرق عنه القميص تخاله وسط البيوت من الحياء سفيما
فان هذه كلها هى أضداد الصفات الحسنة. وإنما آنس بذلك العادة.
والموضع (الخامس) أن يأتى بالأسماء التى تدل على المتضادين بالسواء، مثل «الصريم» فى لسان العرب، و«القرء» و«الجلد» وغير ذلك مما قد ذكره أهل اللغة.
والموضع (السادس) أن يترك المحاكاة الشعرية وينتقل إلى الإقناع والأقاويل التصديقية، وبخاصة متى كان القول هجينا قليل الإقناع، وذلك مثل قول امرئ القيس يعتذر عن جبنه:
وما جبنت خيلى، ولكن تذكرت مرابطها من بر بعيص وميسرا
وقد يحسن هذا الصنف إذا كان حسن الإقناع أو صادقا، مثل قول الآخر يعتذر عن الفرار:
الله يعلم ما تركت قتالهم حتى رموا فرسى بأشقر مزبد
وعلمت أنى إن أقاتل واحدا أقتل، ولا ينكى عدوى مشهدى
فصددت عنهم والأحبة فيهم طمعا لهم بعقاب يوم مرصد فان هذا القول إنما حسن أكثر لصدقه، لأن التغيير الذى فيه يسير. ولذلك قال القائل: «يا معشرالعرب! لقد حسنتم كل شىء حتى الفرار!»
قال: وإذا كانت مواضع الغلط ستة، ومواضع التوبيخ مقابلتها، فيجب أن تكون مواضع الغلط الذاتى والتوبيخ الخاصى اثنى عشر موضعا: ستة أغاليط وستة توبيخات.
وأمثلة التوبيخات غير موجودة عندنا، إذ كان شعراؤنا لم تتميز لهم هذه الأشياء ولا شعروا بها.
فهذا هو جملة ما تأدى إلى فهمنا مما ذكره أرسطو فى كتابه هذا من الأقاويل المشتركة لجميع أصناف الشعر والخاصة بالمديح، أعنى المشتركة منها أيضا للأكثر أو للجميع.
وسائر ما ذكره فى كتابه هذا من الفصول التى بين سائر أصناف الشعر عندهم وبين صنف المديح فهو خاص بهم. ومع ذلك فلسنا نجده ذكر من ذلك فى هذا الكتاب الواصل إلينا إلا بعض ذلك. وذلك يدل على أن هذا الكتاب لم يترجم على التمام، وأنه بقى منه التكلم فى سائر فصول أصناف كثير من الأشعار التى عندهم. وقد كان هو قد وعد بالتكلم فى هذه كلها فى صدر كتابه. والذى نقص مما هو مشترك هو التكلم فى صناعة الهجاء. لكن يشبه أن يكون الوقوف على ذلك بقرب من الأشياء التى قيلت فى باب المديح، إذ كانت الأضداد يعرف بعضها من بعض.
وأنت تبين إذا وقفت على ما كتبناه ها هنا، أن ما شعر به أهل لساننا من القوانين الشعرية بالإضافة إلى ما فى كتاب أرسطو هذا وفى كتاب «الخطابة» نزر يسير كما يقوله أبو نصر. وليس يخفى عليك أيضا كيف ترجع تلك القوانين إلى هذه، ولا ما ذكروا من ذلك على وجه الصواب مما ذكر على غير ذلك.
والله الموفق للصواب بفضله ورحمته.
إن تجد عيبا فسد الخللا جل من لا عيب فيه وعلا
- Part 1 — ■B J^mfmw ^ 'im
- Part 2 — ( 7 : 52b 9 (al2— b8). 13 : 50 a 38. 14 extr.: 47a 13. 15:— V
- Part 3 — I :ationi. imitatio enim est ambiguitatis suspicio ac intromissio.…
- Part 4 — Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis,
Part 1
■B J^mfmw ^ 'im
W K^Am
^jrwKm 1 K’
Sr j
■WW i
wmfl iji
rjl IK
■w/ .yj
Digitized by the Internet Archive in 2020 with funding from University of Toronto
IN LIBRUM POETICAE ARISTOTELIS
lACOB MAOTINO HISPANO HEBRAEO MEDICO INTERPRETE.
EX LIBRO QUI VENETUS APUD lUNCTAS A. M-D-L-XII PRODIIT
ITERUM EDIDIT
FRIDERICUS HEIDENHAIN.
commentatio ex supplementis annalium philologicorum seorsum expressa.
IN AEDIBUS B. G. TEUBNERI
J^euer Verlag von B. G. TeuMer in Leipzig.
Dieterieh, Albrechtus, phil. Dr., Papyrus magica musei Lugdu¬ nensis Batavi quam C. Leemans edidit in papyrorum Graecarum tomo II (V). Denuo edidit commentario instruxit prolegomena scripsit A. D. (Commentatio ex supplementis annalium pliilologicorum seorsum expressa.) [85 S.] gr. 8. geh. n. Ji. 2 . —
Imhoof-Blumer und Otto Keller, Tier- und Pflanzenbilder auf Miinzen und Gemmen des klassischen Altertums. XXVI phototypisclie Tafeln mit 1352 Abbildungen (nebst X und 168 Seiten erliiuternden Text). gr. 4. geb. n. Ji. 24. —
Inventio sanctae crucis actorum Cyriaci pars I. latine et graeee ymnus antiqus de sancta cruce testimonia inventae sanctae crucis conlegit et digessit Alfred Holder. [XVI u. 56 S.J 8. geb. n. Ji. 2.80.
luvenalis, D. lunii, Saturae. Erkliirt von Andreas Weidner, Direktor des Gymnasiums zu Dortmund. Zweite umgearbeitete Auflage. [XXXII u. 313 S.] gr. 8. geh. u. Ji 4.40.
Dr. drnft, 8. ^rofeffor, 8taat§rat, am
^etri = ^auli:@bmnaftum gu SOtostou, griec^i[d}e 8c^ulgram= matif. ^reigetptte inngcar6eitete 2tiif(age (gugletd) britte tage ber furggefaglen 8djulgrammntif). [XVIII u. 343 8.] gr. 8. ge^. n. Ji 2.80.
Menge, Rndolfus, et Siegmundus Preuss, lexicon Caesarianum. Fasciculus VIIT: Oppidum — proclinor. [Sp. 897 — 1024.] Lex. -8. geh. n. JHa 1.60.
SiofenBcrg, Dr. (imil, ^45rofeffor unb Jproreftor am Slgt. ^bmita= fium gii §irf^berg, 2(ufgaben gum Uberfetgen in^ Sateinifc^e im 2lnfd;Ui§ an bie £Ia[fentefture fiir Cberiefiinba imb ^^rima. 3tueite» ^eft fiir ^rima: im 5tnfc^Iu§: an bie (^ebi(^te
be» §orag, fprad^Iid) an 91eben nnb Sriefe (Sic ero fomie an Sioing. [VIII n. 138 8.] gr. 8. get). Ji 1.50.
Schaefer, Arnold, Abrisz der Quellenkunde der griechisclien und romischen Geschichte. Erste Abtheilung: Griechisehe Geschichte bis auf Polybios. Vierte Auflage, besorgt von Heinrich Nissen. [VI u. 118 S.] gr. 8. geh. n. Ji. 2. —
AVERRO IS
'iN LIBRUM POETICAE ARISTOTELIS
lACOB MANTINO HISPANO HEBRAEO MEDICO INTERPRETE.
EX LIBRO QUI VENETUS APUD lUNCTAS A, M-D-L-XII PRODIIT
ITERUM EDIDIT
1 FRIDERICUS HEIDENHAIN.
COMMENTATIO EX SUPPLEMENTIS ANNALIUM PHILOLOGICORUM SEORSUM EXPRESSA.
IN AEDIBUS B. G. T E U B N E R I MDCCCLXXXIX.
PAGINARUM NUMERI SUNT SUPPLEMENTI SEPTIMI DECIMI ANNALIUM PHILOLOGICORUM
10^0 I
^7/)8g I
I SS3 I
eipsiae: typis b. g. tbubneei.
Qnae ex Arabum libris ad meliorem Artis Poeticae Aristotelis intellegentiam ab hominibus doctis his demum annis allata sunt, ea aut tam exigua sunt aut Arabum linguae ignaris tam non utilia, ut haud paucis me gratum facere confidam quod quam lacob Mantinus Hebraeus fecit Latinam Averrois paraphraseos interpretationem totam integramque iterum edo,
Extat autem interpretatio illa in libro rarissimo qui inscribitur: 'Aristotelis de rhetorica et poetica libri cum Averrois in eosdem pa¬ raphrasibus. Venetiis apud functas MDLXTI.’ Quod volumen secun¬ dum est editionis luntinae omnes Aristotelis libros cum Arabis illius paraphrasibus continentis.
Interpretatio singularis est diligentia et subtilitate auctoris, quippe quem ut verum praeberet Averroem etiam lectionum varie¬ tatem respexisse ex notis in margine scriptis appareat. Quo maior a nobis interpreti fides habenda est.
Hunc igitur librum ita edendum censui ut et siglorum quae quam plurima insunt obscuritate remota usitatas omnes litteras exhiberem et distinctionem huic, quae hodie in usu est, similiorem redderem. I Infra adscripsi, quos Aristotelis Poeticae locos Averrois respexisse videtur*, uncis inclusi, quos parum aut omnino non intellexit. Com¬ pendii causa priores numeros omisi: 47 a 8 igitur idem est quod 144 7 a 8. Qui autem loci ipsa Aristotelis verba reddere aut prope ''ad eius sententiam accedere videntur, in nostra vero Poetica non inveniuntur, hunc in modum notavi: — ? Quamquam hanc rem ab¬ solvere nec volui nec potui: multis enim in locis multa disputatione opus est, ut, utrum Aristoteli an Averroi tribiiendi siut, diiudicetur, et qui loci, si universi spectantur, quadrant, eorundem saepe singulae |.^3artes ab Aristotelis sententia longius propius recedunt. — Ut frag¬ menta commodius citentur, numeros addidi.
Strasburg, Westpreussen. Heidenhain.
parapliiMsis iii librum Poeticae Aristotelis,
lacob Mantino Hispano Hebraeo Medico interprete.
Huins libelli propositum est exponere id, quod in libro Poeticae j Aristotelis de regulis universalibus atque communibus omnibus vel( plurimis nationibus continetur: cum tamen multa in eo contineantur, quae non sunt regulae propriae Arabum Poesi neque eorum con¬ suetudini. et id septem capitulis complectemur.
Qnot et quae sint imitationis genera: ac ex quibus sermonibus imitatio ordinetur. Cap. 1.
1. Inquit Aristoteles. Propositum nostrum nunc est de Poeticaf*
arte de eiusque generibus tractare. Oportet autem, ut si quis velit' recte tradere eius regulas, ut primo dicat, quaenam sit actio (seu facultas) unius cuiusque generis poematum, et ex quibus ipsae fabulae poeticae ac ex quot rebus constent, nec non quaenam sinti i earum partes tum communes, tum propriae, quibus etiam constent' ipsae, quotve sint genera rationum, quae in fabulis considerantur:* initio scilicet sumpto ab ipsis principiis, quae nobis natura insunt! circa hoc. P
2. Inquit. Omnis Poesis omnisque fabula poetica in vituperandi! vel laudandi genere consistit, quod quidem inductione probari potest de ipsis poematibus, praesertim de Graecorum poematibus, quae de i rebus voluntariis agebant: nempe ex honestis et inhonestis, ita T quoque res se habet in artibus imitantibus ipsam Poeticam, quaef quidem ad pulsationem cithararum ac tibiarum accommodantur, eas/ scilicet haec duo proposita considerare. Fabulae autem poetica^jv sunt sermones imitatorii: genera vero imitationis et similitudinis ^ sunt tria: duo simplicia et tertium compositum ex illis. Ex duobus : autem illis simplicibus unum consistit in imitatione alicuius rei ac eius similitudine alicui alteri rei, hoc autem prout est unicuiquef
25 locum non intelligo: '‘eas .f. haec’ liber; .f. autem ubique pro scilicet adhibetur.
11 : 47a 8ss. 20 : 48a 1. 24 ; in 47 a 15 videtur non TrXefcTr-i sed
TroiqxiKq legisse, 47 a 21. 27 : 47 a 28; b 13, 28 : — ?
Fridericus Heidenbain: Averrois i)araphr. in libr. Poeticae Aristotelis, 355
idiomati familiare per dictiones sibi proprias, quae apud Arabes literae similitudinis vocantur. Alterum vero consistit in acceptione ali¬ cuius similis vice alterius similis quod quidem in hac arte permutatio appellatur. Nec te latere debet sub hac parte includi ea genera, quae hac nostra aetate Metaphora ac Cognominatio nuncupantur. Verum cognominationes ut plurimum sunt permutationes ex affectibus affec¬ tuum rei: sed metaphora est commutatio rerum illi proportionatarum, hoc est, cum unius rei proportio ad secundam sit proportio tertiae ad quartam et permutetur nomen tertiae in primam vel econtra. in libro autem Rhetoricae explicatum est quot modis fiant commu- tationes. Tertium vero genus poeticarum orationum ex duobus nunc dictis constat.
! 3. Inquit. Ut natura quidam homines imitantur aemulanturque
I pleraque inter sese in actionibus, ita ut aliqui coloribus, alii figuris, nonnulli vocibus imitentur: et hoc vel arte et habitu, qui imitatori- bus inest, vel ob consuetudinem, quam prius de hoc habuerunt: ita quoque in orationibus sunt natura imitatores. Imitatio autem in sermonibus poeticis atque aemulatio ex tribus quidem fit, nempe harmonia ac numero ac ipsamet imitatione. Horum autem unum¬ quodque potest separatim et seorsum ab alio reperiri quandoque: ^ut harmonia in '•'■psalmis, numerus vero in citharis (seu choris) ipsaique imitatio in oratione: intelligo sermones imitatorios non metri¬ cos neque numero perliberatos. quandoque vero possunt simul permisceri haec tria invicem, ut fit apud Arabes, fiunt enim quae 'ab hominibus huius insulae poemata sunt adinventa, postquam res ipsae naturales continuerint atque aggregarint ipsa poemata natu¬ ralia. ipsas vero res naturales adinvenerunt ipsae "Agentes naturales, in Arabum enim poematibus non erat harmonia, sed vel tantum nume¬ rus vel et numerus et imitatio simul. Tria ergo sunt genera artium imitantium, vel quae munere imitandi funguntur: nempe, quaeharmo- nia, quae numero, et quae sermonibus imitantibus utitur, et est haec ars, de qua in hoc libro agitur.
4. Inquit. Multi reperiuntur sermones, qui vocantur poemata, qui nihil facultatis Poeticae obtinent praeter numerum tantum: ut sunt sermones metrici ipsius Socratis ac sermones Empedoclis naturales. in sermonibus vero poeticis ipsius Homeri econtra evenit, quoniam utrumque illorum reperitur in eis simul.
5. Inquit. Quam ob rem non debet vere nominari poema nisi quod haec duo amplectatur, illa igitur dignius debent vocari ser¬ mones quam poemata: quemadmodum et qui in Physicis utitur ser-
21 In margine: a. 1. (hoc est: alii legunt) fistulis. 27 I. m.: a. 1. virtutes.
5 : 57b 7; b 10. 10 : hhet. 3, 2 p. 1405 a 3 ss.
17:47a 21. 20 : 47 a 23. 22 : 47 a 29. 23 : 47b 24.
48 b 20. 33 : 47b 9. 38 : 47b 18.
13 : 47 a 18. 26 : 49 a 9, 13.
Fridericus Heidenhain :
monibus metricis, Physicus potius merito vocandus est quam Poeta. Similiter .quoque sermones imitatorii, qui ex metris permixtis con¬ stant, profecto non sunt poetici. Ex dictis igitur constat quotnam sint genera imitationis ac ex quibus sermonibus imitatio ordinetur 5 in ipso sermone, ita ut eius actio sit perfecta.
De duabus aliis imitationis differentiis, penes res imitatas ac penes imitandi modum. Gap. 2.
6. Inquit. Quoniam vero qui imitantur et aemulantur, ideo imi¬ tantur, ut inducant aliquos ad aliquam voluntariam actionem agen 10 dam, aliquam vero aliam prohibendam; oportet ergo ut ea quae proposuit imitari, sint vel virtutes vel vitia. Nam omnis actio omnisque mos ad alterum horum duorum declinat atque insequitur^ nempe vel ad probitatem, vel improbitatem. Sed cum, quidquid e:^f actionibus voluntariis quaeritur imitari, sit vel virtus vel vitium,^: 15 ergo ut per probitates et probos ipsas probitates imitemur, impro-^' bitates vero per improbitates et per improbos; porro cum quaelibet^, imitatio fiat de pulchro vel turpi: ergo omnis imitationis propo¬ situm est honestare vel dehonestare. Sequiturque ex hoc, ut qui¬ cunque virtutes imitantur, hoc est, quia eas imitari sunt natura proni, 20 sint probi: econtra vero, qui vitia imitentur, deficiant natura ab his ad vitiaque magis accedant, ex his ergo duorum generum hominum.a datur laus et vituperium, hoc est virtutes laudare vitiaque damnarent ob idque fuerunt aliqui poetae apprime laudantes, non tamen exacten vituperantes. Ergo cuilibet imitationi insunt hi duo actus, videlicele, 25 laudandi vel vituperandi, similiterque hae duae differentiae repe-^t| riuntur in imitatione, quae circa sermones fit, non autem in ea, quaqt fit per metrum, neque in ea, quae per harmoniam. Tertia praeterea;'^ differentia inest ipsi imitationi, quae per sermones fit: nempe quat quaeritur ut aliquid simile alicui alii sibi simili omnino conveniat: 30 praeter hoc quod quaeratur per id laudatio vel vituperatio, sed tan-fi tummodo ipsa mera convenientia et concordia, hoc autem geuust imitationis est veluti materia apta ad duo opposita transmutari videlicet alias ad laudem per excessum (seu additionem) transmu-a, tata, alias vero ad vituperium per excessum etiam transmutata. 35 7. Inquit. Haec inquam est Homeri imitatio: nempe ut, cuufe
effingit aliqua convenientia et similia, id quidem habeat excessumy^ aliquem ad laudem vel vituperium. Inter poetas praeterea aliquis^ maxime valet in praestanda imitatione conformi et convenienti sen^ simillima tantum, aliquis vero in ea, quae laudem vel vituperiums 40 habet, aliquis alius in ea quae utramque horum amplectitur, ut^/ Homerus usus est. j
Aristoteles autem de quolibet horum generum exemplum tra-|
2:(47b20). 8: — ?
25: 48 a 7. 27 : (48 a 19).
10:48al. 16:48a4-18. 18:48b24.
35 : 48 b 34. 37 : 48 a 0 (opoiooc). I
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 357
didit per varia genera carminum seu poematum, quae tunc in suis . regionibus erant nota, solebantque uti quolibet horum trium genej rum imitat ionum. Tu autem facile invenies huiuscemodi genera in f carminibus Arabum, et si plurima eorum, ut inquit Alfarabius, sunt ad luxum attinentia, nam illud genus, quod amatorium vocant, in- clinat quidem homines ad rem nefandam ac prohibitam, idcirco ab huiusmodi carminibus amonendi sunt pueri; immo instituendi sunt, ut in usum habeant ea carmina, quae ad fortitudinem et gloriam conducunb nam Arabes in suis carminibus non hortantur ad alias virtutes quam ad has duas, etsi de his etiam, non ut hortentur ad eas tractent, sed potius iactantiae gratia. At illud genus poematis, in quo quaeritur imitatio eiusdemmet rei atque convenientia, ut di¬ ximus, est in frequenti usu apud eos : proptereaque eorum sapientes frequenter describunt animalia atque stirpes. Graeci vero ut pluri¬ mum nullum carmen proferunt, quin ad aliquam hortandam virtu- tem vel ad aliquod vitium dehortandum se vertat, vel quod aliquem optimum morem vel scientiam praestare non suadeat. Ex iam dictis ergo patet genera imitationum esse tria, earumque differentias esse tres, et quae sint huiusmodi differentiae tres et ipsa tria genera. Quodsi exacte perquirantur ipsa poemata, videbitur esse verum non dari quartum genus imitationum neque quartam differentiam illorum generum.
' -De Causis, a quibus orta est Poetica, et de aliquibus I ipsius speci ebus. Cap. 3.
8. Inquit. Videtur a duabus causis et quidem homini naturalibus Poetica habuisse originem. Prima est, quoniam insitum est a natura I hominibus a pueris imitari, hoc autem inter cetera animantia est j maxime proprium homini. Cuius rei causa est, quia homo inter 1 cetera animantia gaudet imitationibus rerum, quas iam perceperat.
1 Quod autem homo gaudeat natura ipsis imitationibus, argumentum est, quoniam nos gaudemus imitatione rerum, quas cum molestia adspicimus et non cum delectatione, praesertim cum illa imitatio fuerit exactissima et concinna, ut in imaginibus multarum ferarum I truculentarum atque picturis earum, quas praestantissimi pictores ) efficiunt, evenire solet. Et ob hanc causam utimur imitationibus in disciplinis pro rerum intellegentiis atque interpretationibus. Sunt enim ipsae imitationes instrumentum conducens ad intelligentiam rei quam quaerimus intellegere ob delectationem , quam habemus de imaginibus, propter id quod habent de imitatione. Anima igitur perfectius recipiet, quanto magis gaudebit: quoniam non solum Phi- losophis iucundissimum est discere sed etiam ceteris hominibus, quamquam modice hi in hoc cum Philosophis communicent: quoniam aliquis homo ex aliquo discet iuxta variam rationem, quae est infer
I -
17 : 47a 16, 48a 24. 25— 42 : 48b 3 — 19. 35; — ?
Fridericus Heidenliaiii :
ipsum docentem et discentem. Sed quoniam imagines sunt imita¬ tiones rerum, quas iam percepimus: ergo eis utimur ad velociorem ( ac promptiorem intellegentiam, praestant autem intellegentiam rerum ^ })ropter voluptatem seu delectationem, quam praebent ob similitun dinem quam habent. Haec ergo est prima causa, quae poesim peperit. Secunda vero causa est, quia natura humana gaudet numero ac harmonia ac metris: quoniam metra videntur ad numerum attinere, maxime apud eos, qui a natura habent metra assequi. Voluptas autem naturalis, quae ad imitationem et rhythmos ac harmoniam et 10 metra est prona, genuit ipsam Poeticam: praesertim apud eos, qui ab initio sunt ad id habiliores, qua natura aucta, orta inde est in eis ' ars Poetica: propterea quia primus de ea aliquam portiunculam tra-^' didit, mox qui primum secutus est aliam tradidit iterum portionem,^ et ita paulatim extemporariis, donec artes Poeticae perfectae fuerunt. f 15 genera quoque earum varia completa sunt pro varia hominum generis f habilitate et promptitudine ad maiorem delectationem alicuius generis J' Poesis. Exempli causa praestautiores ac digniores animi natura \ primo genuerunt artem laudandi, intellego honestas laudare actiones: viliores vero artem vituperandi pepererunt, nempe actiones pravas i' 20 vituperare: licet oporteat, qui intendit vituperare vitiosos atque f actiones vitiosas, laudare probos ac honestas actiones, ut turpitudo b vitiorum magis propaletur: intellego quod, postquam ea narraverit, ^ mox contra illa actiones pravas enarret. Haec inquam est summa H rerum communium omnibus vel pluribus gentibus, quae in hoc 25 capitulo continentur: reliqua vero, quae in eo continentur, omnia vel maior pars eorum sunt res, quae erant propriae carminibus Graecorum et consuetae apud eos. Meminit enim Aristoteles artium poeticarum, quae erant in usu apud eos: et quo pacto ortae sunt unaquaeque earum natura, et quae pars fuerit prior in generatione ^ 30 sua alteri praesertim in arte laudandi et vituperandi, quae omnes'^'^ erant tunc apud eos famosae. Adhuc narrat, quis fuerit primus qur^' incoepit invenire unamquamque illarum artium poeticarum, quae'^' erant in consuetudine apud eos, et quis addidit super illas et quis’;^ post hoc perfecit eas. Et in hoc summe laudat Homerum, dicitque ^ 35 eum fuisse, qui tradidit principia harum artium, et quod nemo ante ^^' ipsum in arte laudandi aut vituperandi vel in aliqua alia arte apud eos famosa quicquam egit, quod esset alicuius dignitatis aut admiratu dignum. ^
9. Inquit. Cum igitur a principio imperfectiora ac breviora essent ' 40 carmina: quia naturaliter facilius in haec incidimus. Breviora autem sunt, quae ex minoribus constant syllabis: imperfectiora vero, quae paucioribus constant melodiis.
42 liber: constat.
1:-? 6:48b20. Il:48b22
27 : 48b 24 — 49b 20. 34 : 48b
12:49al3. 14:49al3. I7:48b24. '
35 : 48b 28. 39 : 49 a 19. 40 : — ? ,
Averrois paraplirasis in librum Poeticae Aristotelis.
10. Inquit. In arte vituperandi non quaeritur imitatio secundum omne genus vitii et turpis tantum, sed eius vitii omnis, quod ridiculum est: nempe quod quidem vile est ac turpe, de quo dolendum non est.
11. Inquit. Quod autem ipsa derisio has tres obtineat condiciones, argumentum est, quia in facie ^irrisi haec tria reperiuntur: videlicet facies iracunda est ad convitiaque disposita parumque dolens de eo, qui eum irridet, contra id quod in facie irascentis evenire solet, videlicet quod in facie irascentis est iracundia et iactantia atque dolor, haec inquam est dispositio animi contra eam rem, contra quam irascitur.
Quae sit tragoediae essentiae definitio: et quot, ac quae sint ipsius partes et quales. Cap. 4.
12. Inquit. Optima ars laudandi, id est Tragoedia, quae metrico sermone imitatio praestantium est, utitur carminibus longioribus, non brevibus. Idcirco posterioribus poetis non placuerunt carmina brevia, quae tunc in eo genere erant in usu atque in aliis artium Poeticae: cui quidem proprium metrum est, quod simplex, non com¬ positum est: verum non debent tantam habere prolixitatem, ut iu enarrationem hominibus molestam deveniant. Definitio autem quae intelligentiam essentiae artis laudandi (id est Tragoediae) praestat, est imitatio actionis illustris, voluntariae, perfectae, cui inest vis universalis circa res praestantiores, non autem particularis de singula re praestanti: qua quidem imitatione animi recta afficiuntur affectione per misericordiam atque terrorem in eis orta. Hoc autem fit imi¬ tando viros probos sanctitate et puritate: quoniam imitatio fit de dispositionibus, quae virtutes inducunt, non de habilibus, cum hos imitari nequeamus, perficitur autem imitatio in sermone, si illi melodia et numerus adiungatur. Reperiuntur tamen aliquae dispo¬ sitiones, quae circa numerum et melodiarn reddunt sermonem effi-
I cacioris imitationis: ut sunt pronuntiationes et gestus vultus, de I quibus in libro Rhetoricorum dictum est. Prima vero pars Tragoe¬ diae in ipsa actione est, ut res praestantes enumerentur, quibus fit imitatio: mox hae melodia ac metro convenientibus illi rei, de qua dicitur, apparentur. Usus autem melodiae in carmine disponit animam ad recipiendam imitationem illius rei, quam quaerimus imitari: ac si melodia praestet ipsi animae eam dispositionem, qua quaeritur imitatio rei, de qua imitatio quaeritur. Praestat vero ipsi animae hanc dispositionem in singulo generum Carminis illa melodia, quae.
5 In margine: deformis. 12 liber: cquales. 24 liber: ortam. 33 liber: quo.
1 : 49a 31. 4 : 49a 34. 6: — ? 13 — 17 : 49a 2 — 6. 17 : 49b 11.
18 : 49b 14; 50b 39. 19:49b 23. 22 : 51 a 15, 36; b 6. 23 : — ? cf. quae
''De doctrinae artium Ar. principiis’ contra Bernaysium p. 27, scripsi. 24 : 54a 16. 25 : 50a 16. 27 : 49b 28. 28 : 55 a 29. 31 : 50a 15.
34 : de melodia imitationis adintrice in Poetica nihil hodie extat; ad Po¬ liticam VIII, 5, 1340 a 22, 40 ss. relegari oportet.
Fridericns Heidenhain:
illi generi poematis congruit suis concentibus et compositionibus, mim^quemaclmodum videmus concentus acutos convenire alicui generi sermonis^ cui graves non convenei*n,nt , idem de compositione melodiarum arbitrandum est. Naturae autem vel affectus eorum, cpii 5 historias et fabulas enarrant, quae perficiunl imitationem in ipsismet sermonibus poeticis existeutem per haec tria, nempe per imitationem et numerum atque melodiam, quae quidem sunt elementa et bases ipsius imitationis, duae in genere sunt: altera quidem, quae aliquem morem indicat, ut exempli causa prudentem loquentem referat vel 10 iracundum: altera vero, quae eius sententiam declaret propriamque mentem aperiat. Quoniam effigies loqueutis, aliquid affirmantis, non | est effigies id dubitantis, nam effigies sermonis eius, qui alicuius laudem enarrat atque promulgat, eiusque gestus et vultus debet ' esse effigies asserentis et certificantis, non dubitantis et deridentis. 15 Historiae autem et rerum novitates atque enarrationes, quas debet referre historiographus, qui illas duas iam dictas naturas habet., sunt ipsae fal)ulae, quae imitatione fiunt. Intelligo per fabulas com- ! positionem rerum, quarum imitatio quaeritur, sive id fit ut res se habet secundum esse, sive ut in usu habetur, quamvis sit falsum: j 20 idcirco sermones poetici appellantur fabulae. Quare et historiographi i atque fabulatores tandem sunt, qui habent vim imitandi mores atque I sententias. *
13. Inquit. Necesse igitur est cuiuslibet Tragoediae sex esse partes: nempe fabulas imitatorias. Mores, ‘•^Metrum, Sententiam, 25 Apparatum , Melodiam. Huius autem rei ratio est: quia omnis sermo poeticus dividitur in id, quod est imitans, et in id, quod imi¬ tatum est. Imitans autem tribus constat, videlicet imitatione, dic¬ tione ac melodia: Quod vero imitatum est in ipsa laude tribus quoque reliquis complectitur scilicet moribus, sententiis et apparatu, 30 intelligo per apparal.um assumere ex eo argumentum et indicium ad sententiae -congruitatem. Sunt ergo partes tragoediae necessario ; sex. Mores vero ac sententiae sunt praestantiores partes, cum Tra- goedia non sit subinde hominum imitatio, qua sunt singulares homines percepti, sed eos imitatur ob suos congruos mores atque i 35 actiones probas animaeque felices sententias. Consuetudines etenim j actiones ac mores amplectuntur: idcirco consuetudo fuit una ex sex j partibus Tragoediae, et non oportuit distinguere eam in actiones et mores de eisque mentionem facere in ea. Apparatus autem est accommodatio sententiae animi: et si apud Graecos extat alic|uod j 40 genus, quo sumatur argumentum per huiuscemodi animi accomo-
9 liber: indicant. 18 liber: sit. 24 In margine: *Dictio. **Aspectus. 31 I. m.: Dixit interpres, inveui meum codicem erratum hic et defectivum.
4 : — ? quadrant vero optime ad ea quae nuper de tragoediarum generibus exposui. 11 : — ? 17 : 50a 4. 18 : 51a 36; 60b 10.
23 : 50a 7. 25 : 49b 31, 30; 50 a 10, 33 : 54 a 33. 34 : 54 a 22.
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
dationem seu apparatum, ut gratia exempli (|uod aliquis tit laetus ac hilaris, hoc quidem uou reperitur in Arabum carminibus, at iii I sermonibus laudatoriis haec duo reperiuntur: nempe mores et sen- , tentiae. Trium vero reliquorum generum, quae sunt, indicium su- I mitur ex tribus rebus, quas imitamur, scilicet fabularum, melodiae et metri.
14. Inquit. Fabulae partes quidem duae sunt, omnis enim imitatio est, vel qua suae imitationi propositum sit aliud quippiam imitatum confictumque: mox ex illo transferatur ad illam imitationem suam, quod apud Graecos peripetiae dicitur id est eventus in contrarium: lo ^ aut quod eadem res confingatur, praeter quod devietur ad imita- ^ tionem contrarii et hoc assumptionem indicii appellant, j 16. Inquit. Fabula est iudncipium ac veluti anima Tragoediae;
g secundo loco' mores: cui praeest imitatio, id est quos imitatur, imitatio j enim est basis et principium huius artis: quia non fit delectatio ob I relationem rei, quam referre quaeritur, nisi confingatur: sed bene , fit delectatio et receptio illius, dum confingitur, et idcirco nou . aeque delectabit, si quis fucis pulcherrimis tabulam fusim illinat,
I ac si imaginem albo tantum distinxerit: ideoque homines exercent , artem pingendi imagines et picturas. 2U
16. Tertia autem tragoediae pars, quae secundam insequitur, est ^ ipsa sententia, haec autem est posse explicare quae instant atque g quadrant, id est habere vim imitandi id, quod ita se habet vel non ^ ita se habet, hoc autem est proprium munus ipsius Rhetoricae ad j probandum aliquid esse vel non esse, verum Rhetorica id sermone persuasivo probat, Poetica vero sermone imitativo. porro imitatio j in rebus Legalibus quoque reperitur.
j 17. Inquit. Sane veteres civiliter dicentes confingebant, poste-
• riores vero rhetorice: hoc est Antiqui impositores morum pro firmandis sententiis in animo, satis erat eis uti sermonibus poeticis: j posteri vero rhetorica uti satius esse indicarunt. Interest autem ( inter sermonem poeticum, qui sententiam hortatur, et qui morem:
quod qui morem persuadet, hortatur quidem super actionem alicuius ] rei, aut ut illam fugiat, sermo autem qui ad sententiam persuadet,
J hortatur quidem ad aliquid esse vel non esse, non ad aliquid quae- J rendum vel fugiendum. Quarta autem pars, quae tertiam sequitur, est metrum et numerus: cuius perfectio est explicatio intentionis.
J nam multa sunt metra, quae alicui intentioni respondent, quae tamen J alicui alteri non respondent. Quinta autem pars per ordinem est ipsa melodia: quae quidem est inter omnes has partes, quae maxime im- primat in animo. Sexta vero pars est ipsum spectaculum, intelligo
i 8 liber: praepositum.
Part 2
( 7 : 52b 9 (al2— b8). 13 : 50 a 38. 14 extr.: 47a 13. 15:— V
j 17 : 50b 1. 21 : 50b 4. 25: — ? 28 : 50b 7. 31:—? 36 : 50 b 12.
1 38:—? 39 : 50b 15. 41 : 50b 16.
Fridericus Heidenhain:
per apparatum spectaculum seu assumptionem rationis pro sententiae commoditate aut actionis commodo, non autem sermone persuasivo. hoc enim non decet in hac arte, sed sermone conficto et imitatorio: quoniam ars poetica non est adinventa ad usum argumentationis et 5 disputationis et praesertim ipsa Tragoedia, et ideo Tragoedia non utitur pronunciatione et gestu atque vultus nutibus, sicut utituy ipsa Rhetorica.
18. Inquit. Ars Theorica, quae docet, ex quibusnam fiant carmina, et quo pacto fiant, praestantior quidem ac principalior est, quam
10 sit ipsamet carmina conficere, quoniam quaelibet ars, quae docet actionem, praestantior et principalior est, quam quae sub illa locatur.
De partibus Tragoediae qualibus. Cap. 5.
19. Cum igitur iam dictum sit, quid sit Tragoedia' et ex quibus componatur et quot sint eius partes et quae sint, nunc de rebus,
15 quibus fit contextus rerum, quibus carmen consistit, dicendum est. nam tractare de his rebus est necessarium in Tragoedia atque in aliis generibus Poesis, hoc enim est veluti primum maximumque principium eius. Quoniam res, quibus ipsae artes consistunt, bifariam dividuntur: nempe vel sunt res necessariae vel res quibus praestan- 20 tiores ac perfectiores reddantur. Dicendum ergo est Tragoediam debere perficere finem actionis suae, videlicet ut ex ipsa imitatione, cum assequatur finem, quem ex natura sua praestare potest, hoc j autem propter varias res fit. quarum una est, ut carmen habeat (|uan- ^ dam determinatam magnitudinem, qua sit totum perfectum. Totum 25 autem et perfectum est id, quod habet principium, medium et finem. Principium autem est quod praecedit, et non est necesse ipsum reperiri cum rebus, quibus est principium. Finis vero, c[ui est post illas res, quibus ipse est finis, et non prius. Medium vero est id, quod est prius et posterius et simul, est ergo praestantius utroque extremo, 30 cum ipsum medium sit in loco priori et posteriori. Viri enim for¬ titudine praediti locum in acie obtinent, qui inter pusillanimes et temerarios mediat, est autem locus medius, qui ex extremis constat: extrema vero ex ea non constant. Ad haec non est necessarium, ut ipsum medium sit aecpiale, scilicet ut optimam habeat compositionem 35 atque ordinem tantum, verum etiam congruentem magnitudinem. Oportet ergo ipsum carmen habere principium, medium et finem et ut unacpiaeque harum partium sit magnitudine media: oportetque totum compositum ex eis esse magnitudinis terminatae, non cuiusvis magnitudinis contigerit. Nam pulchritudo compositi (seu bonitas) ' 40 ex duobus quidem oritur, alterum est ipse ordo: alterum vero magni-
15 liber: contestus.
4 : — ? 8 : - ? cf. Met. 1/2; 982b 4 et Bonitz h. 1. 13 : 50b 21. 18 : — ? 20 : — ? 24 : 50b 24—34. 29—35 : — ? Locus claris¬ simus de media parte conformanda. 38 : 50b 36.
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 3G3
tudo. idcirco animal perexiguum non dicitur pulchrum in relatione ad individua sui generis. Eadem enim ratio videtur esse in hoc ipsius poeticae orationis atque doctrinae demonstrativae, nempe si brevis fuerit speculatio tempore, eius intelligentia non erit optima. Identidem si longior fuerit iusto eademque ratione; quo- niam a consideratione contemplantis facile elabitur et oblivioni di¬ scipulus eam tradit. Eadem enim est huius rei ratio, (^uae est in spectatione alicuius sensibilis: videlicet quod tunc exacte spectatur ipsum spectabile, cum inter ipsum et spectantem modica intercedit distantia, non autem maxime distans neque cum ex maxime proxima. Idem enim contingit in sermonibus poeticis seu fabulis, quod in ipsis disciplinis, nam si carmen perbreve fuerit, non poterit perficere partes laudis, et si in longum protrahatur, non poterunt eius partes servari memoriaque teneri: ita ut posterioribus partibus iam auditis priores sint oblivioni traditae. Orationes vero idietoricae, quibus fiunt obiurgationes, nullam habent natura terminatam magnitudinem, et ob id fuerunt coacti homines mensurare tempus obiurgationis, quae inter adversarios occurrebat, vel vase aqueo Clepsydre vocato more Graecorum, cum tantum signa quaerebant, vel partibus dierum, ut Arabes utebantur, cum propositum eorum in suis obiurgationi- bus essent res persuasibiles exteriores. Idcirco si ti’agoedia ageret de obiurgatione vel convitiis et contentione, tunc oporteret mensurare tempus orationis contentiosae per instrumentum aquae vel j per alia horologia. Verum cum non res ita se habeat, ideo oportet ipsam poeticam artem habere terminum naturalem, ut res se habet de naturalibus magnitudinibus, quae rebus ipsis insunt. Nam quem¬ admodum genita ipsa, si tempore generationis non impediantur ab incommoda fortuna, habebunt naturaliter terminatam ac decentem magnitudinem, ita in fabulis poeticis evenire debet: praesertim in duobus illis imitationis generibus, videlicet in quo fit mutatio de HO contrario in contrarium, vel in quo idemmet imitamur, praeter hoc, quod fiat transitus ad contrarium.
20. Inquit. Quod maxime etiam delectat in constitutione carminis Poesis, est, ne enarratio multarum rerum, quae uni rei determinatae accidunt, de qua poema quaeritur, in longum protrahatur; uni namque rei multa accidunt multaeque actiones contingunt.
21. Inquit. Videntur peccasse omnes poetae, qui hoc genus poe¬ matis confixere, cum de re aliqua ih aliam rem transilirent unumque propositum non inducerent, praeter Homerum. Tu autem invenies hoc
in poematibus Arabum, praesertim in quibus quaeritur laudatio: vide- licet quod quando quaerunt enarrare aliqua de ipso laudabili, ut gratia
33 quo? 35 liber: queritur.
2 : _? 4—15 : 50b 38 — 51 a 5. 15—19 : 51 a 7—9. 24— 32 : par-
tim nou inveniuutur, partiiu ad 51a9— 15 referuntur. 33: (51 a 15 — 19).
37 : 51 a 19 — 29.
Fridericus Heidenhain :
exempli librum vel gladium, maxime immorantur laborantque in eius imitatione et deviant declinantque ab enarratione illius, qui lau¬ datur, oportet denique ut ars ipsa imitetur naturam; ut scilicet quidquid agat, propter unum propositum unicumque finem id agat. 5 Sic igitur oportet unius unam esse imitationem unumque propo¬ situm: et ut eius partes habeant terminatam definitionem habeantque principium, medium et finem sitque ipsum medium praestantius illis. Nam res habentes esse ordinatum at([ue quadam harmonia consti¬ tutum, si ille ordo illaque series harmonica defecerint ab eis, deficiet 10 (|uoque ab eisdem sua propria actio.
22. Inquit. Nec latet, quod propositum sermonum poeticorum non est, ut fiat imitatio rerum falsarum fictarum in eis. haec enim non est poetae actio, ut (juae vocantur figmenta et historiae, ut quod in libro Heracleidae vel Theseidae (Arabice Chelilae et
15 Dhemenae). Sed poeta loquitur de rebus, quae sunt vel possunt esse, de his enim quaeritur, scilicet ut eas fugiamus vel insectemur et (piaeramus, vel ut ipsa imitatio et confictio illis conveniat correspondeatque, ut in differentiis ipsius imitationis dictum est. At officium figmentorum professoris atque historicorum differt ab officio 20 poetarum, quamvis illi exerceant illas fictiones et rerum novitates, historias at(jue simulationes metrico sermone. Nam licet uterque horum conveniat in metro, tamen alter eorum perficit officium suum, quod proposuit per ipsam fabulam, quamvis non fiat metro, et est videlicet illa intelligentia', quam adipiscimur ex illis historiis fictis 25 et simulatis. Poeta vero non adipiscitur perfecte propositum suum circa rerum imitationem nisi metro, historicus ergo atque fictionum professor fingit varias res singulares, quae non sunt ullo pacto, illisque nomina imponit: poeta vero nomina imponit rebus, quae sunt, et nonnunquam de universalibus loquitur. Quo fit ut Poesis 80 sit propinquior philosophiae, quam quae fictiones profitetur. Id vero, quod dicit Aristoteles hic, est iuxta Graecorum consuetudinem de poesi, videtur enim, quod id, quod est naturale, insit fgentibus naturalibus.
23. Inquit. Quod maxime in tragoedia quaeritur, est ut ea quae 35 imitamur sint, non quae habeant nomina ficta, quoniam laus vertitur
in promovendo ad actiones voluntarias, res autem possibiles potius persuadentur atque creduntur, ut est ipsa poetica certitudo seu verificatio, quae animam promovet ad inquirendum vel fugiendum. Rebus vero, quae non sunt, raro imponuntur neque finguntur nomina 40 in ipsa Tragoedia. Ille praeterea modus imitandi, quamvis summo¬ pere conducat ob relationem et proportionem actionum illius rei
32 In margine: aliter veritatibus.
3 : — ? 5 : 51 a 30—33.
11:—? 15: 51 a 37. 16:
29:51b5. 34:(51b 12, 15b
7 : v. supra 362, 29. 8 : 51 a 33—34.
? 19— 25 : (51 b 1—9). 28:51b6.
36 : 51 b 16. 39 : 51 b 15. 40: — ?
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
[simulatae atque fictae eiusdemque passionum ad res, quae sunt, tamen non debet quaeri vel in usu poni in ipsa Tragoedia, quae est ars laudandi. Quoniam is modus imitandi ac fingendi non congruit ( Omnibus naturis: immo plures hominum eum irrident molesteque ferunt. Ex his igitur patet poetam esse poetam per usum fabularum atque metrorum, prout habet vim imitandi : ipse autem circa imitationem versatur rerum existentium, quae a voluntate pendent atque arbitrio. Nec suum est imitari tantum ea quae sunt, verum et quae arbi¬ tratur posse esse, ob hoc enim poeta est: nec propterea a poeta discedit imitando res, quae sunt, nihil enim prohibet ea extitisse eo modo, quo nunc sunt. Ceterum non oportet praestantissimum poetam perficere imitationem per exteriora, hoc est histrionem esse ner gestus corporis atque vultus, hoc enim pseudopoetae ac falsi ficti efficiunt: qui videlicet volunt apparere poetae, cum non sint, leque probati poetae id agunt, nisi cum quaerunt certare contra ^^.isum falsorum poetarum, sed si contra optimos poetas certant, id ^pWllo modo agunt. Praestantissimi tamen poetae quandoque coguntur i^k^nti episodiis in ipsa fabula, hoc est introductione rerum exteriorum, npid est histrionum gratia, atque alienarum ipsi fabulae, non enim |;^|«emper fit imitatio rerum perfectarum, quas possumus perfecte imi- 'tari, sed rerum etiam imperfectarum, quae difficile confinguntur in ^^jratione. et ideo in earum imitatione introducuntur res exteriores, J''|praesertim cum quaeritur imitari ipsas sententias, quarum imitatio ^^st perdifficilis, cum non sint actiones neque substantiae. Admi- 'ijseentur praeterea nonnunquam atque introducuntur huiuscemodi res ^xtrinsecae, et est id quod vocatur histrio et gestus vultus in poeticis ^imitationibus, ac si casu vel fortuna praeter aliquod propositum ^^)rovenire appareant: habebuntque admirandam actionem, cum ea, ^||uae a fortuna proficiscuntur, admirationem prae se ferant.
24. Inquit. Plures quidem fabulae pollent atque praestant in imi- atione simplici, non divisa in varios modos: plures vero aliae prae¬ stant in divisione modorum corporis similis atque imitationis, etenim ^'it res se habet in imitatione, ita in actionibus, quem ad modum ergo ^Sctionum alia efficitur unico simplici actu (id est una continua absque neripetia), alia vero uno actu composito et implexo, ita etiam de ^itatione est dicendum. Est autem simplex imitatio, in qua agitur ^^Iterum duorum generum imitationis, videlicet vel quod vocatur
, iii 8 arbitrantur? 13 liber: pseudi poetae. 36 In margine:
‘^Lnquit interpres. Contrarium videtur innuere Aristoteles, cum dicit iu i niniplici nullum horum reperiri, in implexa vero vel agnitionem vel peri- * Setiam vel utramque (lib. utraque) reperiri.
4:(51b25). 5:51b 27-29. 8 : 51a 36, GOb 10. 8— ll:51b
1|J9— 32. 11 : — ? (62a 11?) 17:51b 36. 19:60a 27. 28:52a
i~10. 30: — ? 32— 36 : 52a 12 — 18.
Fridericus Heidenbain:
peripetia, vel quod vocato agnitio, id est demonstrationis assumptio. Implexa vero imitatio est illa, in qua utrumque genus simul reperitur. nempe cum incoeperit quis a peripetia, mox transferatur ab ea ad agnitionem : vel ab hac incoeperit, deinde ex ea ad peripetiam trans¬ feratur. convenientius tamen est primo incipere a peripetia, mox transcendere ad agnitionem, nam multum interest, si quis incipiat primo a peripetia, deinde mutetur ad agnitionem vel econtra ab agnitione ad peripetiam.
25. Inquit. Intelligo per peripetiam imitationem contrarii propo- 10 siti in laudando prius per id, quo animus ab eo recedat retraliaturve
ab illo: mox mutetur transferaturque ab hoc ad imitationem ipsiusmet laudabilis, ut si quis voluerit feiicitatem vel felices confingere, incipiat prius infelicitatem infelicesque confingere, mox ad imita¬ tionem feliciiatis et felicium se transferat: hoc autem per id, quoc 15 est contrarium imitationi infelicium iam factae. Agnitio vero es mera imitatio rei tantum. '
26. Inquit. Pulcherrima autem fit agnitio, si cum peripetia admisceatur.
27. Inquit. Fiunt insuper agnitio et peripetia de inanimatis atque 20 animatis: non quatenus per id quaeratur aliquid agi vel dimitti, sed
imitationis tantum ratione, hoc est propter convenientiam aliquam, et hoc quidem genus agnitionis, quod dixit, est quod maxime in Arabum poematibus praevalet, videlicet agnitio et peripetia, quae ^ ^ de inanimatis fiunt. Cumque duo ■}* tempora poematis utrumque genus' 3, 25 imitationis amplectatur, sunt maxime pulchra. ,e
28. Inquit. Agnitio humana atque peripetia fiunt pro inquireiidf 'If aliqua re vel recusanda fugiendave. huiusmodi autem agnitio quan doque ad misericordiam, quandoque ad metum animum parabit, ho e autem est, quod in Tragoedia desideratur: nempe actiones pulchra 3;
30 laudare, turpes vero detestari. ^
29. Inquit. Partes igitur tragoediae seu fabulae sunt hae duae quas definivimus. Tertia superest: nempe quae animi affectione vel perturbationes parit. Intelligo per affectiones misericordiam e metum atque dolorem. Id autem fit enarratione cruciatus calami
35 tatumve atque infortuniorum mortalibus evenientium. Haec enir i-“ misericordiam atque metum inducunt, quae sunt potissima pars, qu ; ad affectiones hortamur, goediae apud Aristotelem
quae quidem sunt propositum ipsius Ti-f Tii
14 lib.: infelicium. 24 In margine: a. 1. versus.
9 : (52a 22). 2.5, 38 -b 1.
16:52a 29. 17:52a 32. 19:52a34.
37': 52 b 9—13. 37:52bl.
26 :
► A' O ■*
cipijilivaria irt lihunm PoP.tic^fi^ A.llistotGll^.
tragoediae partibus quantis: unde ducatur eius opus. Moribus, Agnitione, Episodiis, Connexione Solutio¬ neque fabulae, quatuor Tragoediarum generibus et Affectionib us seu Sententiis. Cap. 6.
30. Inquit. Tragoediae partes, prout ad qualitatem attinent, iam .(Uiiperius exposuimus: sed, ut ad quantitatem spectant, nunc dicenitjum est. Circa hoc autem ipse Aristoteles memorat quasdam partes »;tii'oprias carminibus Graecorum. Quae vero in Arabum poematibus )\ eperiuutur sunt tres. Prima est quae se habet apud eos in Rhetorica )i’8t’atione ut exordium, in quo enarrantur excitationes quaedam. ra^cunda est laudatio vel episodium. tertia quae est veluti id quod n oratione rhetorica se habet ut conclusio (quam exodum vocant).
Saec autem pars ultimum apud eos erat vel expeditio, id est quaerere 3entiam ab illo, qui laudatur, aut extollere poema, quod dixerat, jet prima pars est notior et magis publica hac ultima. Nonnunquam 4^men afferunt laudem sine prologo. Et postquam explevit Aristo- 3ieles explicare partes poematis, quae erant apud eos, dixit: partes jrgitur Tragoediae, quae secundum qualitatem et quae secundum i (quantitatem, iam a nobis dictae sunt. Verum ex quibus locis possit ^Pragoedia constitui, post hoc dicetur hocque supra dictis addemus.
31. Inquit. Quoniam igitur Tragoediae compositio (ut dictum iam st) non debet esse ex simplici imitatione, sed ex diversis generibus hplexa, videlicet ex generibus agnitionis et generibus peripetiae ac hndbilium miserabilium affectionum animi imitatrix, quae scilicet ijtiimum movet: quoniam laudes pulcherrimae, quae ad virtutem u'ortantur , debent constare ex imitatione virtutum atque imitatione erum timorem incutientium doloremque inferentium, quibus homo ristetur, ut est adversa fortuna, in quam incidit, quia est virtutum )xpers omnino, his enim vehementer anima commovetur ad virtutes Assequendas. Nam si poeta ab imitatione virtutis ad imitationem ‘!-4tii aut viri probi ad improbum se transfert, nihil quidem habet, y|iod hominem hortetur excitetve ad probitates agendas: cum ex nec amor neque timor de necessitate nobis inferantur. In tragicis liiytem fabulis oportet inveniri harum duarum rerum contrarium, iiod quidem fiet, si ex imitatione virtutum ad imitationem adversae rtunae, in quam probi lapsi sint, se transferat vel ex hoc ad pro- >rum imitationem, haec enim imitatio animum ad misericordiam itat eamque perterrefacit, ut ad virtutes recipiendas paretur. ^ uius autem generis imitationis plures invenies historias Legis modo -iiic dicto, cum illae historiae Tragicae actionem indicent: ut est ijirratio Legis de Joseph et suis fratribus et aliis narrationibus, quae icrepationes seu correptiones vocantur.
32. Inquit. Oritur autem misericordia, si enarretur adversam for-
5:52bl4. 13:—? 17:52b25. 19:52b28. 21— 23:52b
|1— 33. 24— 37 : (52 b 34— 53 a 12). 43: 53 a 4.
Jalirb. f. cla3s. Philol. Suppi. Bd. XVII.
FridericuR HeidenViain*
tuuam invasisse quempiam, qui id nullo pacto merebatur. Metu vero ex huiuscemodi enarratione quoque oritur, propterea quia fingitu posse accidere nocumentum ei, qui est illi inferior in hoc, id es in animo audientis, cum ei magis hoc debeatur. Maeror vero atqu 5 misericordia ex his oriuntur, propterea quod imaginari potest ej posse accidere illi, qui ea non meretur. At cum virtutes seorsui^ narrantur, non incutietur in animum terror ex earum privatioi^ neque misericordia vel amor. Si quis igitur voluerit ad virtutej quempiam hortari, debet partem suae imitationis imponere rebv; 10 quae dolorem metum misericordiamve incutiunt. }j
33. Inquit. Idcirco pulchra Tragoedia quidem est, quae ex huiu-
modi compositione constat; hoc est ex virtutibus et rebus tristah: tibus terrificisque misericordiam quoque afferentibus. ‘
34. Inquit. Quam ob rem illi quidem decipiuntur, qui in Tragoediij
15 suis illud observant, videlicet ut plures partes Tragoediae in infelL
citatem terminentur. I
35. Inquit. Argumento vero illud sit maximo, scilicet hoc insequi Tragoediam: quoniam in scenis introducuntur, quae iracundiam prdj vocent. Est autem iracundia dolor cum vehementi appetitu ac
20 vindictam, ergo narrare infortunia et calamitates, in quas viri probi et praestantes prolapsi sunt, maiorem inquam inferent illis erga illos amorem: timorem vero si virtutibus careant. Aliqui tamen intro¬ ducunt in illis scenis tragicis imitationem vitiorum et scelerum sim(^ cum rebus laudabilibus, cum habeant quid peripetiae. Verum vit 25 perare vitia est potius Comoediae proprium quam Tragoedi idcirco non debet eorum imitatio principaliter esse in Tragoedifl sed propter peripetiam. Si igitur in Tragica fabula enarrentur vitia' narrabuntur quoque in ea procul dubio amici, qui effecti sunt, inimi cive invicem. Tragoediae vero ex enarratione actionum affiniur 30 atque amicorum consistunt, sed de inimico inimici aut de amic amici nec in Tragoedia neque in comoedia fit mentio: cum ibi u^ amicus neque inimicus existat.
36. Inquit. Fabulae autem terrificae atque tristitiam afferentf debent visu approbari: hoc est, ut sint verae certaeque. nam j
35 essent dubiae vel ex dubia origine orirentur, non fungerentur munei suo sibi proposito, nam id, quod homo non certe scit, non tim( neque tristatur ab eo. hoc autem, quod Aristoteles dixit, est caus ob quam multi, qui non redduntur certiores manifestis, sunt vili simi viri atque vitiosi. Homines etenim natura moventur altej^ I' 40 duarum rationum: nempe vel demonstrativa vel non demonstrativi
1 liber: ullo. 33 In margine (nisi forte — id quod verisimilid . est — ad priorem locum pertinet) : Interpres. Credo Averroem non intellelf xisse hunc locum.
2 :Rhet. 2, 5 p. 1382b 26, 1383a 9. 11 : 53a 12— 17, 21 . 14:(53l
24—26). 17 :(—?). 19:(Rhet. 2, 2 p. 1378a 31). 27 : (53 b 15). 33:55a22|
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
)C autem genus honiinum vilissimum a nulla harum duarum ratioiliam movetur.
^ii 37. Inquit. Sunt aliqui poetae, qui in ^-Tragoedias introducunt Imiquid portentosum atque monstrosum dumtaxat, etsi nec terriiphim neque contristans fuerit. tu autem invenies plura huius td neris in scripturis Legis, in poematibus vero Arabum laudes virlintum non invenies, verum hac nostra aetate reperiuntur in staor^tis atque sermonibus scriptis.
pnl 38. Inquit. Haec actio, scilicet portentosa, aliena prorsus est a iial-agoedia. Quippe quoniam non quaecunque delectatio contigerit a efragoedia quaerenda est, sed quae est ei propria delectatio.
39. Inquit. Manifestum est, quaenam sint res, quae delectationes -lifferunt in suis imitationibus praeter hoc, quod sequatur ex hoc beilor vel metus. Quae vero cum delectatione misericordiam et cantum afferant, facile quis id considerare poterit, si q.uaerat, quae >e[m sint res molestae ex adversis fortunis et calamitatibus continditntibus, ex quibus nec maximum dolorem neque timorem assequaimr: ut sunt ea, quae inter amicos invicem ex infortuniis et offenijionibus ex suo arbitrio accidunt; non ut quae inter iuimicos invicem
veniunt. Nemo enim tristatur neque miseretur mali accidentis teimico ab alio inimico suo, ut tristatur et timet ob malum illatum ■ amico suo in amicum suum. Verum licet ex hoc quis dolore affiolitur, non tamen eo dolore, quo afficitur a malo illato ab altero t aico in alterum amicum veluti si frater fratrem vel filius patrem io.t pater filium necet. Et ob hoc illa historia, in qua narratur prae- ptum fuisse Abraae, ut iugularet filium suum, videtur esse maxime ehtum atque maerorem afferens.
40. Inquit. Tragoedia debet esse circa actiones laudabiles, quae
[uiluntate et scientia fiunt, quoniam rerum aliae nec per notitiam I^leint neque per voluntatem, aliae vero per notitiam, non per volun- *^^item, aut per voluntatem et non per cognitionem, itaque quoque in^ionum aliae fiunt a sciente , aliae ab ignorante. Quaecunque Uem actio absque cognitione et voluntate evenerit, non introducir in Tragoediam. Identidem si ab incognito aliquo proveniat: Ilm tunc potius inter mendacia vel scelerosa introducetur quam Iter fabulas poeticas, nec oportet illam imitari: verum optima lique pulcherrima est indicatio, quae ab actionibus, quas non dubi- ^ srinus evenisse, ex voluntate et scientia atque rebus scitis sumitur.
)s| 41. Inquit. Igitur tum quales esse debeant contextus rerum, ex
(^talibus fabulae poeticae constant, et quo pacto constent, satis iam ^fcllctum est.
q 3 In margine: spectaculum Tragoediae.
3:53b8. 9:53b9— 11.
9— 32 : 53 b 27— 36. 39: 54 a 14.
12—25 : 53b 14—22. 28 : (— ?).
Fridericus Heidenhain ;
42. De moribus vero, quos in Tragoedia imitamur, qualesnam esi ; debeant, nunc tractandum est. Dicamus ergo, quod mores confecti [
optima Tragoedia, videlicet quae delectat auditores, sunt quatu
genere. Unum idque primum genus morum est, cum illi mores prf 5 bitatem prae se ferunt optimique sunt in eo laudato, nam quod
animo imprimitur, est imitatio rerum verarum ilii laudato inhaere
tium. in unoquoque genere aliquod inest bonum seu probum, ef sint res improbae. Secundo loco sequitur, ut illi mores cpnvenia' illi, qui laudatur, congruantque. multi etenim sunt mores, q|'‘ 10 mulieri convenirent, non convenient viro. Tertio, ut illi mores eo reperti maxime convenientes atque similes repedantur in e( quantum possibile fuerit. Quarto ut sint medii inter extrema aequf, lique tenore procedant. Hoc autem ideo fit, quia improbis moribuj non laudatur aliquis neque moribus non convenientibus illi, lic,
15 sint probi, itidem neque probis moribus, si non perfectissimo mot quo fingi poterunt, confingantur, vel si sufficientes non fuerip Morum autem qui probi sunt praestantemque probitatem indicar^ quidam sunt ita re vera, quidam vero apparenter: alii vero sunt . duobus similes. Optimi vero mores vel sunt veri vel vero similes 20 vel apparentes (seu famosi) vel apparentibus et famosis similes^ omnesque hi in Tragoediam introducuntur.
43. Inquit. Oportet fabularum solutiones atque carminum indica ea, quae praeenarrata fuerunt de moribus in ipsis, qui laudt^ fuerunt, sicut fit in conclusionibus Rhetoricae, et ut poeta ni!
25 afferat in fabula sua ex imitationibus, quae extra Tragoediam su/' nisi quantum oratores solent de hoc afferre: ita ut nec de excesi. vel defectu aut aliquo artificioso Tragoediae altero accusetur.
44. Inquit. Tragoediae sunt imitatio re-rum praestantissimaru' et quemadmodum excellentissimus pictor pingit hominem ut (
30 in se, ita ut iracundos desidesque et segnes depingit, quamvis ^ sint animae affectus: ita oportet etiam poetam imitari omnia, ; sunt, tum mores, tum etiam animi affectiones, ut Homerus de for^^ tudine Achillis dixit. "
45. Inquit. Oportet poetam uti in sua imitatione rebus consueti 35 imitari nec transcendat in hoc limites usus et Poesis.
46. Inquit. Multa sunt genera indicationum, quae hoc ordine pi| cedunt, videlicet ipsa imitatio, quae recto ordine et secundum arte procedit, nam quaedam imitantur res sensatas per res sensati'^ quae solent ambiguitatem afferre illi, qui eas inspicit, et inducu* 40 hominem, ut credat ipsas esse easdem, propterea quod communica^.
1 In rnargine: repetitum legentium commoditatis causa: De mo bus. 16 lib. : poterint.
I:54al6. 4:54al7. 8:54a 22. 10:54a 24. 12:54a2*
17:54a 33. 22:54a37— b8. 28:541)8—14. 34:54bl5— ll
36 : (54 b 19— 28). ,
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
in affectibus sensibilibus: ut qui aliqua astra cancro similant, aliqua ilia serpenti, quia propter figuram potest aliquis suspicari et ima- *ginari esse eadem, quia communicant in re sensibili, et maior pars limitationum Arabum sunt huius generis et ideo literae similitudinis |ipud eos dubietatem afferunt. Et quanto fictores magis accedunt td dubietatem afferendam, tanto videntur esse praestantiores in fingendo, econtra vero, quanto minus ambiguitatem afferunt, minus praestant in imitando , quae quidem imitationes remotae debent Dmnino omitti. Sunt et quaedam alia, quae imitantur res denomilatas ac descriptas per quasdam res sensatas, quando illae res feensatae habent actiones proportionatas et correspondentes illis denominationibus seu epithetis, ita ut existimetur eas esse easdem, ut cum dicunt gratiam esse monile quoddam, vel est torques, et quod beneficentia est ligamen quoddam, ut dicebat alibi in quodam suo carmine, et huius generis multa reperiuntur carmina apud Arabes, sed quae non correspondent neque sunt proportionata vel similia, ut diximus, debent omnino relinqui, hoc tamen genus multum reperitur in poematibus recentiorum. At quemadmodum ea, quae sunt diffililia inventu, debent relinqui, ita etiam imitatio rei excellentis et lobilis per vilem debet omitti: immo imitatio debet fieri per prae- fetantiora.
47. Inquit. Extat adhuc aliud genus fabularum, videlicet quae ootius ad veritatem et persuasionem accedunt quam ad imitationem it fictionem et ad exempla Ehetorica magis accedunt quam imitaionem poeticam, huiusque generis carmina multa sunt Arabum.
48. Inquit. Tertium autem genus imitationis est illud, quod per eminiscentiam fit: ut cum poeta affert aliquid, quo in animum aliuid aliud revocat, ut si quis scripturam alicuius inspexerit, propter uani recordatur de eo et dolet de ipso, si est mortuus, aut desi-
lerio afficitur, si vivit, hoc etiam genus carminum reperitur apud rabes saepe, huic proximus est usus Arabum ex recordatione imicorum in imitatione, quos re imitata habent. Multifariam tamen Arabes utuntur assimilatione, modique ipsius usus sunt plures. et deo aestimatur, quod sit ex locis poeticis propriis amor mulierum, ittinet tamen quandoque ad misericordiam.
49. Inquit. Quartum genus imitationis est memorare aliquod inlividuum simile alteri eiusdem generis. Talis autem similitudo non ufit, nisi vel in more vel in forma, ut si quis dixerit: venit ille, qui 3st similis losepho. Declaratio autem per simile est contraria imi-
Part 3
I :ationi. imitatio enim est ambiguitatis suspicio ac intromissio. De- iclaratio vero similitudinis inter duo est verificare, quod datur simile, tfet is est finis convenientiae ipsius similitudinis, videlicet cum dicitur: .ialis est similis tali.
34 liber sit: nescio an fit sit legendum.
26 : 54b 37— 55a 3.
22 : (55a 16).
36 : 55a 4—12.
Fridericus Heidenhain :
50. Inquit. Quintum genus est, quod per paralogismum fit; qu| utuntur Sophistae poetae, et est multum in usu apud Arabes, cum dicitur: hostes nostros cornibus percutiemus, licet essent Sq^^^
et Luna, hoc enim totum est falsum, quod plurimum reperitur it
V pr
5 fabulis poeticis Arabum. ^ ^ ,
51. Datur et alius locus sextus apud Arabes famosus, videlicr
ponere in suis orationibus rhetoricis atque responsis res inanimata!
vice rationalium, cum habeant aliquas affectiones similes ratiocinio . ut est sermo poetae de umbris et alia id genus, quae multa sun 10 in eorum poematibus, et ipse Aristoteles fecit mentionem de hoi^ loco, et dixit Homerum habere eum multum in usu. " '
52. Inquit. Optima agnitio et peripetia fiunt de actionibus voluii tariis, et maior pars huius generis agnitionis consistit in laude actio?jJ|^^ nuni praestantissimarum et vituperio improbarum, et haec ratio fijj.^li
15 in Arabum poematibus.
53. Inquit. Optima constructio fabulae poeticae atque perfecti . j eius constitutio fit, cum poeta devenerit ad describendam aliquanf^i rem vel aliquem casum accidentem seu rei adventum, ita ut audi'^”
tores putent id manifestissimum atque oculis sensatum sit. et ho*
20 in fabulis poetarum Arabum satis reperitur. Verum hoc genuj^"®’ imitationis apud Arabes vel est de actionibus incontinentium vel dr®^
eo, cuius convenientia similitudinis tantum praecessit, nam mult' f. sunt Arabum carmina seu fabulae, quae de luxu venereo tractant i, multa adhuc, in quibus nihil aliud quaeritur quam convenienti:
25 similitudinis vel imitationis. Keperiturque hoc etiam in Graecorur^^l, carminibus, cum res occurrentes, ut sunt bella, describunt vel aliqu^la alia, quibus homines laudantur, optimum autem hoc genus imitf®®ii tionis est, cum primo statim substituuntur omnia, quae describei n proponit, mox illis superaddat et constituat illas tres partes poemati \(
30 iam dictas, videlicet imitationem numerum harmoniam.
54. Inquit. In dramatibus itaque sive actibus agnitio ipsa est re'
s >1,
, longa valde, et videtur innuere per hoc multas esse agnitione; ^ variasque verificationes habere.
55. Inquit. Universa Tragoedia partim connexione partium eiut 35 continetur, partim solutione. Videtur autem quod id, quod maxim"
similatur connexioni, quae in eorum carminibus reperitur, est ili ij.' pars, quae apud Arabes nexus appellatur. Tandem prologus caf^;minis in partibus Tragoediae et solutio est distinctio illarum dF^ arum partium, scilicet alterius ab altera, videlicet quod seorsur'‘-j 40 afferuntur. ^
56. Inquit. Quatuor autem sunt genera Tragoediae, quorum tri:^i| sunt simplicia, quae iam dicta sunt antea, videlicet peripetia agniti» atque patheticum genus seu affectitium, ut cum fit sermo de hi^
l:55al2— 45. 10: — ? 12:(55al6). 16:55a 22. 27:55a^
34— b 2. 31 : (55b 6— 12). 34:55b24. 37 : (55 b 25). 41:(55b32X‘
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis.
qui apud inferos sunt, ut Aiaces Ixiouesque. Quartum est, quod ex his constat sive ex tribus sive ex duobus eorum. Scias tamen, quod imitationes horum quatuor generum Tragoediarum alicuius actionis voluntariae ac excellentis non reperiuntur in fabulis Arabum poeticis.
57. Inquit. Aliqui poetae praestant in carminibus longioribus suae orationis: aliqui vero et fabulis atque carminibus brevioribus; cuius rei causa est , quia cum optimus poeta describat omnia secun¬ dum proprietates suas atque secundum suum esse, haec autem sunt diversa et multitudine et virtute uniuscuiusque rei descriptae: id- circo optima imitatio non debet transcendere proprietates rei neque eius essentiam. Sunt tamen aliqui, qui assueti sunt vel a natura sunt proni ad imitandas res, quae paucas habent proprietates, hi autem praestant in poematibus brevibus, non autem in carminibus longioribus. Aliqui vero alii econtra, scilicet qui carmina longiora efficiunt, hi autem sunt assueti tractare de rebus habentibus multas ■proprietates vel sunt a natura sua proni eas imitari vel utrumque horum una concurrunt.
j 58. Inquit. Aliquae sunt imitationes et res, quae ad carmina lon- . -jgiora, aliqua vero ad breviora, aliquando etiam metrum respondet 'rei et non imitationi: nonnunquam vero econtra, quandoque neutro 3orum correspondet. Invenire autem horum exempla iu carminibus jV^rabum est perdifficile vel impossibile.
Ij 59. Inquit. Accedunt quidem ad eas res, quibus poemata constant, l/annectunturque aliquae res exteriores, quae sunt scilicet affectus illi l(][ui in voce poetae existunt eiusque figura, ut iam dictum est. Maxime vero hoc in usu est apud poetas, qui fabulas ex genere pathetico seu affectivo fingunt, ut qui de inferis tractant, sed quia iam locuti sumus de his, quae poemata constituunt, prout sunt eorum verae partes, nunc consentaneum est quoque de his tractare. Dica- jmus ergo has actiones summatim esse, quae affectiones indicant, ^^[Et ideo, cum hae adstruuntur, debent cum illis orationibus adstrui, Ipioniam hae ostendunt affectionem illam, quam quaerimus in oratione affirmare et constituere, ac si iam evenerit et verificata fuerit: sed iam in libris rhetoricis actum est de sententiis patheticis rhetoricis de generibusque affectionum, quas hae orationes afferunt, et ideo liuiscemodi actiones magis attinent ad librum Rhetoricorum quam id librum Poeticae. Affectiones autem seu perturbationes, quae ■ arationem rhetoricam aut poeticam adstruunt, sunt timor iracundia ^ ^isericordia exaggeratio reliquaque iam in libro Rhetoricorum enu- /merata. Constat autem, quod, quemadmodum dantur sermones has j perturbationes afferentes, ita dantur aliqui gestus et figurae ipsius
20 liber: respondent.
6 : — ?
19 ; — ?
24 : — ?
38 : 56a 36.
41 : —
Fridericus Heidenhain :
dicentis^ (juae ostendunt atque affirmant ea^ quae has perturbationes afferunt, et quod haec eveniant ad eventum rerum, quae ab illis afficiuntur, afficiaturque atque perturbetur, qui ea aspicit, huiuscemodi vero figurae et gestus, si fiant in fabula, debent quidem 5 fieri cum sermonibus afficientibus poeticis, et hoc sive exaggerando sive diminuendo vel per aliqua miserabilia vel terrifica, cum haec ad artem Histrionicam et Tragicam attineant, ut de sermonibus affectivis iam dictum est. Fiunt tamen haec in sermonibus afficien¬ tibus, qui non sunt veri, hoc est quod non sunt manifestae simili- 10 tudinis. Quoniam qui sunt manifestae similitudinis et correspondent proposito et sunt veri, non indigent his rebus exterioribus: quoniam tunc essent potius adscribendi vituperio et dementiae, cum haec fiant cum his sermonibus, quibus nequeunt propositum assequi, nisi ^ haec illis annectantur, et sunt sermones mali, et ideo poeta non 15 debet eis uti, cum tantum abest, ut non vere *|*liceant, sed perturbanti dictionem et dicentem, qui optimus habetur histrio in mensurandis jl ponderandisque rebus. T
60. Inquit. Satis est poetae, si ex his figuris utatur illis, quaeT sunt propriae unicuique generi orationum, videlicet si necesse sit inT 20 his histrionem se constituere. Intelligo autem per figuras orationis*| figuram orationis enunciativae atque interrogativae nec non im-g perativae atque optativae seu deprecativae. quoniam figura enun-^ ciantis differt a figura interrogantis, itidem figura imperantis esil^ alia a figura deprecantis et optantis, ex rebus ergo exterioribus^ 26 aliis satis est poetae uti figuris sermonum, nam cum soleant de- i mentiam afferre sermonibus poeticis, non debent adscribi parti artis/'^ Poeticae, sed aliae eius artis parti. j;^
De Dictione ac eius partibus et ipsius virtute. De imi^ tatione Heroica et peccatis ac defensionibus Poetarum.b
Gap. 7.
61. Inquit. Elementa sermonum, in quae resolvitur omnis locutid^ poematum Graecorum, sunt septem, videlicet syllaba coniunctic^ nomen verbum articulus casus oratio. Elementa autem syllabarum,! sunt indivisibiles, intelligo per elementa ipsas litteras: sed noni 35 quidem omnes, sed illa tantum, ex qua suapte natura constitui posfj sunt syllabae: quae quidem sunt res simpliciores, quibus loqu possit, nam voces ferarum indivisibiles quidem sunt in litteras ideoque dicimus nullam vocem earum ex litteris constare nequ. aliquam partem vocis earum esse litteram. Vocis autem quae esff
15 In margine: a. 1. sint superflua. 25 liber: clementiam. 32 I. m.: l Alt interpres. Aristoteles dixit octo et addit elementum et ita leo-endu: rj est apud Averroem, ut ex expositione patet. 'l
18 :56b 39 : 56b 25.
33 : 56b 22. ‘
26 : 56b 19.
31 : 56b 20.
Averrois paraphrasis in librum poeticae Aristotelis.
syllaba, partes sunt litera vocalis aut litera muta. Vocalis est quae resultat ex percussione, quae fit ex labiis aut dentibus vel aliis par¬ tibus gutturis, et est vox composita inseparabilis: intelligo per in¬ separabilem, quae non potest separari in locutione a litera muta. Vocantur autem ipsae vocales apud Arabes motus id est puncta. et vocantur etiam literae adhaesionis et literae aspirationis. Litera vero muta est, quae cum adiectione literae vocalis existit: hoc est quae habet vocem 'intelligibilem seu audibilem, si cum muta complicetur. Muta quoque exaudibilis est sonumque reddit adiuncta his, quae aliquam vocem reddunt ut Ab. Hae quoque literae differunt inter se figura oris locisque, quibus inhaerent et a quibus profici¬ scuntur, longitudine atque brevitate, aspiratione ac tenuitate, et eandem omnibus extremis vocum atque mediis, quae inter ipsas sunt, quae ad metra et harmonias pertinent. Syllaba autem est vox b nihil penitus significans, composita ex muta ac ex vocali litera. nam g et ]•, scilicet gr, non possumus seorsum loqui, sed oritur vox ex harum aggregato cum vocali, ut gra. et ut verbo dicam, vox ex "duobus quidem oritur: nempe ex ea re, quae se habet ut materia et vocatur muta litera, et in lingua nostra vocantur mutationes et literae contextus ac tenuitatis. Coniunctio autem est vox composita, minime per se significans seorsumque; ut est apud Arabes litera vau, et dictio item tandem sunt illae literae, quae locutionem colligant inter se: et hoc apud Arabes efficiunt etiam in initio orationis locatae,
U ut certe, vel ut sunt literae condicionales, quae annexionem et con-
1^ iunctionem significant ut vel, tunc, cum, id est, quando. Articulus
^ vero (seu distinctio Arabice) est quoque vox composita minime signi¬
ficans per se. et ut summatim dicam, est id, quod distinguit oratio¬ nem ab oratione, ut au sed, et literae adversativae, ut at certe etc., quae tum in initio orationis tum in fine locari possunt. Intelligo autem, cum dicit vocem non significativam per se, voces simplices, quae significant in compositione id est cum componuntur cum aliis et sunt literae rerum, non literae alphabeti. Quoniam voces per se ‘^8 geilsignificantes, quae ex pluribus constant*vocibus, sunt trisyllabae vel qui [quadrisyllabae et aliae id genus figurarum, quae quidem sunt nomen ais aint verbum. Nomen quidem est vox vel dictio per se significans i;, qui kliquid sine tempore, cuius nulla separata jaartem rei significat, et aerat,(noc tam simplicibus nominibus quam compositis commune est. Nam jederejnominum compositorum ex duobus nominibus usus non est, ut quaejque eiiibet pars eorum significet partem rei significatae per aggregatum illoatum l'rum duorum nominum, ut servus regis, si ita contingat aliquem vocari. f 67' -
vicem i ^ liber: quod. 13: eandem? 26 In margine: Ait interpres. Non
I eodem tenore capitur apud Arabes ut apud Graecos ideoque non peni- [ tus conveniunt.
9 _
• i. 1 -
mno et 6 : 56b 28. 10:56b31. 14:56b 34. 20:56b38.
tunc eij ut ex pA'
6 ext 30: 58 a
S : 57a 6.
35 : 57 a 10.
41 : 57a 14.
Fridericus Heidenhain:
62. Verbum autem est vox vel dictio significativa alicuius rei, cuius nulla per se pars separata significat partem illius rei: ut de partibus nominis dictum est. DifiPert autem verbum a nomine per hoc, quod significat tempus rei significatae, nam homo et album non
5 significant cum tempore, sed ivit vel ibit significant tempus prae¬ teritum et futurum. Casus vero tum ad nomen, tum ad verbum, tum ad orationem pertinent. Nomen autem cadens seu obliquum est nomen relatum alicui ut sunt apud Arabes nomina punctuata cum parhach vel cum chirec. oratio vero obliqua est veluti per modum 10 imperandi aut interrogandi. Obliquum autem verbum est, quod prae¬ teritum vel futurum significat: rectum vero, quod praesens signi¬ ficat: hoc autem est proprium idiomati eorum. Oratio autem est j sermo compositus significativus, cuius quaelibet pars per se signi- | ficat. Duobus vero modis una dicitur oratio: aut enim significans 15 unum per se est, ut hic homo est animal: aut est una propter con- [ iunctiones eam coniungentes, ut cum dicitur historia una. 'j
63. Inquit. Nominis generum aliquod est simplex et est illud], quod ex nominibus aliquid significantibus minime constituitur. Aliquod vero compositum et est duplex, nempe vel quod ex nominibus minime
20 significantibus constituitur, videlicet prout unicam rem nominare quaeritur, ut servus solis, servus arcus, sic enim nihil significant. Aliud est quod ex nominibus significantibus constituitur. Omne praeterea nomen aut est ‘•^proprium aut ab alia lingua aut trans¬ latum, quod parum est in usu, aut ornatum seu metricum aut fictum 25 aut productum aut subtractum aut commutatum. Proprium quidem est, quod in proprio usu est omnibus, qui sunt in unaquaque gente.
64. Ab alia vero lingua seu adventicium nomen est, quod ex alia natione sumi)tum est et ipsum poeta introducit eoque utitur iu poemate suo, ut apud Arabes frequenter fit. Translatum vero nomen,
30 quod raro in usum venit, est illatio nominis alieni atque translatio, vel a genere ad speciem, ut vocare translationem motum, vel a specie ad genus, ut iugulationem mortem vocare, aut a specie ad speciem. ut deceptionem vocare furtum: aut quod transferatur aliquid pro-|j^ portione respondens, ut quando aliquod secundum ad primum simiiyf 35 ratione se habet qua quartum ad tertium, ut vocabant aliqui Antiquj.L^ senium vesperam vitae et vesperam senium diei, quoniam ea ra^ij!^^^ tione se habet senium ad vitam, qua vespera ad diem. Fictum praey terea nomen quod novum est, a nemine usurpatum, sed tantum j poeta fictum et primo impositum, hoc autem apud Arabes non es 40 in usu, reperitur tamen in artibus nuperrime ortis et adinventislv verum quod in artibus fit, translatum est, non fictum. Porro pro-1 ductum atque subtractum non reperiuntur apud Arabes, erat autem
23 In margine: Averrois dicit verum.
6:57al8. 12:57a 23. 14:57a 28. 17:57a31.
25:57b 3. 27:57b 4. 29:57b 7— 32. 37:67b33.
21 : 57b 41 : 57b 3l
Averrois paraphrasis iu librum poeticae Aristotelis.
Toductum, quod longiore vocali uteretur, quam sit eius propria ^ partium ha,rmoniam. per subtractum intelligebant nomen ali- - dua adiectione aut subtractione mutatum et ablatione atque con- ■ ersione. intelligit autem per haec ea nomina, quibus difficile loqui- 3 : nur. per nomen autem intellectum puto iutelligat diversum. Com- ipi nutatum nomen est metaphoricum, quod ab aliqua re simili usurpatur, t it stellam vocare aquilam, aut a contrario ut solem corvum vocare, iiit ab rei sequela ut vocare pingiiedinem humidum et pluviam coelum.
' 65. Inquit. Praestantior oratio, quae intelligentiam praestat, est,
^ qpae omnibus est perspicua nerainique incognita. Huiusmodi autem orationes ex nominibus notissimis constant, quae traditione recepta iam sunt, quae paulo ante propria vocavit nomina, appellantur D quoque dominantia ac usualia, et oportet oblivioni non tradi, quis .( sit ille poeta, qui maxime hoc genere dictionum utitur.
66. Inquit. Orationes praestantiores maximeque venerandae sunt,
; quae ex nominibus receptis constant atque ex vocabulis peregrinis translata sunt et ex commutatis et cognominibus, nam si totum poema fuerit expers propriarum dictionum, erit utique aenigma 3 vel barbarismus: et ideo barbarismi et aenigmata constant ex pere- grillis nominibus. Voco autem peregrina translationem extensionem ? varietatemque linguarum: hoc est nomen translatum metaphoricum Aiequivocum et varietate linguarum praeditum. At si quis haec f »mnia simul congerat, ut diximus, aenigma efficiet vel barbarismum:
7 l(!nigma quidem, si translationes, barbarismum vero, si linguas. ^ Aenigma ergo ac Barbarismus est oratio, quae ex minime congruentibus inter se ita, ut correspondeant alicui rei, constant. Quod si per dictiones vulgares ac triviales id fiat, tunc congruentia illarum 3 rerum inter se effici non poterit; sed si per dictiones non vulgatas, a tunc effici poterit. Virtus autem orationis poeticae praestantioris est, 'j ut ex propriis constet nominibus, sed cum non triviale minimeque humile genus quaerat, tunc utatur alio genere nominum. Itaque ridiculus ist, qui quaerit perspicuitatem et utatur nominibus aequivocis, pere- : prinis aut lingua variis aut fictis, quemadmodum ridiculus quoque j j^rit, qui quaerit admirationem, seu excludere vulgare ac delectationem tjuaerat, si nominibus plebeis omnibus utatur. Ergo poeta non debet »)xcedere in usu nominum non propriorum, ne ad aenigma labatur, f neque et propriorum, ne a forma poetica ad sermonem omnibus vul¬ gatum labatur.
( 67. Inquit. Concinnitas atque convenientia dictionum inter se in-
vicem atque mensurae aequae omnibus partibus correspondens est
9 In margine: Hic Averrois omisit de nomine Masculino, Femi¬ nino et Neutro tractare, de quibus Aristoteles hic locutus est.
5extr. :58a5. 10:58al7. 14:58a 20. 16:58a21. 18 : 58 a 24.
30: 58a 31. 40 : 58b 11.
Fridericus Heidenhaiii:
quidem quaedam regula necessaria communisque omnibus dictionib^,?! quae sunt partes orationis poeticae, nam nos invenimus poetas, qt licet utantur vocabulis propriis, ubi homines eos irrident propt huiusmodi usum eorum, nihil minus eorum poema non erit expei' horum duorum, verbi causa metri et harmoniae in mensura, imm hoc est commune cunctis generibus poematis, at in carminibus quae ex nominibus diversis constant, hoc magis apparet. Concin nitas vero dictionum ad mensuram, de qua locutus est, est ipsa con venientia inter sese in numero literarum. et si cum hoc adhuc coiij veniant in tota Poesi aut in parte eius, vocatur concinnitas e correspondentia seu proportio a contemporaneis nostris.
Inquit Averrois. Concinnitas in carmine multifariam fit, nam ve erit in tota oratione et toto negotio seu significato ut proditor prodito: est, depraedator depraedator est, et alia id genus, vel erit in parte ora tionis et parte negocii, vel erit in parte orationis et in toto negotio aut in tota oratione et parte negotii: aut in tota oratione tantum aut ir parte orationis tantum aut in toto negotio tantum aut in partt negotii tantum, exemplum concinnitatis in parte orationis ex partt negotii (seu significati) sunt nomina derivata ab eodem significate et usu, ut cum dicimus: quot sunt viri puniendi, tot evenient puni¬ tiones et pro mensura et quantitate ambitionis erunt ambitiones Exemplum concinnitatis in parte orationis et toto negotio, ut cum dicimus: moneta est excussio principis et excussa a principe. Exem¬ plum vero huius contrarium in tota oratione et in parte negotii, ut cum nominibus utimur dubiis, ut cum diceretur: tegebat carnem sui et comedebat carnem sui, et quae conveniunt in parte orationis tantum, ut si dicatur: petrus vocatur et petram habet, quae vero in toto negotio tantum, ut sunt nomina synonyma ut fortis robustus. Exemplum eorum, quae in parte negotii tantum, ut sunt nomina disparata et distincta, quae unam et eandem rem significant di¬ versis modis ut favus mei. Carmina vero Arabum concordant in quantitate seu mensura et in calce fineque orationis, sive in una litera, quae est ultima, sive in duabus literis. Porro metrum seu numerus partium orationis quadrifariam fit: primo si afferatur ali¬ quid et eius simile, ut si dicatur sol et luna, aut contraria afferan¬ tur, ut si dicatur nox et dies, aut afferatur aliqua res et quae sunt ad eius usum, ut equus frenum et sagitta arcusque, aut res correspondentes aut proportionales afferantur, ut rex et Deus, haec autem proportionalia et correspondentia ex quatuor sumuntur rebus.
68. Inquit. Oratio est varia et mutatur a propria et vera, cum afferuntur in ea nomina metro concinna atque peregrina aliaque id
12 In margine: Interpres. Averrois voluit imitari Aristotelem in tradendis exemplis de concinnitate et attulit exempla in Arabica lingua» quae non ita respondent. 30 liber: disperata.
40 : 58a 21.
^ ' j Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis. 379
?eniis mutationum. Argumento autem est, quod oratio poetica sit ‘‘.'Ariata, quoniam, cum mutatur variaturque vera oratio, vocatur ^^|ema vel oratio poetica habetque actionem poematis seu fungitur ■\ficio poematis, tu autem invenies poemata commoventia seu in-
|3itantia ita se habere omnino. Quod si fuerit expers mutationum, u^hil Poesis habebit praeter metrum tantum, fiunt autem varietates , umero et concinnitate et permutatione et imitatione et tandem jlfert orationem non usitatam^ ut est dimissio et conversio, additio i (tque negatio, prioritas postpositio, mutatio sermonis ex affirmatione Crtd negationem, ut si cjuis dixerit: quisnam interfecit hunc praeter te? vice huius: scilicet tu interfecisti eum, et ex negatione ad affir- .pnationem etiam et demum ex opposito in oppositum. Ex varietaiftibus vero pulchris est concursus contrariorum in eandem rem, ita . ut unum contrarium sit causa alterius contrarii, praestantior autem ) horum sermonum est, qui clarior ac manifestior similiorque. raro Q tamen reperitur hoc in poemate , quoniam horum quodcunque fuerit 0 clarius atque similius, indicat maiorem experientiam: et hoc genus 0 amplectitur optimam actionem poematum: hoc est movere animam. 3 exempli causa mos cum fuerit vehementis similitudinis, praestabit . optimam imitationem atque intelligentiam simul. Quandoque tamen I accidit ex permutatione proportionata seu correspondente exigua in- 1 telligentia atque perceptio in animo auditorum eius, ut cum dice- . batur: quando dignoscetis et distinguetis inter capillos flavos et I albos? aliqui enim putabant albos esse veros, sed pro flavis in- [ telligeretur adulterium.
, 69. Inquit. Nomina composita quadrant illi metro, in quo publi-
, catur optima fama de bonis viris praeter aliquam pronunciationem alicuius particularis viri eorum, haec autem raro inveniuntur apud Arabes, ut servisolis pro servus solis. nomina autem variata quadrant ilii poemati, in quo agitur de die iudicii et perturbationi¬ bus quibusdam: et hoc genus poematis est apud Graecos notum. Metaphorica vero nomina peregrina sunt propria poematibus, quae de exemplis et iudicio ac historiis publicis agunt.
70. Inquit. De Tragoedia igitur et de imitatione accommodata ad actionem ac de his, quae communia sunt generibus poematum, satis hactenus a nobis haec dicta sint.
71. Historiae vero narrativae seu fabulae partes sunt principium medium finis, non secus ac in Tragoediis et in imitatione, verum illarum imitatio non est actionum, sed temporum, in quibus illae actiones evenerunt, his enim fit imitatio dispositionum, videlicet quonam modo se habuerunt dispositiones temporis prioris ad eas,
33 In margine: Interpres. Averrois digressus est, ut complecteretur genera poematum Graecorum per poemata Arabica et confundit Aristotelis jsensum obscure loquendo. 37 I. m.: De imitatione heroica. '
j l: — ? 26:59a 8. 34:59al5. 37:59al6.
Fridericus Heidenhain :
quae posterioris: idemtidem translatio posterioris et regni et dieru^i ‘ huius autem generis imitatio raro fit in lingua Arabica, saepissimi
vero in historiis Legalibus.
72. Inquit. Partes huius generis sunt eaedem cum partibus Tr N 5 goediae praestantioribus , scilicet peripetia et agnitione et quae (
his duabus constant, quandoque tamen aliquae eius partes sui genus iDatheticum, ut in Tragoedia etiam, et iudicia etiam eoru in usu harmoniae et apparatus sunt iudicia Tragoediae.
73. Narrat autem Aristoteles differentiam, quae est inter Trago 10 diam et alia genera Epopoeiae, quae erant eis propria ut quae pei j
petiis agnitionibus affectibus atque sententia et imitatione dictioneve et quod dantur quaedam metra, quae magis congruunt quibusdan poematibus quam quibusdam aliis. Narratque Aristoteles, quis poe tarum recte et quis non recte se gesserit in hoc, extollitque Homerun 15 super ceteros alios. Totum tamen hoc est proprium ipsis Graeci et non reperitur apud nos simile: vel quia hoc, quod Aristotele; narrat, non sit commune pluribus gentibus, vel quia in his contingi ipsis Arabibus quid praeter naturale, et est evidentius, quonian absit, quod Aristoteles in hoc suo libro describat aliquid, quod sii 20 proprium ipsis Graecis, sed quod sit commune cunctis gentibiu naturalibus.
74. Inquit. Id, quod poeta affert, debet esse brevius respectu ora¬ tionis imitationis, ut quod faciat prologum breviorem: deinde se transferat ad id, quod vult imitari, et nihil inusitatum circa hoc
25 afferat, sed usitatum tantum, quia inusitatum negatur, dixit autem hoc, ut opinor, quia gentes habent in suis imitationibus proprios usus secundum tempora et regiones.
75. Inquit. Si sermones longiores fiant nullamque varietatem neque imitationem habuerint, tunc considerare oportet in hoc, ut affe-
30 rantur dictiones notae, quae significant res ipsas, non contrarias vel diversas, quae ex rebus apud eos manifestis constent. Sintque faciles in sermone, et videtur, quod hoc sit, quod apud Arabes elegantia sermonis vocatur, verum oportet hunc sermonem esse manifeste j verum et vulgatum, nam veritas, quam conatur afferre, solvit pecca- i 35 tum exiguae eloquentiae, quam obtinet, exiguaeque varietatis et j imitationis. i
76. Inquit. Sex sunt peccata, quae in poemate committuntur.
8 In margine: Jacob. Averrois (lib.: Aristoteles) dicit hic praeter har¬ moniam etiam (lib. : et) apparatum contra sententiam Aristotelis (lib. : Averrois). 28 I. m.: Jacob. Non inveni in Aristotele hoc, quod dicit Averrois. 37 I. m.: De peccatis in poematibus.
4:59bl0. 7:(49bl7). 9:59b7— 12. 12 : 59b 32— 3G.
13:59a37— b7. 14 : 59a 30— 37, bl2— 17; COa 5— 11. 22:60a5 — 11. 28 : (59b 31; 60b 3). 37 : 60b 6.
Part 4
Averrois paraphrasis in librum Poeticae Aristotelis,
•opter quae oportet poetam corripi. Primum est, quod imitetur id, lod est impossibile: quoniam imitatio debet esse de re, quae est vel ds piatur esse, ut confingere malos per daemones vel per id, quod . pssibile ut in pluribus vel in paucioribus vel ad utrumlibet ^^i^ trenter. hoc enim genus rerum magis congruit Rhetoricae quam ";3ticae facultati.
^ Secundum peccatum poetae est, ut falsificet imitationem ut '|ior, qui addat in aliqua figura aliquod membrum, quod non habet, eam depingat in loco, in quo non debet esse, ut si proles in ^ori parte animantis effingat quadrupedis, manus vero in posteriori. ertium peccatum est effingere rationalia animantia per irrationalia: uoniam hoc quoque est ex locis correptionis, nam veritas in hac nitatione erit exigua, falsitas vero plurima, nisi forte quis aliquem nitetur affectum ipsius rationalis, qui sit communis rationali et irraonali: hoc autem in consuetudine solet esse, ut assimilare mulieres irvis. Quartum peccatum est imitari aliquid per aliquid simile con¬ ario eius aut per proprium contrarium. Quintum est, si afferat omina, quae indifferenter significant opposita, ut amotio, et multa Lia in lingua Arabica reperiuntur.
Sextum, ut si dimiserit imitationem poeticam et transferat se d persuasionem vel ad veras orationes, praesertim cum oratio fuerit erisoria et demens minimae persuasionis, hoc tamen genus potest sse quandoque congruum, videlicet cum fuerit exiguae persuasionis el verum: hoc est quod in eo sit exigua varietas.
77. Inquit. Si loca peccati sunt sex et loca solutionis sunt illis pposita: ergo loca peccati essentialis et solutionis, quae sunt propria oesi, erunt duodecim, scilicet sex peccata et sex solutiones seu orrectiones. exempla vero solutionis non reperiuntur apud nos, uia nostri poetae nihil horum cognoverunt vel consideraverunt, laec inquam est summa eorum, quae intelligere potuimus de sen- entiis, quas Aristoteles attulit in hoc libro circa orationes communes unctis generibus Poeticae facultatis ac proprias Tragoediae, id est ommunes omnibus vel plurimis earum. Reliquum vero, quod dixit n hoc libro de differentiis, quae insunt reliquis generibus poesis pud Graecos ac ipsi Tragoediae, est quidem eis proprium: parum amen invenimus nos de hoc negotio tractare Aristotelem in hoc ibro, et hoc est indicium, quod hic liber non fuit recte interpretatus, mmo reliquum erat tractare de reliquis differentiis multorum poenatum, quae erant apud Graecos, ut promiserat in initio libri expliare. Quod autem omisit, quod erat commune, est tractare de Co-
25 In margine: Interpres. Aristoteles ait, quod solutiones ad obieciones dictas contra- poetas sunt duodecim, non autem ut Averrois ait, qui 'orte habuit malum textum.
1 : 60b 22. 5:Glb24.
7 : 60b 29.
61 b 26— 62b 15.
17: (61 a 31). 20: — ?
382 Fridericus Heidenhain: Averrois paraphr. in libr. Poeticae Aristoi
moediis: sed forte satis fuit de Tragoedia tractare, cum contrario!
eadem sit disciplina. Tu autem facile
ex his, qua(
scripsimus, quod id, quod consideraverunt nostri Arabes de 6f'*| k' poeticis respectu eorum quae Aristoteles scripsit in hoc lib y libro Rhetoricorum, est quid minimum, ut dixit Alfarabl^’ . j te latebit, quo pacto illae regulae recte reducuntur ad istas, et qiu id, quod illi dixerunt de hoc, est rectius dictum, quam quod al modo dictum est. et Deus qui dirigit sapientem ad viam felicital^ humanae, dirigat te ad id.
Paraphrasis Averrois in librum de Poetica finis.
Suo ''de Rhetorica persuasiva’ libro Averrois pauca ^de orationib: poeticis’ adiecit, quae hic adduntur, ut omnia habeas, quae ille in Po ticam contulit. Latine autem locum Abram de Balmes vertit.
In librum Poeticae. De orationibus poeticis. *
15 Poeticae autem orationes sunt orationes metricae, quibus quaerit! ,
rei assimilatio et exemplum in oratione ad promovendam rem versi; fugam a re aut fugae enormitatem. Institutae autem sunt metricae, qui sic fit assimilatio profectior. Et sicut in maiore parte artium, quae ass; milant rebus sensatis, sicut est ars picturae et aliae, non sunt verae ipsa 20 res sensatae, sic orationes, quae assimilant rem, non sunt orationes, qu. i bus intelligitur illius essentia. Assimilationum autem sunt duae speciei videlicet species, qua assimilatur res alicui rei per unam dictionum assi milationis aut simulacrum sumptum, ac si esset essentia assimilati. ho j autem fit secundum commutationem et accommodationem, prout dicimus 25 terrae sudor est ipsum mare, quolibet illud tulerit. Hae autem industriai ; quaedam sunt proprinquae et quaedam remotae. Notum autem est, quo( haec ars non sumat assimilationes, quod sint ipsamet res, sed aliquaud! j erat maior pars hominum in hoc, et sumunt rei assimilationem secun ! dum quod sit ipsamet res, prout dictum Empedoclis de aqua maris, quoc | 30 sit terrae sudor, quem congregaverit in eius vesica. Fallunt autem istat ! assimilationes, quando sumuntur secundum modum permutationis et nor : venit in illis dictio assimilationis. Maior autem pars illius, quo fallunl hae similitudines, fit quando sumuntur secundum modum permutationi^ h in res, quibus impossibile est imaginari assimilationem aut difficile esi 35 illam imaginari. Hae itaque sunt plures fallaciae, sicut non aestimatuifl i quod imaginetur ens, quod non sit intra mundum neque sit extra ipsumJ ! Locus vero magis proprius huic errori est liber Elenchorum. Haec autei» ars, licet sit syllogistica, tamen non utitur syllogismo in actu nec est ei propria species, qua approprietur. Quando vero uteretur oratione syllo- 40 gistica in actu, id fit secundum modum erroris et assimilationis alii arti, Aristoteles autem, quia vidit, quod iuvamen huius artis sit magnae necessitatis, quia per eam promovetur vulgus versus fidem alicuius rei et ad non credendum illam versus actionem aliquam aut illius omissio-^ nem, numeravit res, quibus homo valet assimilare rem alicui rei de eo, 45 cuius assimilationem proponit perfectissimo modo, quo possit fieri in hacj re. Est itaque ars poetica ars, qua aestimatur homo, quod assimilet ren» alicui rei, perfectione qua potest. Verum tamen hae perfectiones sunt extra perfectionem humanam. (Reliqua nihil ad rem.)
25 liber: quolibet (quod quid velit, nescio). i
29 Ind. s. V. Empedocles 242 a 30: Meteor. II, 1 p. 353 b 11. J
<&; -t V
PN Averroes
1040 Paraphrasis in librum
A7A8£ Poeticae Aristotelis
PLEASE DO NOT REMOVE CARDS OR SLIPS FROM THIS POCKET
UNIVERSITY OF TORONTO LIBRARY
hm^ ml
rflr ™
jf £ m
1 'iVy
M‘ 'sl a^.' :.' i
HHhL -'^r
’■ ^Kfll J
f V'l
m ' V,
bsK' uR